باتىس التايدى بارلاۋ

قايبىر جىلدارى باتىس ال­تاي قورىعىنىڭ قاقپاسىنان قايت­­­­قانىم بولماسا, جىقپىل-جى­­را­سىن, ساي-سالاسىن ارالاپ تۇر­­عانىم – وسى. ونىڭ وزىندە وس­كەمەننەن تىكۇشاقپەن تىكە تارت­قان ەدىك. ۇشى-قيىرىنا سوناۋ قۇس قاناتىنان كوز جەتىپ بەر­مەي­تىن جىنىس ورمانىن, قۇز-قياسىن جاياۋ شارلايتىن بول­ساق, جالعاندا تاۋىسپايدى ەكەن­بىز. اۋەگە كوتەرىلگەنىمىز سول, چەرەم­شانكا اۋىلىنىڭ جەل­كە تۇسى­نان شىعا كەلدىك تە, قو­جىر-قوجىر ­تاۋدى جالداي ۇشىپ, شەتسىز-شەك­سىز ورمان­دى القاپتاردى ارالاۋدى باس­تاپ كەتتىك. قارسى الدىمدا وتىرعان ورمان جانە ەرەك­شە قور­عالاتىن تابيعي اۋماقتار ءبولى­مىنىڭ باسشىسى الەكساندر سكۋ­راتوۆ يلليۋميناتوردان كوز ال­مايدى. قىر­عيداي قورىپ كە­لەدى. قۇلاعان اعاش­تاردى سۋرەتكە ءتۇ­سىرىپ, الدىندا جاتقان اق پا­راق­قا الدە­نەنى جازىپ قويادى. سۇ­لاپ جات­قان تەرەكتەردى ءار-ءار جەر­دەن باي­قادىق. ءبارى تەگىس ادام قولى­نان قۇلادى دەۋگە استە بول­ماس. اناۋ شاعىل بەتكەيدەن جاز­­عا سالىم كوشكىن تۇسسە كەرەك, جو­­لىن­­داعى بۇتا-قاراعان, ورمان-تو­­عايدى جاپىرعان كۇيى شات­قالعا اپارىپ نىعىزداپتى. شات­تان ايقىش-ۇيقىش جاتقان سۋ تەگىن اعاش­تاردى الامىن دەپ نيەتتەنگەن كۇننىڭ وزىندە ادام اياعى جەتپەيدى. اياق جەتكەنىمەن, شىنجىر تاباندى تراكتوردىڭ ءوزى ما­ڭايىن باسا الماس. قۇداي ساق­تاسىن, مۇنداي جەردە كەنەتتەن ءورت شىقسا, ءسوندىرۋ مۇمكىن بولمايدى ەكەن-اۋ...

باتىس التايدىڭ بارقىت بەل­­دەرىن ارالاي ۇشىپ كەلەمىز. ماۋ­­جىراعان تىنىشتىقتى تىك­ۇشاق­تىڭ گۇرىلى عانا بۇزىپ كە­لە مە دەسەك, ولاي ەمەس. تومەندە بورەنە ارقالاعان كولىكتەر ىر­كەس-تىركەس قۇلديلاپ بارادى. ءور جاعىن شيىرلاپ تراكتور ءجۇر. ينسپەكتورلارعا قاراپ ەدىم, بۇ­لار زاڭدى دەگەندەي يشارات ءبىل­دىردى. زاڭ اياسىندا اعاش تاسىپ جۇرگەندەردىڭ بىرنەشەۋىن كوردىك. ورمانشىلار بولسا كەرەك, كەيبىر تۇستاردا جەر جىرتىپ, كوشەت ەگۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. سوعان قاراعاندا ورماندى شەتىنەن وتاي بەرمەيدى. ورنىن تولتىرادى. ال كۇماندى تۇستاردى ينسپەكتورلار سۋرەتكە تارتىپ, كوورديناتىن قولدارىنداعى كارتاعا ءتۇرتىپ قويدى.

ىقتاسىن بەتتەرگە كيىزدەي بىت­كەن تەرەكتەردىڭ سارعايعان جا­پىراعى تۇسە قويماپتى. سۋرەت­شىنىڭ مايلى بوياۋمەن جازعان كار­تيناسى ىسپەتتى. بيىكتەۋ توبە­لەردى تابانداي ۇشتىق. قار بە­تىندە قوياننىڭ ويقاستاعان ىز­دەرى جاتىر. قوياننىڭ ءىزى دەپ بول­جا­عانىمىز عوي, ايتپەسە باتىس ال­تايدا كەمىرگىشتەردەن باستاپ قۇنۋ, سىلەۋسىن, قۇدىر, ەلىك, مارال, بۇلان, قوڭىر ايۋ سەكىلدى جانۋارلار ءورىپ ءجۇر. ءورىپ جۇرەتى­نى, قورىق اۋماعىندا اڭ اۋلاۋعا تى­يىم سالىنعان. باعانا جوسىپ با­­را جاتقان ءتورت-بەس ەلىك پەن ءمۇ­يى­زى شاڭىراقتاي بۇعىنى كوزىمىز شالعان.

تايگانى باۋىرلاي كەلىپ, الدى­مىزدان جارق ەتكەن الاڭ­قايعا اينالشىقتاپ بارىپ قون­دىق. ءور جاعىنداعى قارا­عايدان قيىلعان جالعىز ءۇيدىڭ تورايلارى تىكۇشاقتان ۇرىكتى مە, جان-جاققا تىم-تىراقاي قاشتى. كار­توپ قازىپ جۇرگەن قاۋعا ساقال ورىس­تىڭ مۇجىعى كۇرەگىن جەرگە شانشي سالا بىزگە قاراي ادىمداي باستى, ۇشقىشتارمەن امانداس­تى. قورشاۋ ىشىندەگى جۇپىنى كيىنگەن ايەل قاربالاسقان كۇيى بىزگە مويىن دا بۇرماعان. ور­كەنيەتتىڭ اۋىلىنان تىم-تىم الىستا بۇل ءۇي نە ىستەپ وتىر ەكەن؟! كەرجاقتاردىڭ ۇرپاعى ما دەپ قويامىن. بىلمەيمىز دە­گەن­دەي ينس­پەكتورلار دا يىق­تارىن قيقاڭ ەتكىزدى. ايتپەسە, مەڭىرەۋ تاۋدىڭ قويناۋىنا قايدان تاپ بولدى؟! سۇراق كوپ. ۋاقىت تىعىز. تىلدەسە المادىق. اماندىق تىلەستىك تە, كوككە قايتا كوتەرىلدىك.

الدىمىزدان اسقارىن اپ­پاق قار باسقان كۇمىس شىڭ مەن­مۇندالادى. ونى جەرگىلىكتى حا­لىق «تري بوگاتىريا» دەسەتىن. اڭىز-ءاپسانالارىنا سەنسەك, ءۇش باتىر جوڭعارلاردان قورعانۋ ءۇشىن وزدەرىن قۇرباندىققا شالىپ, بيىك شىڭعا اينالىپتى-مىس. قامالداي قۇز, جارتاستاردىڭ ارا-اراسىندا مولدىرەگەن كول دە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – رادون كولى. قاسيەتتى كولدى جەتپىسىنشى جىل­دارى ريددەر پوليمەتالل كوم­بيناتىنىڭ جۇمىسشىلارى جاڭا كەن ورنىن ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ العان. كول جانىنداعى جوتانىڭ بۇيىرىندە شاحتانىڭ بەتوندال­عان بوساعاسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇر ەكەن. ول جاققا كەرەك-جاراعىڭدى ارقالاپ بارماساڭ, كولىك جولى جوق. كولدىڭ ەمىن پايدالانايىق دەپ اعىلاتىن تۋريستەر دە سيرەك كورىنەدى.

ال اناۋ كوككە مويىن سوزىپ تۇرعان دارا شىڭدى ريددەر­لىك­تەر «يۆانوۆسكي حرەبەت» دەسە, تاريحتان حابارى بار كونە­كوز قاريالار قوشقارباي اسۋى دەيدى. قوشقار­باي دەي-تۇعىن باتىر جوڭعار­لار شابۋىل جاسا­عاندا اسۋ ۇستىندەگى جالعىز اياق سوقپاقپەن اۋىلىن ارعى بەتكە وتكىزىپ, امان الىپ قال­­عان ەكەن. شىڭنىڭ بيىكتىگى – 3 مىڭ مەتر­گە جۋىق. باياعىدا جازۋشى كو­كەي ساقاباەۆ كۇن ءجۇرىپ, سوناۋ شىڭنىڭ ۇشار باسىنا جەتىپ­تى. تەگى دايىندىعى مىقتى بولسا كەرەك. ايتپەسە قورىم تاستاردان اياق الىپ ءجۇرۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. سودان ۇشار باسىندا قولمەن قالانعان قورىم تاستاردى كورىپ, قوشقارباي­دىڭ بەيىتى وسى ماڭدا دەپ جورامالداپتى. ءبىر جازباسىندا: «…شىڭ­نىڭ باسىنا شىققاندا, جۇم­باق قورىم مەنەن جارتى-اق شا­قىرىم جەردەن كورىندى. مولا ەمەس, تابيعي قورىم تاس. تەك ءبىتىمى بولەك. قولدان جيعانداي ساندىقتالىپ, باسقا شوقى جارتاستاردان وزگەشە تۇردە تۇر. قيا­لىڭا بولايىن, قايران قازاق! باتىرىڭدى ارداقتاپ, قوش­قاربايدىڭ بەيىتى وسىدان نەگە كەم بولسىن, دەدىڭ عوي!» دەپ جاز­عان ەدى.

ارداگەر جۋرناليست ۋاحاپ قىدىرحاننىڭ «التىن اي» پوۆە­سىندە «جوتانىڭ ۇستىندە ۇيىلگەن تاس قوشقاربايدىڭ زيراتى» دەگەن ناقتى دەرەك بار. قوشقارباي ءوز جاساعىمەن قالماقتاردى ويرات اسىرا قۋىپ تاستاعان سوڭ, ساۋىت-­سايماندارىن شەشىپ تاستاپ, جاي­باراقات قايتىپ كەلە جاتادى. سون­دا ۇرىس دالاسىندا ءتىرى قالعان ءدوربىت تورەحاننىڭ باس مەرگەنى جالعىز وقپەن قوشقار­باي باتىردى مەرت ەتىپتى. باتىر ءبىر وقتىق دەگەن وسى عوي. بابامىز كوز جۇمعان جەرىندە جەرلەنىپتى.

شىڭنىڭ ەتەگىندەگى ساي-سا­لانى قۋالاي گروموتۋحا وزەنى اعا­دى. اساۋ وزەننىڭ باستاۋى دا – وسى ماڭدا. تومەن جىلىستاعان كۇيى تيحايا وزەنىمەن قوسىلىپ, ۇلبىگە اينالادى. (گروموتۋحا, تي­حايا دەپ جازىپ وتىرمىز, بۇ­لار­دىڭ دا تاريحي اتاۋى بولۋى كەرەك).

باتىس التاي قورعاۋعا الىن­عانعا دەيىن بۇل جەرلەردە اعاش كەسىپ, اڭ تەرىسىن دايىن­داۋ ك­ا­سىبىنىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇ­رىپ­تى. تومەندە سولتۇستىككە قا­راي سى­زىلىپ جاتقان جولمەن جۇك كولىكتەرى ىركەس-تىركەس رەسەي­گە اعاش تا تاسىعان كورىنەدى. ور­مانى بەيبەرەكەت وتالعاننان كەيىن اڭى اۋىپ, اۋماعىنىڭ توز-توزى شىققان. 1992 جىلى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, رەسمي تۇردە 86 مىڭنان اسا گەكتاردى الىپ جاتقان باتىس التاي قورىعى قۇرىلدى. قورىقشىلار جاساقتالىپ, اڭشىلار مىل­تىق­تارىن سۇيەدى. ورمان وتاۋ دا ساپ تىيىلدى. دەيتۇرعانمەن, ۇساق-تۇيەك زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولىپ تۇراتىن شىعار. بىراق جاپپاي وتاۋ جوق. تىكۇشاقپەن ءسۇزىپ وتتىك. جاي­قالعان ورمان.

قونا سالا ورمان جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ءبولىمىنىڭ باسشىسى الەكساندر سكۋراتوۆ رەيدتىڭ ناتيجەلى بول­عانىن ايتىپ, ارىپتەستەرىنە العىس ءبىلدىردى. قولدارىن قىسىپ جاتىپ, كۇماندى دەگەن بىرنەشە نۇكتەگە كولىكپەن قايتا بارىپ قايتۋىمىز كەرەك دەپ, تاپسىرما جۇكتەگەندەي بولدى.

– بۇگىنگى رەيدتىڭ ماقساتى زاڭ­سىز اعاش كەسۋدى انىقتاۋ بولدى. بەس ورمانشىلىققا تيەسىلى 50 نۇكتەنى بارلاپ قايتتىق. ەگەر كولىكپەن نەمەسە اتپەن شى­عاتىن بولساق, ءبىر ايدا ارالاپ بىت­پەيمىز. تىكۇشاقتىڭ وزىمەن بەس ساعات جۇردىك. بايقاعانىمىزداي, اعاشتاردى جەل قۇلاتقانى بار, قار كوشكىنى الىپ كەتكەنى بار. بىرنەشە كۇماندى نۇكتەلەردى دە بايقادىق. ونى بارىپ تەكسە­رىپ, كوز جەتكىزۋىمىز كەرەك, – دەدى ا.سكۋراتوۆ.

رەيدتىك شارالار مۇنىمەن اياق­تالعان جوق. ەندىگى كەزەكتە زاڭسىز اڭ اۋلاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە تەكسەرۋلەر ۇيىم­داس­تىرادى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

ريددەر