قىزىلجاردىڭ تورىندەگى ابىلايدىڭ اق ءۇيى قازىر شاھاردىڭ پاسپورتىنا اينالدى. قازاقتىڭ وتكەن عاسىرلارداعى ۇلى قايراتكەرلەرىنىڭ مۇرالارى اراسىنان ۇلكەن قالالارىمىزدا امان قالعانى دا سول. وسىناۋ عاجايىپ مۇرانىڭ ساقتالۋىنا, امان قالۋىنا قوسقان ۇلەسىمىزدى ءبىز دە ارقاشان ماقتانىشپەن ايتامىز.
جۋىردا, «ەگەمەننىڭ» 20 قازانداعى سانىندا ارىپتەسىمىز, بەلگىلى جۋرناليست بەكەن قايرات ۇلى ءبىزدىڭ «ابىلايدىڭ اق ءۇيىنىڭ» قۇجاتتارىن تاپقان جاڭالىعىمىز تۋرالى بىلاي دەپ جازىپتى: «بىلگەن جانعا بۇل – كەرەمەت جاڭالىق. تەگى, جۇرەگى ەلىم دەپ سوعاتىن, سول ەلىنىڭ جىرتىعىن جاماپ, جەل جاعىنا ىق بولايىن دەيتىن ىقىلاسى مول, ماقساتى بيىك جانداردىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا», دەگەن ەكەن. بالكي ارتىقتاۋ ايتىلعان شىعار, بىراق شىنىندا ماقسات سول – «ەلدىڭ جىرتىعىن جاماۋ» ەدى.
حانعا ءۇي سالىنىپ, سىي جاساۋدىڭ سەبەپتەرى
بيىل حان ءۇيىنىڭ اشىلعانىنا 15 جىل تولدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز وسى ماقالامىزدا حانعا ءۇيدىڭ نە سەبەپتى تۇرعىزىلعانىنا, رەسەي پاتشاسىنىڭ قازاق حانىنا نەگە مىرزالىق تانىتقانىنا, سونىمەن بىرگە قالپىنا كەلتىرىلگەن سوڭ ءۇيدىڭ «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۋزەي-كەشەنىنە اينالىپ, اتقارعان جۇمىستارىنا توقتالا كەتۋدى ءجون كوردىك.
ابىلاي بيلىگىنىڭ ورتا جۇزدە كۇشەيۋى 1744 جىلى اعاسى ابىلمامبەت حاننىڭ تۇركىستانعا كوشۋ كەزەڭىنەن باستالادى. وسى كەزگە دەيىن ورتا جۇزدەگى بيلەۋشىلەر قاتارىندا ابىلمامبەت, ابىلاي جانە باراق سۇلتان قاتار اتالاتىن بولسا, ابىلقايىر حاندى ولتىرگەن سوڭ باراق سۇلتان بيلىكتەن تايدىرىلادى. وسىعان بايلانىستى رەسەي يمپەرياسىنىڭ سىرتقى ساياساتى مۇراعاتىنان الىنعان مىنا ءبىر قۇجاتتا بىلاي دەلىنگەن: «باراق سۇلتان ورتا ءجۇز نايمان رۋىنداعى وتەبايعا, شوراق بيگە, قابانباي باتىرعا جانە قاراكەسەكتىڭ ءبيى قازىبەككە ءۇش كىسى جىبەرىپ: «مەن ابىلقايىر حاندى ءولتىردىم, ەندى مەنى حان رەتىندە مويىنداڭدار», دەپتى. بىراق قازاقتار وعان: «حاندى ولتىرگەن كىسى بىزگە حان بولا المايدى» دەپ جاۋاپ بەرەدى». («ابىلاي حان تاريحى», جيناق, 2-توم, پ-پاۆل., 2021, 47 ب. اۋدارعان ز.تايشىباي). ءسويتىپ, باراق بيلىككە ارالاستىرىلمايدى, ال قارتايعان ابىلمامبەت تۇركىستانعا كوشىپ كەتەدى. سوندىقتان ورتا ءجۇزدىڭ بارلىق بيلىگى ابىلايدىڭ قولىندا قالادى.
1750 جىلى قازاقتىڭ اتا جاۋى جوڭعاريادا دا بيلىك اۋىسىپ, قالدان سەرەننىڭ ورنىنا لاما دورجى بيلىك باسىنا كەلگەن. بىراق ونىڭ قارسىلاستارى تاققا تالاسىپ, وعان قارسى ءوزارا كۇرەس جۇرگىزىپ جاتادى. ابىلاي حان جوڭعار بيلەۋشىلەرىنىڭ ءوزارا قىرقىستارىن قولداپ, ولاردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, السىرەي بەرۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇل تۋرالى اكادەميك ۆ.باسين بىلاي دەپ جازدى: «پوسلە سمەرتي حۋنتايدجي گالدان-تسەرەنا ابلاي رەشيتەلنو ۆمەشيۆاەتسيا ۆو ۆنۋترەننيە دەلا دجۋنگاري, سپوسوبستۆۋيا ۋپادكۋ ەتوي نەكوگدا موگۋششەستۆەننوي دەرجاۆى». (ۆ.باسين., روسسيا ي كازاحسكيە حانستۆا ا ءXVى-ءحVىىى ۆۆ»., ا-تى-71.,س 210).
تاق ءۇشىن تالاسقا بەلسەنە قاتىسسا دا حان تاعىنان قۇر قالعان داباشي نويان مەن ونىڭ جيەنى ءامىرسانا قازاق اراسىنا كەلۋگە ءماجبۇر بولادى. بەلگىلى تاريحشى, ابىلايدى تەرەڭ زەرتتەگەن عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى بولاتبەك ناسەنوۆ ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ «يستوريچەسكيە يزۆەستيا و كيرگيس-كايساتسكوي سنوشەنيا روسسي س سرەدنەي ازي سو ۆرەمەن كونچينى ابۋل-حاير حانا 1745-1765 گگ» اتتى ەڭبەگىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, داباشي مەن ءامىرسانانى ۇستاپ بەرمەۋ ابىلايعا ۇلكەن كۇشكە تۇسكەنىن ايتادى. ويتكەنى جوڭعار حانىنىڭ قىسىمىنان ىققان مالايسارى باتىر باستاعان باتىرلار مەن بيلەر قاشقىنداردى قايتارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ابىلايعا سالماق سالادى. بىراق ابىلاي جوڭعار تۇتقىنىندا بولعاندا وزىنە كومەكتەسكەن داباشي مەن ءامىرسانانى ۇستاپ بەرمەيدى. ءىس ناسىرعا شابا باستاعاندا ۇلىتاۋدا حان كەڭەسىن شاقىرىپ, بەدەلدى سۇلتاندار مەن بيلەرگە ءوزىنىڭ ءسوزىن مويىنداتىپ, ەكى قاشقىندى جاۋىنا بەرگىزبەۋگە كەلىستىرەدى. وسىنىڭ ءوزى ابىلايدىڭ سەنىمدى جولداس, كەلىستىرۋگە شەبەر ديپلومات ەكەنىن كورسەتتى. بۇل وقيعا ونىڭ قازاق دالاسىنداعى بەدەلىن كوتەرە ءتۇستى. ال جوڭعار حانى لاما دورجى بۇعان وشىگىپ, قازاق جەرىنە قايتادان باسىپ كىرىپ, ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستاندا سول كەزدەردە مەكەندەگەن كەرەي, ۋاق, ءۇيسىن تايپالارىنا شابۋىلدايدى. بىراق ابىلاي حان ءوزىنىڭ قاتارىنا ءداباشيدى دە الىپ, لاما دورجىنى تالقانداپ, ۇرىستا ونى ولتىرەدى. ءسويتىپ, جوڭعار بيلىگىنىڭ باسىنا ءداباشيدى وتىرعىزىپ, ونى قونتايشى قىلادى.
ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ سول داباشيگە جيەنى ءامىرسانا قارسى شىققاندا ەندى سوڭعىنى قولدايدى. ابىلايدىڭ جوڭعار حاندارىن ءبىر-بىرىمەن شابىستىرىپ, السىرەتۋدى كوزدەگەنىن, ءسويتىپ, ولاردى باسىپ العىسى كەلەتىنىن قىتاي يمپەراتورى تسيان-لۋن سەزىپ قالىپ, ءوز اسكەرىن جوڭعاريا جەرىنە كىرگىزۋ تۋرالى بۇيرىق بەرەدى. بۇل تۋرالى ول: «ەگەر اسكەردى دەرەۋ جورىققا شىعارماساق, قازاقتاردىڭ جولى بولادى دا ولار جاعدايدى ءوز پايداسىنا شەشەدى», دەگەن («قازاقستان تاريحى», ءىىى توم, 248 ب.).
ابىلاي ءامىرسانانى قولداعانىمەن, ونى كۇشى مول قىتاي جاعى ءبارىبىر تالقاندايتىنىن بىلگەن سوڭ, بۇل ارەكەتتەن باس تارتادى. سانى از, ساپاسى تومەن ءامىرسانانىڭ قولى ۇزاققا شىداي الماي جەڭىلىپ, ال ءوزى قاشىپ كەلىپ تاعى دا ابىلايدى پانالايدى. ال جوڭعار يمپەرياسى قىتايدىڭ ارالاسۋىمەن تۇپكىلىكتى قۇلاپ, قايتا باس كوتەرە العان جوق. قىتاي جاعى 1756 جىلى ءامىرسانانى ۇستاپ بەرمەدىڭ دەگەن سىلتاۋمەن قازاق جەرىنە باسىپ كىرەدى. ەكى توپقا بولىنگەن قىتاي اسكەرىن ەكى گەنەرال – حاداحا مەن داردانا باسقارعان. العاشقى شايقاس شاعان وبا اۋدانىندا بولدى. ودان كەيىنگى ءىرى شايقاس قارقارالى تاۋلارىنداعى جارلى وزەنىنىڭ جاعاسىندا ءوتتى. بۇل ەكەۋىندە دە قازاق قولدارىنىڭ جولى بولمادى. ايتقانداي, سوڭعى سوعىسقا جوڭعار اسكەرلەرىنىڭ قالدىقتارىن جيناپ العان ءامىرسانا دا قازاق جاعىندا قىتايعا قارسى سوعىسقان. بىراق قىتاي اسكەرى جەڭىستى جورىعىن جالعاستىرا بەردى. تەك كۇزگە قاراي ابىلايدىڭ بوگەنباي باتىر باستاعان مول قولى باياناۋىلداعى شىدەرتى وزەنىنىڭ جاعاسىندا قىتايلارمەن ۇلكەن شايقاسقا شىقتى. وسى جەردە قازاق قولى قىتايلاردى مول شىعىنعا ۇشىراتىپ, كۇيرەتە جەڭدى. ۇرىس بولعان وسى ايماقتى قازاقتار «شۇرشىتقىرىلعان» اتاپ كەتكەن. كوپ شىعىنعا ۇشىراعان اسكەرلەرىنىڭ قالدىعىن شىن يمپەراتورى كەرى شاقىرىپ الۋعا ءماجبۇر بولادى. قىتاي دەرەكتەرى بۇل جەڭىلىستەرىن بۇرمالاپ كورسەتىپ, «كۇننىڭ سۋىعىنا, اتتاردىڭ بولدىرىپ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ازايىپ قالعانىمەن» سىلتاۋراتادى. الايدا جەڭىلىسكە يمپەراتوردىڭ قاتتى كۇيزەلگەنىن ەكى گەنەرال – حاداحا مەن داردانانى ورنىنان الىپ, جازالاعانىنان كورۋگە بولادى.
ءوز كۇشىنە سەنگەن ابىلاي بۇل كەزدە ورىس پاتشالىعىنا دا ىرىق بەرمەي, تاۋەلسىز ساياسات ۇستانعان. اكادەميك ۆ.ءباسيننىڭ جازۋىنا قاراعاندا بۇل كەزدە: «ابىلاي شەل داجە نا رەزكيە زامەچانيا ۆ ادرەس روسسيسكيح ۆلاستەي. ەششە ۆەسنوي 1755 گودا پري ۆسترەچە س روسسيسكيم پوسلاننيكوم م.اراپوۆىم ابلاي دەلال ۆيد, چتو ەگو سوۆەرشەننو نە ينتەرەسۋيۋت روسسيسكيە دەلا...», دەگەن. ودان ءارى عالىم: «ۆ تو جە ۆرەميا ابلاي دال پونيات, چتو پريمەنيت سيلۋ ۆ سلۋچاە نەوبحوديموستي كاك پروتيۆ دجۋنگار تاك ي پروتيۆ زدەشنيح ۆلاستەي ورەنبۋرسكوي ادمينيستراتسي ي سيبيرسكيح كراەۆ», دەيدى.
دەمەك, بۇل كەزدەردە ورتا جۇزدەگى قازاق حاندىعى قىتايعا دا, رەسەيگە دە ءىس جۇزىندە باعىنىشتى بولماعان. وسىنداي كەزدە رەسەي پاتشالىعى كۇشپەن ەمەس, ابىلايدى ءوز جاعىنا بەيبىت جولمەن تارتۋ ءۇشىن الداپ-ارباۋدىڭ ساياساتىنا كىرىسكەن. پاتشا سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا قازاق سۇلتاندارىنا ۇنەمى سىيلىقتار بەرىپ تۇرۋدى تاپسىرادى. سول بۇيرىقپەن 1758 جىلى ابىلاي سۇلتانعا پاتشانىڭ اتىنان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە قۇتتىقتاۋى جازىلعان قىلىش سىيلايدى. ال 1759 جىلى رەسەيلىك ەلشىلەر ا.تەۆكەلەۆ پەن پ.رىچكوۆ سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا: «ابلاي نىنە, ۆو ۆسەي سرەدنەي وردە زا گلاۆنوگو ۆلادەلتسا پوچيتاەتسيا», دەگەن. («كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ ءحVى-ءحVىىى ۆۆ»., ستر 582.)
1761 جىلدان ابىلايعا رەسەي پاتشاسىنىڭ قازىناسىنان 100 رۋبل, ال قۇلەكە مەن قۇلسارىعا ودان گورى ازداۋ جالاقى دا تولەنىپ تۇرعان. ايتا كەتەتىن جايت, ابىلاي 1759 جىلى پاتشاعا حات جازىپ, پەتر قورعانىنىڭ جانىنان ساۋداحانا اشۋدى سۇراعان. ول حاتتا: «پروشۋ جە يا ي موي نارود, چتوب دوزۆوليت ۆ كرەپوستي سۆياتوگو پەترا كيرگيزتسام ۆىمەنيۆات مۋكۋ ي كرۋپۋ». وسى ساۋداحانا ورنى تەز ءوسىپ, ونىڭ ماڭىنا قازاق بايلارى, ورىس, تاتار كوپەستەرى, قوقاندتىق, تاشكەنتتىك ساۋداگەرلەر قونىستار سالعان. كەيىن قازاق پەن باسقا جۇرتتىڭ ارالاسۋ نەكەسىنەن «شالاقازاق» اتتى سۋبەتنوستار دا پايدا بولعان. ابىلايدىڭ قىتاي بيلەۋشىسىنە جازعان ءبىر حاتىندا:
«رۋسسيا حالقىمەنەن سالقى قىلىپ,
شارتناما قاعاز جازدىق ەلشى ءجۇرىپ.
ورتادا ساۋداحانا جاساپ قويدىق,
قىزىلجار اتتى شاھار ءبىز سالدىرىپ...» دەپ جازادى. ء(شادى تورە جاڭگىر ۇلى., «تاريحات» داستانى).
مىنە, سول ساۋداحانا كەيىن قىزىلجار قالاسىنا اينالعان. ال ابىلايدىڭ اق ءۇيى قازىرگى قالانىڭ اۋماعىنا 1762 جىلدان سالىنا باستاعان. ول كەزدە پەتروپاۆل دەگەن قالا جوق, تەك 1752 جىلدان باستاپ سالىنىپ, قۇرىلىسى 1771 جىلى عانا تولىق اياقتالعان «اۋليە پەتر» دەگەن شاعىن قورعان عانا بار. بىراق ءوسىپ كەلە جاتقان قالانى پاتشا شەنەۋنىكتەرى وزدەرىنىڭ كەڭسەلەرىندە قورعاننىڭ اتاۋىمەن «پەتروپاۆل» دەپ جازىپ كەتكەن. ال بۇكىل قازاق دالاسى ونى قىزىلجار دەيدى.
ابىلايمەن جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى – وعان قىس قىستايتىن اعاش ءۇي جانە ونىڭ قابىلداۋىنا كەلگەندەرگە ارنالعان قابىلحانا سالۋ ەكەنىن بىلگەن ءىى ەكاتەرينا پاتشا ءوز قولىمەن ءۇي سالۋعا جارلىق بەرەدى. وسىدان-اق پاتشانىڭ ابىلاي حانمەن ساناسىپ, ونىڭ ىقپالى مەن بەدەلىنىڭ زور ەكەنىن مويىنداعانىن كورسەتەدى.
ءبىز ماسكەۋدەن الدىرعان ءۇيدىڭ جوسپارىندا بىلاي دەلىنگەن: «پلان ۆنوۆ پوستروەننوگو كيرگيس-كايساتسكوي سرەدنەي وردى ابلاي سولتاننوگو دوم. ا چتو يمەننو زناچيت پود سيم: 1. پوكوي ابلاي سولتانا. 2. كانتسەلياريا. 3. بانيا. 4. دوم دليا پريەزجايۋششيح كيرگيس-كايساتسسكيح ستارشين...». سونىمەن بىرگە ءار ءۇيدىڭ سىزباسى دا بەرىلگەن. قورىتا ايتقاندا, ابىلايدىڭ ءۇيىن ورىس پاتشاسىنىڭ حاننان ىعىسىپ, ونى قايتسە دە ءوزىنىڭ جاعىنا تارتۋ ماقساتىمەن سالىنعان قۇرىلىس دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. وسىنىڭ وزىنەن قازاق حانىنىڭ قۇدىرەتى مەن كۇشىن سەزۋگە بولادى. الايدا ءىى ەكاتەرينا ابىلايدى ورتا ءجۇزدىڭ حانى دەپ تانيتىن گراموتانى پەتروپاۆل قورعانىنا كەلىپ, الۋعا شاقىرعاندا حان ءوزىنىڭ ءۇش جۇزگە حان سايلانعانىن ايتىپ, پاتشانىڭ گراموتاسىن الۋدان باس تارتقان... بۇل دا ابىلايدىڭ تاۋەلسىز حان بولعاندىعىنىڭ ايعاعى. تاريحىمىزدىڭ وسىنداي قاتپارلارىنىڭ كۋاسى بولىپ تۇرعان بۇگىنگى «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۋزەيىنىڭ وسىنداي قىرلارى بار.
اق ءۇيدىڭ بۇگىنگى تىنىسى
كوپ كۇرەس پەن تارتىستان سوڭ 5-6 جىل بويى جوندەلىپ, 2008 جىلدىڭ تامىز ايىندا تولىق قالپىنا كەلتىرىلىپ, «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۋزەي-كەشەنى بولىپ اشىلعاننان بەرى بۇل ءۇي قالامىزدىڭ ءسانى دە, تاريحي-مادەني ماڭىزى اسا زور ەسكەرتكىشى بولىپ تۇر. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن مەيمانداردىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, ءتىپتى كەزدەيسوق جولاۋشىلاردىڭ وعان سوقپاي كەتەتىنى نەكەن-ساياق. تىركەلگەن كەلۋشىلەردىڭ ءوزى عانا 135 مىڭنان اسىپتى. الىستان كەلگەندەر عانا ەمەس مەكتەپتەردىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدج, ليتسەيلەردىڭ وقۋشىلارى دا وعان ەكسكۋرسياعا ءجيى كەلىپ تۇرادى.
مۋزەيدىڭ العاشقى كۇنىنەن جۇمىس ىستەپ, قازىر وسى ۇجىم ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن اسەمگۇل قىدىبەكوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وبلىسقا ىسساپارمەن كەلگەن مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارى, اتاقتى ادامدار دا بۇل ۇيگە ات باسىن تىرەپ, قۇرمەتتى قوناق كىتابىنا تىلەك-لەبىزىن جازعان. سونىڭ ىشىندە قازىرگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ تا سەنات توراعاسى بولىپ جۇرگەندە سولتۇستىك قازاقستانعا كەلگەن جۇمىس ساپارىندا ابىلايدىڭ ۇيىنە سوعىپ, قۇرمەت كىتابىنا قولتاڭباسىن قالدىرعان.
مۇندا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ, ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ, ومبىنىڭ گۋبەرناتورى ۆ.نازاروۆتىڭ, ت.ب. بەلگىلى تۇلعالاردىڭ قولتاڭبالارى بار.
قازىر «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۇراجايىنا قالاداعى «يسلام مادەنيەتى» مۋزەيىن قوسىپ بەرگەن بولاتىن. سونىمەن بىرگە بارلىعى 35 ادام وسى ەكى مۋزەيدەن ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ابىلاي حان مۇراجايىنا وبلىستاعى ءسابيت پەن عابيت, ماعجان مۋزەيلەرىن جانە كورشى وڭىرلەردەگى جەكە ادامدارعا ارنالعان مۋزەيلەردى قوسىپ, رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە كوتەرۋ جونىندە ءسوز بولعان. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بۇل ماسەلە اياقسىز قالدى. ال وبلىستاعى مادەنيەت سالاسىنىڭ ءبىر پىسىقاي باستىعى ءتىپتى ابىلاي حان مۇراجايىن وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبىر ءبولىمى ەتىپ قوسىپ جىبەرە جازدادى. ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحىنان حابارى جوق, حان مۋزەيىنىڭ تاريحي ماڭىزىن تۇسىنبەگەن باستىقسىماق ايتەۋىر حالىقتىڭ ورە تۇرەگەلگەن قارسىلىعىمەن قىزمەتىنەن كەتىپ تىندى.
ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى مۋزەي كەشەنىنە 2017 جىلدان بەرى بىلىكتى ازامات ايان ساداەۆ باسشىلىق ەتىپ كەلەدى. قازىر مۋزەي قورى 700-گە جۋىقتادى. حالقىمىزدىڭ وتكەن ومىرىنەن سىر شەرتەتىن وسىناۋ قۇندى ماتەريالدار مەن جادىگەرلەر كورەرمەندەردىڭ كوزايىمىنا اينالىپ, رۋحاني تىنىس بەرەدى. قازىر كوكشەتاۋ مۋزەيلەرىمەن, سەمەيدەگى اباي جانە مۇحتار, قوستاناي, وسكەمەن, سىرىمبەتتەگى ايعانىم, ت.ب. مۇراجايلارمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالعان. الماتىداعى ابىلاي حان اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتپەن دە تىعىز عىلىمي بايلانىس ورناتىلعان. مۋزەيدىڭ كوشپەلى كورمەلەرى قىزىلوردا, سەمەي, قوستاناي, استانا, پاۆلودار, قاراعاندى, وسكەمەن, تاعى باسقا قالالارعا شىعارىلعان. سونداي-اق ارىپتەستەردىڭ دە كوشپەلى كورمەلەرى قابىلدانىپ, قىزىلجار حالقىنا تارتۋ ەتىلدى.
قازىر ابىلاي حان مۋزەيى ولكە تاريحىن زەرتتەۋدىڭ بەرىك ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى دەپ ايتساق ارتىق ەمەس. ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىندا, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ كومەگىمەن ابىلايدىڭ جاناتاي, مىقتىباي, سۇيىندىك باتىرلارىنىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى ەلگە تانىستىرىلا باستادى. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ باستارى كوتەرىلىپ, ەسكە الۋ شارالارى وتكىزىلدى. ال قۇلەكە مەن قۇلسارى باتىرلاردىڭ ۇرپاعى مۇرات جانتىلەۋوۆ ابىلاي حان مۇراجايىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىپ, بابالارى تۋرالى كولەمدى جيناق تا قۇراستىردى. سونىمەن قاتار بەلگىلى اقىن, دراماتۋرگ بايانعالي الىمجانوۆقا درامالىق شىعارما جازدىرىپ, ونى س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق سازدى دراما تەاترى ساحنالادى. ابىلاي باتىرلارى تاريحىنىڭ اشىلۋىمەن ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلە جاتقان مۇرالار حان مۋزەيىنىڭ ەكسپوناتتار سانىن تولىقتىردى. مىسالى, قۇلەكە باتىردىڭ نايزاسىنىڭ ۇشى ءبىر ۇرپاعىنىڭ ۇيىنەن تابىلدى.
بىلتىردان بەرى عانا ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستىرىلعان «ابىلاي حان جانە ونىڭ زامانى», ء«حVىىى عاسىرداعى قازاق باتىرلارى», «قۇندىلىقتار قاينارى», ء«حVىىى عاسىرداعى قازاق دالاسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى جاعدايى», ء«ابىلمانسۇردىڭ جۇلدىزدى ءساتى», «ۇلتتىق قارۋ-جاراقتار», تاعى باسقا تاقىرىپتىق كورمەلەر ۇيىمداستىرىلىپ, دارىستەر وقىلدى.
«اق ءۇيدىڭ» 15 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا عالىمدار, ولكەتانۋشىلارمەن قاتار ابىلاي حاننىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى دا شاقىرىلدى. سونىڭ ىشىندە كەنەسارى بۇتاعىنان تاراعان اسىلحان اعامىز تەمىرتاۋ قالاسىنان جەتسە, تاراز, الماتى قالالارىنان دا ۇرپاقتارى كەلىپ, وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى, بابالارىنىڭ مۋزەيىنە تارتۋ-تارالعىلارىن جاسادى.
ۇلى اباي «جۇرەكتە قايرات بولماسا, ۇيىقتاعان ويدى كىم تۇرتپەك؟» دەمەيتىن بە ەدى, ەگەر ابىلايدىڭ مۋزەيى بولماسا, وسىنشا مادەني-رۋحاني شارالاردى كىم وتكىزەر ەدى؟ تاريحىمىزدىڭ قانشاما قاتپارلارىنا كىم ات باسىن بۇرار ەدى؟ ابىلاي حان مۋزەيى شاما-شارقىنشا وسىناۋ دۇنيەلەردى جاساپ, حالىققا تاريحي, رۋحاني ءلاززات سىيلاپ تۇر. سوندىقتان حاننان قالعان اسىل مۇرانى ۇرپاقتارىنىڭ جۇرەگىنە قايرات بەرىپ, كوڭىلدەرىنە وي سالىپ تۇرعان اسىل مۇرا دەسەك ارتىق ەمەس-اۋ.