«ەگەمەن قازاقستان» مۇراعاتىنداعى تاريحي دەرەكتەر

قازاق حالقىنىڭ جاۋىنگەرلىك ءداستۇرى

جۇماباي شاياحمەتوۆ,

قازاقستان بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى:

– حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى ۇلى ۇلت-ازات­تىق قوزعالىستىڭ داڭقتى كوسەمى امان­كەلدى يمانوۆ قازا تاپ­قانىنا 25 جىل تولۋ كۇنىن ەلىمىز نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى سۇراپىل سوعىس­تىڭ 3 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى جەڭىس كۇندەرىندە وتكىزىپ وتىر. امانكەلدى سياقتى حالقىمىزدىڭ اياۋلى ۇلىن ەسكە ءتۇسىرۋ – ساياسي ءمانى زور, ەلەۋلى وقيعا. امانكەلدى قايناعان حالىق ورتاسىنان شىقتى. ونىڭ ەرلىك بەينەسى, كۇرەسى, وي-ارمانى قازاق حالقىنىڭ ەرلىك, ەلدىك بەينەسىن سيپاتتايدى.

ماقالا اۆتورى ءارى قاراي, 1916 جىل­عى قوزعالىس قازاق حالقىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى مەن بوستاندىعى جولىندا جۇرگىز­گەن كۇرەستەرىنىڭ تاريحىنان ەرەكشە ورىن الادى. وسى سياقتى ەرلىك ىستەردىڭ جالعاسى ءدال بۇگىن وتان سوعىسىنىڭ مايدان دالاسىندا كورىنىپ وتىر دەگەندى شەگەلەي كەلە: «قازاقستاندا جاساقتالىپ مايدانعا اتتانعان 5 ديۆيزيا بارلىعى اسكەري جوعارى اتاق – گۆارديا اتاعىن الۋى ەجەلگى ەرلىكتىڭ ناتيجەسى. 1941 جىل­دىڭ كۇزى وتان سو­عى­سى تاريحىندا اسا ءبىر سىندى كەزەڭ بولدى. جاۋ موسكۆاعا ءتوندى. وسى سىن ساعاتتا گەنەرال – مايور پانفيلوۆ باس­تاعان 8-گۆارديا ديۆيزياسى ەرلىك­تىڭ اسقار شىڭىنا شىقتى. الەمگە اتى شىققان 28 ەر, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى, قازاق حالقىنىڭ باتىر ۇلدارى تولەگەن توقتاروۆ, مالىك عابدۋلليندەر ايقاستا كوزگە ءتۇستى. سينيا­ۆينو-مگا توڭىرەگىندە بولعان ۇرىستا سۇلتان بايماعامبەتوۆتىڭ قيمىلى كۇللى مايدانعا ۇلگى بولىپ, كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمى وعان كەڭەس وداعى باتىرى اتاعان بەردى. دنەپر ءۇشىن ۇرىستا ماتاي بايسوۆ كەڭەس وداعى باتىرى اتاندى. قازاق حالقىنىڭ مۇنداي باتىر ۇلدارى ابلاي الىمبەتوۆ, باراباي سادىقوۆ, قارسىباي سىپاتاەۆ, جولداس سۇلەيمەنوۆ جانە مانشۇك مامەتوۆا اتاقتى مەرگەن ىبرايىم سۇلەيمەنوۆ, تۇڭعىش گەنەرال شاكىر جەكسەنباەۆتار – ارداگەر امانكەلدى باتىردىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارى»,  دەپ جازىپتى قازاقستان ك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى.

امانكەلدى جانە حالىق

مۇحامەدجان ابدىحالىقوۆ,

قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ  ۇگىت-ناسيحات جونىندەگى حاتشىسى:

– جاس امان­كەلدى نايزاگەرلىك, مەر­گەندىك ونەردى مەڭ­گەردى, قارۋ سوعۋدى ۇيرەندى ءارى جۇلدە العان اتبەگى بولدى. ءوز بەتىمەن ساۋات اشتى. ونىڭ جاس كەزىندە كەنەسارى ۇلى سا­دىق­پەن كەزدەسۋى جاس امانكەلدىگە وراسان كۇشتى اسەر ەتتى. سادىق اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ, قوقاند پەن بۇقاردا, حيۋا مەن شىعىس تۇركىستاندا ۇزاق ۋاقىت بويى پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى سوعىستى. 1890 جىلى سادىق تورعاي ەلىنە يمان باتىردىڭ ۇيىنە كەلەدى. سادىقتىڭ جاۋىنگەرلىك قيمىلدارى تۋرالى اڭگىمەلەرىن امانكەلدى اسا ىنتامەن تىڭدادى...

اۆتور ودان ءارى امانكەلدى باتىردىڭ 1908 جىلى تۇرمەگە قامالعانى تۋرالى مالىمەتتى كەلتىرسە, ول كىسىنىڭ 1914 جىلى پەتەربورعا بارعانى باياندالىپتى.

«امانكەلدى 1916 جىلى ساياسي كۇرەس­تىڭ كەڭ مايدانىنا شىقتى. كوتە­رىلىس تۋىن تىككەن جەرى تورعاي ۋەزى بولدى. ءيۋلدىڭ ورتا شەنىندە امانكەلدى كوتەرىلىسشىلەر وتريادىن قۇردى. ول تورعاي ەلىن قارۋلى كۇرەسكە شاقىردى. باتىر جىگىتتەر امانكەلدىنىڭ تۋى استىنا جينالدى. امانكەلدى ءوزىنىڭ وتريادىنا كۇشتى ءتارتىپ ورناتتى. ءوز باسىنىڭ ۇلگىسىمەن ساربازدارىن جىگەرلەندىرىپ وتىردى... سەنتيابردىڭ باس كەزىندە ورىن­بوردان تورعايعا گۋبەرناتور ەۆەرسمان كەلدى. امانكەلدى باستاعان پارتيزاندار وكىمەتتىڭ جازالاۋشى اسكەر شىعارۋىنا بوگەت جاساۋ ءۇشىن جول بويىنداعى بەكەتتەردى, قازىنا سكلادتارىن قيراتتى. سەنتيابردىڭ اياق شەنىندە گۋبەرناتور تورعاي ەلىنە اسكەر شىعاردى. وكتيابردە كوتەرىلىسشىلەر قىزىل كول ماڭىندا پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ۇلكەن وتريادىن جەڭىپ, 22 وكتيابردە تورعاي قالاسىن جان-جاعى­نان قاماپ الدى. 6 نويابردە تاڭ اتا امان­كەلدى تورعايعا ات قويدى. ونىڭ ءوزى باستاعان الدىڭعى وترياد قالانىڭ وڭتۇس­تىك جاعىنا كىرىپ, ونداعى وكىمەت مەكەمەلەرىن تالقاندادى. بىراق جاۋدىڭ كۇشى الدەقايدا باسىم بولعاندىقتان كوتەرىلىسشىلەر قالانى الا المادى», دەپ باياندايدى.

بۇل ماقالادا ءبىز بىلە بەرمەيتىن, ءتىپتى بىلگەننىڭ وزىندە اشىپ ايتىلمايتىن دەرەكتەر بار. مىسالى, ماقالا اۆتورى: «1917 جىلى يۋندە باتپاققارادا امانكەلدىنىڭ ۇستىنەن سوت قۇرىلىپ, توتەنشە تەرگەۋ كوميسسياسى ءىس جۇرگىزدى. ونى دۋلاتوۆ باسقاردى. سوت كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلارعا 15 مىڭ مال, 70 مىڭ سوم اقشا ايىپ سالىندى» دەپ جازىپتى.

ودان ءارى اۆتور: «1918 جىلى مارتتا امانكەلدى تورعاي وبلىسى كەڭەستەرىنىڭ سەزىنە وكىل بولىپ سايلاندى. 1918 جىلدىڭ 21 مارتىنان 3 اپرەلگە دەيىن وتكىزىلگەن بۇل سەز ءبىرسىپىرا ماڭىزدى قاۋلىلار قابىلدادى. بىراق سەز جۇ­مىسىن اياقتاپ ۇلگەرمەدى. 4 اپرەلگە قارا­عان تۇندە ورىنبورعا اقگۆاردەەتستەر شابۋىل جاسادى. قىزىل گاۆردەەتستەر قالانى جانقيارلىقپەن قورعادى», دەي وتىرىپ, بۇل شايقاستا امانكەلدى باتىر الدىڭعى قاتاردا جۇرگەنىن ايتادى.

باتىردىڭ تۋعان جەرىندە

دانيال كەرىمباەۆ,

قوستاناي وبلىستىق ەڭبەكشىلدەر

دەپۋتاتتارى كەڭەسى اتقارۋ

كوميتەتىنىڭ توراعاسى:

– باتىر تۋعان ەل ازاماتتارى باتىرشا ەڭبەك ەتۋ باتىردىڭ ارداقتى اتاعىنا ساي بولۋ اۋدان ەڭبەكشىلەرىنىڭ جۇرەگىنەن بەرىك ورىن العان. اۋدان ەڭبەكشىلەرى مال شارۋاشىلىعىندا دا ەلەۋلى تابىستارعا جەتىپ وتىر. وسى اۋدانداعى كومسومول اتىنداعى كولحوز – باتىردىڭ بالالىق شاعى وتكەن جەر. 1916 جىلى كوتەرىلىس كۇندەرىندە امانكەلدى باستاعان ساربازدار پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جازالاۋشى وتريادىن تالقانداپ, جەڭگەن بولاتىن. بۇل وقيعانى ەسكە تۇسىرەتىن باتىرعا ار­نال­عان ەسكەرتكىش بار. قازىر وسى كوم­سو­مول كولحوزىنان 91 ازامات وتان سوعى­سىندا جاۋعا قارسى كۇرەسىپ ءجۇر. وسى جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى – امانكەلدىنىڭ ءوز بالاسى ءشارىپ مايداندا سان رەت قاھار­ماندىق كورسەتتى. ول ءۇش رەت وردەنمەن ناگرادتالعان. سونداي-اق وردەندى جاۋىنگەر جارماعانبەتوۆ مەدالدى جاۋىنگەر ءابجانوۆ سياقتى ەرلەردىڭ قيمىلدارى باتىردىڭ ۇرپاقتارىنا ءتان قيمىل...

سونداي-اق سوعىس جىلدارى بۇل كولحوز مۇشەلەرى باتىردىڭ اتىنا ساي ەڭبەك ەتىپ جاتقانى تۋرالى حابار­لايدى. اتاپ ايتقاندا, جىلقىشى شەكەر شۇلەكوۆ 18 بيەدەن 18 ق ۇلىن, ساۋىن­شى ناۋرىزباەۆا 15 سيىردان 15 بۇزاۋ الىپ وسىرسە, باتىر­دىڭ قازا تاپقا­نىنا 25 جىل تولۋىنا بايلانىستى وبلىس كولەمىندە يگىلىكتى ءىس باستالىپ, قارابالىق, مەڭدىقارا سياقتى اۋدانداردا امانكەلدى اتىنداعى تانك كولونناسىن جاساۋ ىسىنە قارجى جيناۋ كەڭ ەتەك الىپ, كولحوزشى – وسواۆياحيم مۇشەلەرى 292447 سوم اقشا جيناعانى جازىلىپتى.

بۇل جەردە نازار اۋدارارلىق دەرەك: «تورعاي پوسەلكەسىندە سوعىس كو­ميس­­سارىنىڭ شتابى بولعان ءۇي جانە امان­كەلدى تۇرعان ءۇي جوندەلىپ, قالپىنا كەلتىرىلسە, 1916 جىلى امانكەلدى اۋدانىندا كوتەرىلىسشىلەر شتابى بولعان ءۇي دە جوندەلىپ, تارتىپتەلدى. سونداي-اق امانكەلدى پوسەلكەسىندە باتىردىڭ ەسكەركىشى تۇزەتىلدى», دەلىنىپتى.

ەل ەرى

ءالىبي جانكەلدين,

امانكەلدى باتىردىڭ ۇزەڭگىلەس دوسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:

– امانكەلدى اتاسى يمان باتىر سياقتى «قاسىق قانىم حالقىم ءۇشىن» دەيتىن... امانكەلدى ەكەۋىمىزدىڭ تۋعان جەرىمىزدىڭ اراسى نەبارى 20 شاقىرىمداي بولدى. ول تورعاي ۇيەزى تەرىسبۇتاق اۋىلىندا تۋدى دا, مەن قايداۋىل جەرىندە تۋدىم. ول جەر قازىر ۇلىتاۋ اۋدانى. بالا كەزىمىزدە ەكەۋىمىز ءجيى كەزدەسەتىنبىز. امانكەلدى اقجارقىن, ساۋىقشىل ەدى. ول اتقا شابۋعا, اۋدارىسپاق, كوكپار تارتۋعا, مىلتىق اتۋعا قۇمار بولدى. سونىمەن قاتار ول اسەم ءاندى, تەرمە-جىردى دا سۇيەتىن. ول 10-11 جاسىندا ۇلكەندەردىڭ جۇمىسىمەن اينالىساتى, – دەپ باستاپ, ءارى قاراي باتىر ءوز كەمشىلىگىن تۇزەتۋگە وتە يكەمدى بولعانىن, قازاقتىڭ «بىلەكتى ءبىردى جىعادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەگەن ماقالىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن ەدى.

 ەلدە ءبىرسىپىرا ۋاقىت ءجۇرىپ, 1913 جىلدىڭ اياق كەزىندە امانكەلدى سىندى ەرمەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلدى. بىراق امانكەلدى ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزداعى ق­ا­تىناس حات ارقىلى بۇرىنعىدان الدەقايدا كۇشەيە ءتۇستى. ول ماعان جازعان حاتتارىنىڭ بىرىندە: «مەن تور­عاي وبلىسىنىڭ باسقا ۋەزدەرىندەگى جىگىت­تەرمەن تانىستىم. ولار حالىقتىڭ كۇيزەلىستى حالىنە قاراپ ءتىسىن قايراپ ءجۇر», دەسە, 1916 جىلعى يۋن جارلىعىنان كەيىن جازعان ءبىر حاتىندا بىلاي دەگەن: «ەل باسىنا بۇرىنعىدان دا جامان اۋىر كۇن تۋدى. پاتشا ۇكىمەتى سولداتقا 19 بەن 31 جاستىڭ اراسىنداعى جاستاردى بەر دەپ جاتىر. ەڭسەسى ءتۇسىپ, ەڭىرەگەن ەلدىڭ كوز جاسىنا ەتەگى تولىپ وتىر. ەلگە «قالاي دا ءبىر ءولىم. پاتشانىڭ سويىلىن سوعىپ ولگەنشە ءوز جەرىمىزدە ولەيىك. سولدات بەرمەيمىز, كۇش بىرىكتىرىپ قارسى كۇرەس اشامىز», دەدىم. كوپشىلىكتىڭ جينالىسىن اشتىم. وندا بىلاي دەدىم: «ەي, اشىنعان جۇرت, پاتشا ۇكىمەتى ءبىزدىڭ كىلەڭ اياۋلى ازاماتتارىمىزدى قان مايدانعا اپارىپ وت اۋزىنا ۇستاعىسى كەلەدى. بۇعان كونۋگە بولمايدى. ولاي بولسا بىزگە جەل­كىلدەگەن تۋ ۇستاپ, جاۋعا قارسى شىعا­تىن كۇن جەتتى. وسىعان بەل بايلاپ, باتۋاعا كەلەيىك» دەدىم...

ماقالا اۆتورى كەلەسى كەزەكتە, 1916 جىلدىڭ كۇزىندە امانكەلدىنىڭ شا­قى­رۋىمەن تورعايدان 8 شاقىرىم جەردەگى اقمىرزا قوپاسىنا كەلگەنىن, بۇنداعى ماقساتى كۇرەسكە ازىرلەنگەن ارعىن – قىپشاق رۋلارى امانكەلدى مەن وسپان شولاقوۆتى باسشى سايلاپ, سوعىس كەڭەسىن قۇرعانى تۋرالى بايانداي وتىرىپ: «وسى ماجىلىستە امانكەلدىنىڭ الماستاي وتكىر ەكەنىن كوردىم. كەيبىرەۋلەر قارۋ-جاراعىمىز ناشار تورعايعا شابۋىلدى كەيىنگە قالدىرايىق دەگەندە, امانكەلدى ۇشىپ تۇرىپ, جىگىتتەر «تەمىردى قىزعان كەزدە سوق» دەگەن قايمىعاتىن ەشنارسە جوق» دەپ باسىپ تاستادى. ءسويتىپ, 1916 جىلى 6 نويابرگە قاراعان ءتۇنى وسپان باستاعان ساربازدار تورعاي قالاسىنىڭ كۇنباتىس جاعىنان, امانكەلدى ساربازدارى قالانىڭ كۇنشىعىس جاعىنان كىرمەك بولدى. ءبىز جاقىنداي بەرگەندە قالا تۇبىندەگى مايالانعان ءشوپ ورتەنىپ, بۇكىل قالا-دالانى كۇندىزگىدەي جارقىراتىپ جىبەردى. قالاداعى جاۋ گارنيزونى مۇنى كورىپ كۇتىنە ءتۇستى. دەگەنمەن شابۋىلدى توقتاتۋعا بولمايدى. ءورت سونگەنشە ايالدادىق تا, تاڭ سىز بەرىپ كەلە جاتقاندا شابۋىل جاسادىق. بەكىنىپ العان جاۋ اسكەرى زەڭبىرەك پەن پۋلەمەتپەن وقتى جاۋ­دىرىپ تۇر. تاڭ اتا امانكەلدى باستاعان بەس كىسى قالانىڭ سولتۇستىك جاعىنان كەلىپ كىردىك. ءبىزدى جاۋدىڭ ءبىر ۆزۆود اسكەرى قاماپ الىپ, جاقىنداماق بولدى. امانكەلدى ساسپاستان ۇزىك كەلە جاتقان جاۋ كومانديرىن مىلتىقپەن باسىپ سالدى. كوماندير قالپاقتاي ۇشتى. زارەسى ۇشقان جاۋ ۇرەيلەنىپ, ولگەن كومانديردىڭ سۇيەگىن الۋعا دا شاماسى جەتپەي دۇرلىگىپ كەيىن قاشتى. امانكەلدى جۇگىرىپ بارىپ كومانديردىڭ قارۋىن الدى. سول كۇنى ءبىز بەس كىسى 15-تەن اسا جاۋدى ولتىردىك. امانكەلدىنىڭ ءاربىر اتقان وعى بوسقا كەتكەن جوق. ونىڭ مەرگەندىگىنە تاڭعالدىم. ءتۇس اۋا  قورشاۋدان قۇتىلىپ شىقتىق. امانكەلدى بۇل جولى تورعاي قالاسىن الا المادى. الايدا بۇل ۇرىستىڭ ماڭىزى زور بولدى. بولاشاق ۇرىس ءۇشىن كوپ تاجىريبە جينادى», دەپ تولعاپتى.

 امانكەلدىنىڭ باتىر بابالارى

قانىش ساتباەۆ,

كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (1944):

– 1916 جىلعى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ ەرجۇرەك كوسەمى, قازاق حالقىنىڭ اسقان ءىرى قايراتكەرى امانكەلدى يمانوۆ قىپ­شاق رۋىنان شىققان. بۇل رۋ تۇرىك تۇقىمداس ەلدەر ىشىندەگى ەڭ ىرگەلىسى جانە جاۋىنگەرى ەدى. امانكەلدى شىققان بەگىمبەت تۇقىمى قىپشاق رۋىنىڭ ەڭ جاقسى جاۋىنگەرلىك سالتىن تۋرا ساقتاپ دامىتىپ وتىرعان. ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بولعان كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان قازاق حالقىنىڭ پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى ءىرى كوتەرىلىسى كەزدەرىندە بەگىمبەتتە ەكى مىڭنان استام ءۇي بار ەكەن. ولار ۇلىتاۋ توڭىرەگىنىڭ قاراتورعاي, سارىتورعاي وزەندەرىنىڭ ساعاسىن مەكەندەگەن.

قانىش اعامىزدىڭ بايانداۋى بو­يىنشا, امانكەلدىنىڭ اتاسى يمان باتىر كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى باتىرى – حاننىڭ جاقىن, سەنىمدى سەرىگى ەكەن. كەنەكەڭ يمان باتىردىڭ جاۋىن­گەرلىك ونەرى مەن تاجىريبەسىن اسا جوعا­رى باعالاعان. يمان قاتىسىپ اقىل بەرمەگەن جەردە كەنەسارى كوتەرىلىستىڭ ءتاسىلى مەن باسشىلىعىنا وزدىگىنەن توقتام ايتا الماعان دەيدى عالىم.

«يمان كەلسە, امان كەلەدى» دەگەن كەنەسارىنىڭ ءسوزى كەيىن نەمەرەسىنە ەسىم (امان + كەلدى) بولدى. ال امان­كەلدى ءوزىنىڭ فاميلياسى رەتىندە اكەسى ۇدەربايدىڭ اتىن الماي, اتاسى يمان­نىڭ اتىن الۋىندا ۇلكەن ءمان بار. ويتكەنى تۋعان حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن اتاقتى باباسىن ۇمىتپاي ەسىنە ساقتاپ, ونىڭ تاريحي ەرلىك ىستەرىن ايرىقشا قۇرمەتتەگەنى.

كەنەسارى كوتەرىلىسىنە بەگىم­بەتتەر­دەن يماننىڭ بالالارى بەردالى, ەر­جان, بالىق, ۇدەرباي (امانكەلدىنىڭ اكەسى) قاتىسادى. بەردالى مەن ەرجان ەكەۋى يمان باتىرمەن بىرگە 1847 جىلى كوتەرى­لىس­تىڭ سوڭعى داۋىرىندەگى اسا اۋىر سو­عىستا ەرلىكپەن قازا تابادى. بالىق پەن ۇدەرباي كوتەرىلىس باسىلىپ, كەنەسارى مەن يمان تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ولگەننەن كەيىن بەگىمبەتتىڭ امان قالعان از عانا ۇيلەرىمەن قانشاما اپاتقا قورلىققا دۋشار بولىپ, الاتاۋ الابىنان وزدەرىنىڭ تۋعان جەرى تورعاي دالاسىنا قايتىپ كەلەدى.

وسىلاردىڭ بارلىعى جاس امانكەل­دىگە كوپ اسەر ەتتى. جۇرە كەلە ونىڭ باتىر بولىپ قالىپتاسۋىنا سەبەپشى بولدى. امانكەلدى جاس كۇنىندە اكەسى ۇدەرباي مەن اعاسى بالىقتان كەنەسارىنىڭ ەرلىك جورىعى جايىندا كوپ ەستىدى. ءسوي­تىپ, 1916 جىلى ەلدى باستاعان ايبار­لى قولباسشى بولدى. امانكەلدى يمانوۆ – ءوز زامانىندا ماقساتىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, حالىق قوزعالىسىنىڭ كەمەڭگەرى بولعان ادام», دەپ جازباسىن تۇيىندەپتى ق.ساتباەۆ.