جۋىردا رەسەي مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جوباسى بويىنشا ەڭبەكتەنىپ, ساكەن سەيفۋلليننىڭ بەينەسى جازىلعان تاسپانى تاۋىپ ەلگە اكەلگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرمۇحامەت مارالبەك ءالى دە الار ولجامىز از ەمەس دەيدى. تەك ىندەتە ىزدەپ, تەرەڭدەي زەرتتەۋگە قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە تاعى قانداي قۇندى قازىنا «كومۋلى» جاتقانىن زەرتتەۋشى ماماننان سۇرادىق.
– احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەزىندەگى كەنەلگەن ولجا عوي بۇل؟
ء– يا, ء«بىر جوق ءبىر جوقتى تابادى» دەگەندەي, ينستيتۋتتىڭ احمەتتانۋ ءبولىمىنىڭ جوسپارلى جۇمىستارىنا سايكەس, قر عجبم عىلىم كوميتەتى قارجىلاندىراتىن «احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جازۋ رەفورماسى: تەورياسى مەن تاجىريبەسى» (AP13068356) اتتى گرانتتىق زەرتتەۋ جوباسى بويىنشا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۇراسىن مۇراعاتتاردان ىزدەۋ بارىسىندا تابىلدى.
– وسى گرانتتىڭ اياسىندا تاعى قانداي قۇندى تاريحي دەرەكتەر قولعا ىلىكتى؟
– ونىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرساق, ۇزاققا كەتەمىز. وسى عىلىمي ءىسساپار كەزىندە ۇلگەرگەنىمىزشە حXI-Xح عاسىرلار شەگىن قامتيتىن قازاققا قاتىستى سيرەك كىتاپتار مەن بەلگىسىز ەڭبەكتەرگە كوبىرەك ۇڭىلدىك. ونىڭ ىشىندە تىلگە قاتىستى ماتەريال كوپ. اسىرەسە, ءتىل ءبىلىمىنىڭ الىپپە, ەكىتىلدى سوزدىك, تەرمينولوگيا, ورفوگرافيا, اۋىز ادەبيەتى مۇرالارى سىندى نەگىزگى بولىگىن قۇرايدى. بۇلاردىڭ كەيبىرى ەلدە دە بار. باستىسى – ءوزىمىزدىڭ گرانتتىق زەرتتەۋگە قاتىستى مول ماتەريال جينادىق.
– قازان ايىنىڭ 19-27 ارالىعىنداعى ساپاردا ۋاقىت تىعىز بولعان سەكىلدى. رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مۇراعاتىندا تاعى قانداي قۇندى جادىگەرلەرىمىز بار؟
– گرانتتىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى عوي, ارينە. سوندىقتان ۋاقىت ازداۋ بولدى. ول جەردە كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ ارنايى كاتالوگى بار. كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, وداق باسشىلارى مەن ماڭىزدى وقيعالارعا قاتىستى وتە كوپ كينوقۇجاتتار ساقتالعان, ولارمەن سالىستىرعاندا قازاقستانعا قاتىستىسى كينوقۇجاتتار از ارينە, دەگەنمەن ءبىز وسى جازبالاردىڭ نەگىزگى بولىگىن تولىق قارادىق. الۋعا ءتيىس كينوقۇجاتتار بولدى, بىراق ونىڭ ءبارى اقىلى. سوندىقتان ءبىز وتە ماڭىزدى جانە گرانت تاقىرىبىنا قاتىستىلارىنا عانا تاپسىرىس بەرە الدىق.
– 1925-1926 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىندا باسشىلىق قىزمەتتەردى اتقارعان تۇلعالاردان تاعى كىمدەردىڭ بەينەجازباسى ساقتالعان؟
– وزگە ۇلت وكىلدەرىن ايتپاعاندا, قازاقتاردان جالاۋ مىڭباەۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, وراز جاندوسوۆ, وراز يساەۆ, ەلتاي ەرنازاروۆ, ءالىبي جانگەلدين ت.ب. كەڭەستىك قازاقستاننىڭ ساياسي ەسىمدەرى بار. بۇدان بولەك تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ دا بەينەجازباسىن تابۋعا بولادى دەپ ويلايمىن, بىراق ونى ىزدەۋ وڭاي شارۋا ەمەس, كوپ ەڭبەكتەنۋ كەرەك.
– بىلتىر سىزدەر باكۋ قالاسىنىڭ ارحيۆىنەن دە وراسان قازىنا تاۋىپ اكەلدىڭىزدەر. سونى دا تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– ول كەزدە دە وسى گرانت اياسىندا بارعانبىز. ونى دا باكۋدەگى كينوفوتوقۇجاتتار مۇراعاتىنان تاپتىق. جالپى وسى گرانتتىڭ بارلىق ءىسساپارلارى گرانتتىق جوبا وتىنىمىنە ماقساتتى تۇردە, مۇقيات جوسپارلانىپ ەنگىزىلگەن ەدى. عىلىم كوميتەتى وسى ءىسساپارلار تىم كوپ دەپ قايتارماي, قارجىلاندىردى. ەكسپەرتتەر ءىسساپارلاردىڭ ءمانىن تۇسىنگەن بولسا كەرەك. سونىڭ ناتيجەسى مىنە بولىپ جاتىر. باكۋگە بارىپ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىرى داۋىسىن, بەينەسىن مۇراعاتتاردان ىزدەۋ بۇرىننان, ونشاقتى جىلدان بەرى ويىمدا بار ەدى. سول بىلتىر عانا جۇزەگە استى. ەگەر باكۋگە بارسام, عالىمنىڭ ءتىرى داۋىسى مەن بەينەسىن تاۋىپ كەلەتىنىمە سەنىمدى ەدىم, وكىنىشكە قاراي ءتىرى داۋىسىن تابا المادىم, تەك ءتىرى بەينەسى تابىلدى. قازىر كوزىم جەتكەندەي, داۋىسى تابىلۋى قيىن شىعار. بىراق بۇدان باسقا بەينەجازبالارى بار دەپ ويلايمىن. شىندىعىندا ماسكەۋ قالاسىنداعى كينوفوتوقۇجاتتار مۇراعاتىنا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بەينەسىن, باكۋدەگى بۇكىلوداقتىق 1-تۇركولوگيالىق قۇرىلتايدىڭ تاعى ءبىر كينوكادرلارىن ىزدەپ باردىم. ويتكەنى ول بىرنەشە جەردەن تۇسىرىلگەن. بىراق ول ماسكەۋدەن تابىلمادى. ەندى ول كادرلاردىڭ تابىلۋى مۇمكىن بىرنەشە مۇراعاتتار بار, ونى الداعى زەرتتەۋلەر كورسەتەدى.
– الاشتانۋ, الاش ۇكىمەتىن قۇرۋشى قايراتكەرلەردىڭ قاتارى ساناۋلى بولماعانى بەلگىلى. ولارعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن مىرزا مىنەز بايلار, جومارت جاندار, مەتسەنات بولعان تۇلعالار تۋرالى دەرەك از. ارحيۆتەردە بۇل تاقىرىپقا قاتىستى دا قۇندى دۇنيەلەر بار عوي.
– مەنىڭ الاشتانۋ بويىنشا نەگىزگى زەرتتەۋ باعىتىم – ءتىل ءبىلىمى, ويتكەنى مەن لينگۆيستپىن. سوندىقتان مۇنىمەن وسى سالا ماماندارى تىكەلەي اينالىسقان دۇرىس دەپ سانايمىن. ارينە, الاشتى قولداعان قايراتكەرلەر كوپ, ونى «قازاق» گازەتىن تۇپنۇسقادان ءار ءسوزىن قادالىپ وقىعان ادام دا تابدى. سوسىن ورىنبور مۇراعاتىندا ول تۋرالى قۇجاتتار بولۋعا ءتيىس. بىراق ورىنبورداعى قازاققا, تۇركى حالىقتارىنا قاجەت مۇراعات قۇجاتتاردى قاراۋ, قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ءبارى تسەنزۋرادا ءالى كۇنگە دەيىن. مەن بۇل تۋرالى دەرەكتەر از دەپ ويلامايمىن, وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن ىزدەنۋشىلەر, نەنى قالاي, قاي جۇيەمەن قاراۋدى جاقسى بىلمەيتىن سياقتى. بۇل ءۇشىن 1928 جىلدان باستالعان كامپەسكىگە (كومپەسكى) دەيىنگى قازاق دالاسىنداعى بايلاردىڭ, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ كەرەك. ولاردىڭ ءتىزىمى وزىمىزدەگى مۇراعاتتاردا دا تۇر. ەكىنشى كەزەكتە سولاردىڭ نە ىستەگەنىن, ءىز-دەرەگىن جەكە-جەكە قاراۋ كەرەك. سوندا ءبارى ايقىن بولادى.
– قازاق تاريحىنىڭ التىن قورىنا قوسىلاتىن قانداي قۇندى جادىگەرلەرىڭىز بار؟
– مەنىڭ الاشتانۋ, احمەتتانۋ, حح عاسىرداعى ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا ىزدەنىپ, زەرتتەۋلەر جاساپ جۇرگەنىمە 10-15 جىل ۋاقىت بولدى, بۇل اقساقال عالىمداردىڭ ىزدەنىسىمەن سالىستىرعاندا, از ۋاقىت شىعار, بىراق ءوز قاتارىممەن العاندا, ءبىرشاما ۋاقىت. وسى ۋاقىت ىشىندە الاش مۇراسىنا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتەر مەن سيرەك كىتاپتاردى, ەسكى تەكستولوگيالىق قولجازبالار مەن قازاق حاندارىنىڭ حاتتارىن جينادىم, قولىمدا ەلىمىزدەگى سيرەك قورلار مەن تاشكەنت, ورىنبور مۇراعاتتارى, سيرەك قورلاردىڭ ماتەريالدارى بار. مۇنى ءالى دە تولىقتىرۋ كەرەك, ارينە. كەيدە بۇل دا كىشىگىرىم قورعا اينالىپ قالعان سياقتى كورىنەدى وزىمە. مۇنى ماقتانۋ ءۇشىن ەمەس, جيناعان ماتەريالدار نەگىزىندە بولاشاقتا ۇسىناتىن زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى كوپ بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اڭعارتۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن. قولىمدا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى, تاعى باسقا بىرنەشە الاش قايراتكەرلەرىنە بايلانىستى تىڭ ماتەريالدار بار. ونى الداعى ۋاقىتتا جاريالايمىن. بولاشاقتا بۇعان دەيىن جيناعان, ءالى دە جيناي بەرەتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇپنۇسقا ەڭبەكتەرى نەگىزىندە عالىمنىڭ تولىق اكادەميالىق جيناعىن قۇراستىرعىم كەلەدى. عالىم مۇراسىن زەرتتەۋ – ءوز الدىنا. مۇنى پەرزەنتتىك بورىشىم دەپ بىلەمىن.
– الداعى كۇندە قانداي جوسپار ءتۇزىپ وتىرسىزدار؟ تاعى قاي ەلدىڭ مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى تۋماق؟
– بۇعان دەيىن جيناپ كەلگەن ماتەريالدار نەگىزىندە وزەكتى بىرنەشە تاقىرىپتا ماقالالار جازۋىم كەرەك. احمەتتانۋ عىلىمى بويىنشا زەرتتەۋلەردى تەرەڭدەتە بەرەمىز. بۇل باعىتتا ءالى تالاي جاقسى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن عىلىمي جۇرتشىلىققا ۇسىنامىن. الدا, 2024 جىلى وزبەكستاننىڭ تاشكەنت قالاسىنا وسى گرانتتىق زەرتتەۋ اياسىندا ءىسساپار بار. ودان دا جاقسى ناتيجە كۇتىڭىزدەر.