قازپي تۇلەكتەرى – باي ولكەنىڭ العاشقى ۇستازدارى

موڭعوليا باتىسىندا قازاقتار مەكەندەيتىن بايان-ولگەي 1940 جىلى قوبدا ايماعىنان ءبولىنىپ, وسىنداعى قانداستارىمىزدان شىققان ساناۋلى عانا ازامات 30-جىلدارى كومينتەرن­نىڭ ماسكەۋدەگى كۋتۆ وقۋىنا بارىپ, ءبىلىم الدى. سول جىلدارى حالىققا ءبىلىم بەرۋ, ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ايماق باس­شىلارىنىڭ العا قويعان ەلەۋلى ماقساتى بولدى.

الايدا حالىقتىڭ جاپپاي ساۋاتىن اشۋ, جازۋ-سىزۋعا بۇقارانى قامتۋ ءۇشىن كادرلار تاپشى ەدى. 1940 جىلى جاڭادان ورناي باستاعان بايان-ولگەي قازاق ايماعىن قۇرۋعا دايىندىق ماسەلەلەرىندە ساۋات اشۋ مەن جاڭا نيزامدا وقىتاتىن مەكتەپتەردى جۇيەلى تۇردە جولعا قويۋ ماسەلەسىن قازاقستان كومەگىمەن شەشۋدىڭ جولى قاراستىرىلدى. بۇل موڭعوليا ەلىندە حالىقتى جالپى ساۋاتتاندىرۋ ناۋقانىنا ءدوپ كەلدى. سوعان وراي بايان-ولگەي ايماعىندا تۇراتىن قازاقتارعا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مامانداردى اتاجۇرتتان ارنايى شاقىرتۋ كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ وكىمەتتىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ ارقىلى شەشىمىن تاپتى.

(ن.مانكەەۆتىڭ جەكە قورىنان)

موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى مارقۇم پروفەسسور, قايراتكەر زاردىحان قينايات ۇلى: «كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقستان موڭعو­ليا قازاقتارىنىڭ ساياسي جانە رۋحاني ءومىرى ءۇشىن قازاق ايماعى ورناماس بۇرىن دا, ايماق ورناعان كەزدەن كەيىن دە باعا جەتپەس ۇلەس قوستى» دەپ جازادى.

30-جىلدارى كومينتەرن جولداماسىمەن موڭعولياعا قازاقستاننان كەلگەن اباي قاسىموۆ پەن ءشارىپ وتەپوۆ قازاق اراسىنا پارتيا, جاس­تار, بۇقارالىق ۇيىمدار قۇرۋعا, مەكتەپ ورناتىپ, بالا وقىتۋعا, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا زور كومەك كورسەتتى. ول كەز قازاقتار باسىم تۇراتىن بايان-ولگەي جەكە ايماق بولىپ قۇرىلماعان كەز ەدى. ءشارىپ وتەپوۆ­تىڭ جازعانىنا قاراعاندا, 1931 جىلى قا­زاقستاننان بەردىقوجا جولتاەۆ جانە قايىرباي تىلەۋبەردين دەگەن ەكى مۇعا­لىمدى شاقىرىپ, قوبداداعى قازاق بالالارىن وقىتا باستاپتى. بەردىقوجا قازىرگى وسكەمەننىڭ احمەر اۋىلىنان, قايىرباي سەمەيدىڭ بەسقاراعاي اۋىلىنان ەكەن.

قازاقستاننان كەلگەن كومينتەرن وكىلدەرى اباي قاسىموۆ, ءشارىپ وتەپوۆ جانە ولار شاقىرعان بەردىقوجا جولتاەۆ, قايىرباي تىلەۋبەردين قوبدا بەتىندەگى قازاقتار اراسىندا ۇيىرمە, كۋرس, باستا­ۋىش مەكتەپ, قىزىل بۇرىش, ءتۇرلى كلۋب اشۋعا تىكەلەي قاتىستى. الاي­دا قازاق تىلىندە وقىتاتىن جوعارى ءبىلىمدى كادرلارمەن وقۋ قۇرالدارى­­نىڭ جوقتىعىن ەسكەرىپ, موڭعوليا حا­لىق پارتياسىنىنىڭ ورتالىق كوميتەتى قازاقستاننان پەداگوگ ماماندار شا­قىرۋ تۋرالى ماسكەۋگە, كەڭەس ودا­عى كوممۋنيستىك پارتيا­سى ورتالىق كومي­تەتىنە ماسەلە قويدى.

بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى بۇل ماسە­لەنى قازاقستان كپ ورتالىق كومي­تەتى مەن قازاقستان ۇكىمەتىنە جۇكتەدى. قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى بۇل ماسەلەنى ەكى دۇركىن (1940 جىل 8-11اقپان, حاتتاما №112; 1940 جىل 14 مامىر, حاتتاما №10) قاراپ, 14 كا­سىبي پەداگوگ ماماندى تاڭداپ, ولاردى موڭعولياعا جىبەرۋدى ۇسىندى. سوڭىندا ولاردىڭ ىشىنەن 11 مامان ىرىكتەلەدى.

1940 جىلى قازاقستاننان موڭعولياعا بارعان مۇعالىم سانى حاتتامالاردا كورسەتىلگەن دەرەكتەر­مەن سايكەسپەيتىنىن بايقايمىز. مۇنىڭ سەبەبى – الماتىدان بەكىتىلگەن ازاماتتاردىڭ تاعدىرى ماس­كەۋدە شەشىلەتىندىكتەن. مىسالى, پەداگوگ ءاحمادي ىسقاقوۆتى قازاقستان جاعى موڭعولياعا جىبەرۋگە قاۋلى قابىل­داسا دا, ماسكەۋ ونى قولداماعان. بۇل ازامات كەيىن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ زور دەڭ­گەيلى عالىمى اتاندى. ال قالعان 11 مامان: تولەۋباي قورداباەۆ, تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ, سەيداحمەت ەسماعامبەتوۆ, راشيدا قوجاحمەتوۆا, مۇعدي قادىكەنوۆ, جومارت شىنىقۇلوۆ, وراز يمانا­لين, سامبەت قۇربانالين, ايداربەك قايىر­گەل­دين, جاپار تىنالين, سۇلتان ايمۇ­حامبەتوۆ, قايروللا مولداعاليەۆ.

1940 جىلى جاز وتە قازاقستاننان ارنايى شا­قىرۋمەن كەلگەن پەداگوگ مامانداردى موڭعوليا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى, مارشال حورلوگين چويبالسان ءوزى قابىلداعان. بۇل تۋرالى سول جىلدارداعى موڭعوليا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ب.ماش­لاي ەستە­لىگىندە جازىلىپتى. مارشال چويبالسان قازاق­ستاننان كەلگەن مامان­دار الدىندا بىلاي دەپتى: «قازاق قايدا بولسا دا – ءبىر حالىق. ءبىز مۇنداعى قانداس­تارىڭىزعا جەكە ايماق قۇرىپ بەرىپ جاتىرمىز. سىزدەردىڭ سالت-ءداستۇر, تىلدەرىڭىز ءبىر, سوندىقتان بۇل جاعىنان قيىنشىلىق تۋدىرمايدى. وندا مەكتەپ جۇيەسى ءالى ورنىعا قويعان جوق. سول ىسكە سىز­دەردىڭ كومەكتەرىڭىز اسا قاجەت بولىپ تۇر».

ءسويتىپ, قازاقستاننان جەتكەن ءبىر توپ مۇعالىم موڭعوليا باتىسىنداعى التاي تاۋلارىنىڭ باۋ­رايىندا جاڭادان ورناپ جاتقان بايان-ولگەي ايماعىنا قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا بارادى. ولاردىڭ ىشىندە جاپار ءتىنالين زايىبى جامىش­پەن, مۇعدي قادىكەنوۆ زايىبى عايشامەن, وراز ءيمانالين زايىبى ماينۇرمەن, تولەۋباي قورداباەۆ زايىبى كۇلاشپەن, تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ زايىبى زەينەپپەن بىرگە موڭعول توپى­راعىنداعى قانداستارىن ساۋاتتاندىرۋ جولىندا نەبىر تاۋقىمەتتى بىرگە وتكىزەدى.

ايماق ارحيۆىندەگى ماتەريالداردا سەيداحمەت – قۇجىرتقا (حۋجيرت), راشيدا – ۇلانقۇسقا (ۋلاانقۋس), ايدار­بەك – دەليۇنگە (دەلۇۇن), سۇلتان – اق­كولگە (تساگااننۋر), تولەۋباي – اققول­عا (تسەنگەل), تىلەۋبەردى باينۇرعا (بايان­نۋر) جىبەرىلىپ, قالعاندارى ولگەي تۇبىندەگى حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ, مەكتەپ اشۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ديپلوماتيا سالاسىنىڭ ارداگەرى روزا ساۋرانباەۆانىڭ 2000 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «العاشقى ۇستاز» اتتى كىتابىندا 11 مۇعالىمنىڭ التاۋى قازپي-ءدىڭ تۇلەكتەرى ەكەنى جازىلعان. ارينە, ەكەۋى بىتىرەتىن كۋرس ستۋدەنتتەرى ەكەن دە, ال بىرەۋى موڭعوليادان قايتىپ كەلگەن سوڭ, قازپي-ءدى سىرتتاي وقىپ بىتىرگەن.

ولاردىڭ ءومىربايانىنا كەلسەك, مى­سالى, جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى سام­بەت قۇرمانالين 1904 جىلى مەر­كە اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپتى. 1933 جىلى الماتىداعى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا مۇعالىمى مامان­­دىعىن بىتىرگەن. 1933-1934 جىلى قازسسر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندە مەكتەپ جاۋاپتى ينسپەكتور, 1935-1937 جىلدارى الماتىداعى مۋزىكالىق حورەوگرافيا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپتى. ول قالالىق وقۋ-اعارتۋ بولىمىندەگى قىزمەتىنەن موڭعولياعا ارنايى ىسسا­پارعا بارعان.

ال بارىنەن ۇلكەنى (1904 جىلعى) مۇعدي قادىكەنوۆ جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانىندا تۋىپ, مۇعالىمدىك تاجىريبە جيناعان ازامات ەكەن. 1923 جىل­دان باستاپ تۋعان اۋىلىندا ءبىرىنشى دارەجەلى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, ال 1925-1930 جىلدارى قازپي-دە وقىپ, جوعارى ءبىلىم العان. ەلگە قايتىپ ورالعان سوڭ, اۋىلداعى جاستاردى وقىتىپ, كەيىن الماتىداعى تەمىرجول ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, ينسپەكتور-مەتوديست قىزمەتىن اتقارعان. ايەلى دە مۇعالىم بولعان.

موڭعولياعا بارعاندار اراسىنداعى قازپي-ءدى بىتىرگەن تاعى ءبىر پەداگوگ – جومارت شىنىقۇلوۆ. ول 1914 جى­لى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىندا تۋعان. جامبىل قالاسىنداعى فزۋ-دا وقىپ, كەيىن الماتىدا پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمعا تۇسكەن. 1939 جىلى الما­تىداعى قازپي-ءدى بىتىرگەن. موڭعوليا قازاعىنىڭ ساۋاتىن اشۋعا بارعان پەداگوگتەر ىشىندەگى ەڭ جاسى راشيدا قوجاحمەتوۆا سول كەزدە نەبارى 20 جاس­تا ەكەن. قازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋل­­تەتىن بىتىرەتىن كۋرستىڭ, ياعني 4-كۋرس ستۋدەنتى بولعان. راشيدا 1920 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرەكتى اۋدانىندا تۋعان. 15 جاسىندا الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ دايىندىق بولىمىنە ءتۇسىپ, سونان كەيىن قازاق ءتىلى, ادەبيەتى ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتى بولعان. 19 جاسىندا پارتيا مۇشەلىگىنە وتكەن. ءبىر جىلداي موڭعوليادا قىزمەت ىستەپ, قازاقستانعا قايتىپ ورالعان سوڭ, قازپي-ءدى بىتىرگەن. كەيىن ماماندىعى بويىنشا ۇزاق جىل تابىستى ەڭبەك ەتىپ, «قازسسر-ءدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىن العان.

موڭعولياعا بارعان توپ ىشىندەگى سەيداحمەت ەسماعامبەتوۆ 1908 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 17 جاسىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, اقجول تەمىرجول ستانساسىندا جۇمىسشى بولعان, قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, وندا 5 جىل اسكەري مىندەتىن ورىنداعان. 1935 جىلى قازپي-گە ءتۇسىپ, بىتىرگەن جىلى قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە موڭعولياعا جىبەرىلگەن. موڭعولياعا اتتانعان تاجىريبەلى پەداگوگ وراز يمانالين سول كەزدەگى اقتوبە وبلىسىنىڭ ورال اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. مەكتەپتەن كەيىن اۋىلىنداعى باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. الماتىداعى قازپي-گە وقۋعا ءتۇسىپ بىتىر­گەن. الماتىداعى №21 ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى, ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن. «ۇزدىك مۇعالىم» دەگەن اتاققا يە بولعان.

موڭعولياعا جول تارتقان پەداگوگ ماماندار اراسىنداعى تولەۋباي قوردا­باەۆ 1915 جىلى شىعىس قازاق­ستان وبلى­سى­نىڭ ابرالى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ەڭ­بەككە ارالاسىپ, ءنوۆوسىبىر, ماسكەۋ قالالارىنداعى قۇرى­لىس سالاسىندا, جيھاز فابريكاسىندا ىستەگەن. 1933-1935 جىلدارى الماتىداعى قازپي-دە وقىعان. موڭعولياعا بارار الدىندا جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدا­نىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم, الماتى, اقتوبە وبلىستارىنداعى مەكتەپتەردە مۇعا­لىم بولىپ ىستەگەن. موڭعوليا قازاق­تا­رىن ساۋاتتاندىرۋداعى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن وسى ەلدىڭ «التىن جۇلدىز» وردە­نىمەن, باسقا دا مەدالدەرىمەن ماراپات­تالعان. موڭعوليا قازاعى ورتاسىندا العاش مەكتەپ اشقاندار ىشىندە ايداربەك قايىرگەلدين ءنوۆوسىبىر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرسە, حاي­روللا مولداعاليەۆ لەنينگراد پەداگو­گيكالىق ينستيتۋتىن ءتامامداپتى.

قازاقستاننان كەلگەن 1909 جىلعى پەداگوگ تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ الماتى وبلىسىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. جاستايىنان جەتىمدىك تاۋقىمەتىن كورىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى. اۋداندىق كوممۋنا مەكتەبىندە, دايىندىق كۋرسىندا, پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدا وقيدى. تۇركىستان قالاسىنداعى بالالار ۇيىندە, الماتى قالاسىنداعى №22 تەمىرجول مەكتەبىندە تاربيەشى, مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. 1938-1939 جىلدارى مەكتەپتىڭ وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. 1940-1944 جىلدارى موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا مەكتەپ اشىپ, حالىقتى ساۋاتتاندىرادى. وسى قىزمەتى ءۇشىن موڭعول ۇكىمەتىنىڭ «قۇرمەت گراموتاسىمەن» مارپاتتالادى. 1944 جىلى ەلگە ورالىپ, بۇرىنعى تەمىرجول مەكتەبىندە مۇعالىم, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى بولادى. كەيىن 1951 جىلى قازپي-ءدىڭ تاريح مۇعالىمى ماماندىعىن بىتىرگەن. موڭعوليا توپىراعىندا دۇ­نيەگە كەلگەن قىزى روزا ساۋرانباەۆا ۇزاق جىل ديپلوماتيا سالاسىندا قىزمەت ەتتى. اكەسى تۋرالى «العاشقى ۇستاز» كىتابىن شىعاردى.

قازاقستاننان بارعان 11 ۇستازدان ساباق العان­داردىڭ, كوزكورگەندەردىڭ جازعاندارىنا قاراعاندا, بۇلاردىڭ الىستاعى قانداستار ورتاسىنا كەلۋى اسپان­نان ءبىلىم نۇرىن توككەندەي اسەر قالدىرىپتى. ولار سول ءبىر قيىن, تاۋقى­مەتى اۋىر ومىرگە قاراماي, قازاق بالالارىن وقىتىپ, ۇلكەندەردىڭ ساۋاتىن اشىپ, جانكەشتى ەڭبەك ەتكەن.

ولار كەلگەندە بايان-ولگەيدە بار-جوعى 2 باس­تاۋىش مەكتەپ بولىپتى. قا­زاقستان مۇعالىمدەرى كەلە سالا 7 مەكتەپ اشۋعا ۇيىتقى بولعان. بۇرىن جەرگىلىكتى قازاق ەستىمەگەن «قوڭىراۋ», «كلاسس», «وقۋ قۇرالى», «پارتا», «تاقتا», «گالستۋك» سەكىلدى جاڭا سوزدەردى العاش وسى مۇعالىمدەردەن ەستيدى.

قازاقستان مۇعالىمدەرى ۆولەيبول, شاحمات ويىندارىمەن بىرگە كۇيتاباق تا الا كەلىپتى. اتاجۇرتتا «گازەت» دەگەن ۇنقاعاز, «جۋرنال» دەگەن شىعاتىنىن, وندا قازاق ادەبيەتىمەن تانىسۋعا مۇم­كىندىك بولاتىنىن العاش سولاردان ەستىپ ءبىلدى. ءسويتىپ, قازاق اراسىنا اتاجۇرتتان مۇعالىمدەردىڭ كەلۋى شەتتەگى اعايىننىڭ رۋحاني ومىرىنە جاڭاشىلدىق, بەتبۇرىس اكەلگەن ەرەكشە وقيعاعا بالاندى.

1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەڭەس وداعىنا جەتۋىنە بايلانىستى 7 مۇعالىم كەرى شاقىرىلادى. ال تو­لەۋ­­باي قورداباەۆ, تىلەۋبەردى ساۋران­باەۆ, سەيداحمەت ەسماعامبەتوۆ, سۇلتان ايما­عامبەتوۆ تاعى 6-7 جىل قىزمەت ىستەپ, العاش­قى 7-سىنىپ تۇلەك­تەرىن وقىتىپ بىتىرتكەن.

قازاقستان ۇستازدارىنان جەتى كلاس­تىق ءبىلىم العان قازاق بالالارى سول بىلى­مى­مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ, ءساتتى ءبىتىرىپ, ۇلت ينتەل­ليگەنتسياسىنىڭ كوشىن باستادى. بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنداعى ءبىلىم ماتەريالدارىمەن تانىسقانىمىزدا, ايماق ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتى 1944 جىلى ءۇ.اقتىشحان, ۋ.جا­پارحان, ن.بازكەي, ءا.كالمىك, ج.اپەندى, ب.بوقىباي, ب.كابدي ۇزدىك ءبىتىرىپ, موڭعوليا وقۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن الماتىعا قازپي-گە ارنايى باع­دارلامامەن جىبەرىلگەن. ولار الماتىدا 3 جىل وقىپ, ەلىنە ورالىپ, قازاقستاننان كەلگەن ماماندار­دىڭ ورنىن باسقان. ولاردىڭ اراسىنان كەيىن موڭعوليانىڭ العاشقى ساياسي قوعام قايراتكەرلەرى, مينيسترلەر مەن پروفەسسورلار, ايگىلى دارىگەرلەر, اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر, مۇعالىمدەر شىقتى. قازاقستان پەداگوگتەرىنىڭ موڭ­عوليا قازاقتارىن اعارتۋ جولىندا توككەن تەرى بوسقا كەتپەدى. جىلدان جىلعا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى وسە ءتۇستى. بۇل ازاماتتار ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ «مۇعالىم بولىڭ­دار!» دەگەن باتاسىن, ءۇمىتىن اقتادى دەپ ويلايمىز.

دوسان بايمولدا,

اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى