رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا قوعام قايراتكەرى, استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەت توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا تاۋەلسىزدىكپەن كەلگەن ءۇش قۇندىلىق تۋرالى ايتتى.
ازامات اتانۋ
بىرىنشىدەن, ءبىز ءوز مەملەكەتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الاتىن, قۇقىعى مەن ەركىندىگى بار ەگەمەندى ەلدىڭ ازاماتتارى اتاندىق.
تاۋەلسىزدىك - ءبىر كۇننىڭ ءىسى ەمەس. قازاق سسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكالاراتسياسى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى» تۋرالى زاڭ مەن كونستيتۋتسيادا جاريالانعان يدەالداردى ىسكە اسىرۋ كۇندەلىكتى ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان, ۇكىمەتتىڭ ءاربىر شەشىمى مەن ءاربىر زاڭ وسى تۇعىرلى اكتىلەردىڭ سوزىنە عانا ەمەس, رۋحىنا سايكەس كەلۋى كەرەك. بۇل دەموكراتيالىق قوعام, نارىقتىق ەكونوميكا مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدا ۇنەمى العا ۇمتىلىستى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
ارينە, ءاربىر ۇكىمەت بىرەگەي جاعدايدا قىزمەت ەتەدى. گەوساياسي, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرا وزەكتى تاكتيكالىق شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىنى راس. بىراق بۇل العان باعىتتان جاڭىلىستىرىپ, قوزعالىستى كەيىنگە شەگەرمەۋى ءتيىس.
ماسەلەن, بۇل - مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىنىڭ وسۋىنە قاتىستى, ول قازىرگى تاڭدا ءال-اۋقات پەن قاۋىپسىزدىك سياقتى ەكى ماڭىزدى فاكتورعا كەرى اسەر ەتۋدە. ءبىرىنشىسى - كاسىپكەرلىك باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن, سوڭعىسى – سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى.
ايتالىق, تەمىرجول جولاۋشى تاسىمالى. باسقا ەلدەرگە بارعاندا, ازىراق مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا ولاردىڭ جولاۋشىلارعا ساپالىراق قىزمەت ەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىنىن كورەمىز. سوڭعى جيىرما جىلدا مۇناي باعاسى جوعارى ەكەنىن ەسەكەرىپ, مەملەكەتتىك مۇناي سەكتورى جۇمىسىنا ساراپتاما جاساساق, مەلەكەت بارلىق كەزدە بىردەي ءتيىمدى مەنەدجەر بولا الماعانىن بايقايمىز.
تۇراقتى قوزعالىس پەن دامۋدىڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – ساياسات, ەكونوميكا, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا باكەلەسەتىك ورتا قالىپتاستىرۋ.
تۇپتەپ كەلگەندە تاۋەلسىزدىك بيلىكتى حالىقتىڭ عاسىرلىق ارمانىن توعىستىرعان نەگىزگى قۇجاتتارداعى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتەيدى. ال مەملەكەت پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك, ازاماتتىق قاتىسۋ مەن ازاماتتىق بەلسەندىلىك ەكەنىن ەستە ۇستاعان ماڭىزدى.
باسقا ەلدە جوق قۇقىعى مەن ەركىندىگىن جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسالعان جاعدايدا عانا ازامات ءوز مەملەكەتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاي الادى.
جاھانمەن جۇزدەسۋ
ەكىنشىدەن, ءبىز الەمگە اشىلدىق. رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنا كىرگەننەن بەرى ءبىز العاش رەت الەمنىڭ بارلىق ەلىمەن تىكەلەي جانە اشىق دەربەس ديالوگ جاساپ, مادەني جانە گۋمانيتارلىق سالادا ءوزارا بايلانىسقا مۇمكىندىك الدىق. ءبىز الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ اجىراماس بولىگى بولۋ مۇمكىندىگىن قايتاردىق.
كەڭەس وداعى كەزەڭىنىڭ جەتىستىكتەرى دە بولعانىمەن, جاپپاي ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇيە الەمنەن تۇمشالانىپ قالدى.
ەسىمدە, ءوز سالاسىندا كوشباسشى سانالعان - ماسكەۋ اۆتوكولىك ينستۋتىندا مەن اسپيرانت بولىپ, زەرتەتۋلەرمەن اينالىستىم. سوندا وسىنداي جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءوزى الەمنىڭ جەتەكشى عالىمدارى, وزىق اۆتوموبيل وندىرۋشىلەرى, اۆتوقىزمەت كورسەتۋشى كومپانيالارى جۇمىستارى مەن جاڭالىقتارىنا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بولعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە «مەرسەدەس», «تويوتا» جانە «فورد» بۇرىننان قولدانىپ جۇرگەن كەيبىر جوبالار كەيدە جاڭا دەپ ۇسىنىلىپ, ءتىپتى سول بويىنشا دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى.
الدىڭعى قاتارلى زەرتتەۋلەرگە ارنايى قىزمەتتەر ارقىلى تەك مەملەكەتتىڭ قورعانىسى ءۇشىن ماڭىزدى دەگەن سالالار قول جەتكىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت يادرولىق قارۋ شىعارىپ, ادامدى عارىشقا ۇشىرىپ, وزىق قارۋ-جاراققا يە بولدى. ال قاراپايىم ادامداردىڭ مۇقتاجدىقتارىنا سايكەس ساپالى تەلەديدار, توڭازىتقىش پەن جەڭىل كولىكتەر شىعارا المايتىن.
عالامعا اشىقتىق ەلدىڭ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەردى. تاريحتان, ونىڭ ىشىندە قۋعىن-سۇرگىن مەن ۇلتتىق مادەنيەتكە قىسىمنان تۋىنداعان ماسەلەلەرگە قاراماستان, ءبىزدىڭ رۋحانيات پەن قۇندىلىقتار جۇيەسى ۇلكەن باسەكەلەستىك باسىمدىققا يە. بۇل - اشىقتىق, تولەرانتتىلىق جانە بەيىمدەلگىشتىك. سوندىقتان, «بولاشاق» سياقتى سەرپىندى جوبالاردى دامىتىپ قانا قويماي, وتاندىق عالىمدار, ساراپشىلار, ماماندار, ونەر قايراتكەرلەرى مەن ادەبيەتشىلەردىڭ ءوز سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلار, ارىپتەستەرىمەن ەركىن ارالاسىپ, اقپارات الماسۋىنا جول اشۋ ماڭىزدى.
تامىرىمىزدى تانۋ
ۇشىنشىدەن, الەمگە اشىقتىقپەن قاتار ءبىز ءوز تامىرىمىزدى, تاريحىمىزدى, ءوزىمىزدى تانۋىمىزدى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الدىق. الدىندا ايتقانداي, رەسەي يمپەرياسى كەزىندە باستالعان ءبىزدىڭ وزىندىك بولمىسىمىزدى تۇنشىقتىرۋ سوۆەت كەزەڭىندە دە جالعاسىن تاپتى. ءبىز ۇلت رەتىندە كوپ نارسە جوعالتتىق, ءتىپتى مادەنيەتىمىزدىڭ دىڭگەگى – تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق.
ءالىپبيىمىزدى ەكى رەت وزگەرتۋ جانە باسقا دا يدەولوگيالىق قاسىمنىڭ سالدارىنان تامىرىمىز بەن تاريحىمىزدان ج ۇلىنىپ قالدىق.
XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن قانداي قايراتكەرلەرىمىز بار؟ بارلىعىن دەرلىك سول كەزدەگى بيلىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ, كوزىن جويدى.
جاقىندا «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» ءفيلمىن كورگەننەن كەيىن تاۋەلسىزدىك كەزىندە وسكەن جاس ارىپتەستەرىمە مەن وقۋشى كەزىمدە الاش قايراتكەرلەرىن كوبى بىلە بەرمەيتىنىن ايتتىم. ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى جانە باسقالاردىڭ اتتارىن ايتۋعا قورىقتى.
بايقاساڭىز, مەنىڭ زامانداستارىم اراسىندا اتتاستارىم از. ويتكەنى, بالالارىنا الاش وردا ساياسي كوشباسشىلارى ەسىمىن بەرۋ ءۇشىن دە اتا-انالاردان بەلگىلى ءبىر باتىلدىق قاجەت ەدى. ينستيتۋتتا باكۋلىك كۋرستاسىم ءشامىل بالابەكوۆپەن قوعامدىق پاندەر وقىتۋشىلارىمەن كەڭەس وداعى جاساعان ۋنيفيكاتسيا, ونىڭ ىشىندە مادەني بىركەلكىلىك حالىقتىڭ الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى دەپ پىكىر تالاستىراتىنبىز. قازىر ويلاسام, سول وقىتۋشىلاردىڭ سوزدەرىمىزدى ارنايى قىزمەتتەرگە جەتكىزبەي, قيانات جاساماعاندارىنا ىشتەي ريزامىن.
تەك قانا تاۋەلسىزدىك الۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ رۋحاني, مادەني مۇرامىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك الدىق.
بىراق بۇل ماسەلەدە دە تەپە-تەڭدىك كەرەك. ءبىز جاڭا داۋىردە ءومىر سۇرەمىز. مادەني بىرەگەيلىكتى ساقتاپ, جوعالعاندى قايتارۋ وقشاۋلانۋ مەن باعزىلىققا اكەلمەۋى ءتيىس.
ءبىز دارا بولمىسىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, زاماناۋي بىلىمگە قانىق بولۋىمىز كەرەك. الەمگە اشىق بولعانىمىز ابزال. بۇل ءبىزدىڭ تىلىمىزگە دە تولىقتاي قاتىستى.
انا ءتىلىمىز, ونىڭ تاعدىرى ەڭ الدىمەن بىزگە تاۋەلدى ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بىرىزدىلىگى ماڭىزدى.
پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تىلگە قاتىستى بىزدەگى زاڭ - ەڭ ليبەرالدى. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە شىنايى مازمۇن بەرىلمەسە, بۇل ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك يدەالدارىنا كەرەعار كەلەدى. تەك قازاقستاندا عانا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز مۇنداي مارتەبە الا الادى.
سونىمەن بىرگە كورشىلەرىمىز ءتۇسىنۋى كەرەك: قازاق ءتىلى مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرۋ شاراسى, ونىڭ ىشىندە ءالىپبيدى تاڭداۋ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىقتاي جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋدان تۋىندايدى. ونىڭ باسقا استارى جوق.
قازىر زاماناۋي گادجەتتەرگە قاراساڭىزدار, ءبىز 1939 جىلدان پايدالاناتىن كۆازيكيريلليتسانىڭ 42 سيمۆولى قازاق ءتىلىن كەڭىنەن قولدانۋدا تەحنولوگيالىق قولداۋدى ايتارلىقتاي شەكتەپ وتىر.
سونىمەن, 25 قازان - دەكلاراتسيا قابىلداۋ ارقىلى الەمگە ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەرىن ەندى قازاقستان حالقى ءوزى باسقارىپ, ونىڭ كەڭىستىگىندە تۇرۋ ءتارتىبىن ءوز حالقى ايقىندايتىنىن جاھانعا جاريا ەتكەن كۇن.