ەلباسى شەشىمى ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىقتى
كوپ پىكىرىمەن ورايلاس
بۇل ءوزى قىزىق بولدى عوي. ەڭ الدىمەن, ول – ەل سايلاعان پارلامەنتتىڭ بەدەلدى مۇشەلەرى ويدا جوق جەردە “ۇلتتىڭ كوشباسشىسى” (“ۇلت ليدەرى”) دەگەن اتاق بەرەيىك دەپ پارلامەنتتىڭ 81 مۇشەسىن كوندىرىپ, ءبىراۋىزدان قاۋلى شىعارىپ, پرەزيدەنتكە بەكىتۋگە جىبەرگەنى. سونداي-اق, ابىروي بولعاندا, پرەزيدەنتىمىز ونى بەكىتپەي, كەرى قايتارعانى.
ويلاپ كورەيىكشى, “كوشباسشى”, “ليدەر” دەگەن اتاق قاشاندا قاۋلىمەن, شەشىممەن, بۇيرىقپەن بەرىلمەيدى. ونى ەل, حالىق ءوزى بەرەدى, اتايدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونسىز دا قازاقستان حالقى الدىندا, بۇكىل الەم الدىندا ۆاشينگتون, دە گولل, اتاتۇرىك, دەن سياوپين, تاعى باسقا قايراتكەرلەر سياقتى اتى شىققان ليدەر. ءاربىر حالىق وسىنداي الەم الدىندا بەدەل الىپ, كوتەرىلگەن باسشىلارىن ماقتان ەتەدى, قورعايدى, امان-ساۋلىعىن, تابىستان تابىسقا باستاي بەرۋىن ءتىلەيدى. حالىق پىكىرى بارىنەن دە جوعارى.
پارلامەنت شەشىمى ەل تىلەگىنە ەشنارسە قوسا دا المايدى. سوندىقتان پارلامەنتتىڭ بۇل ۇسىنىسى قابىلدانباي, كەرى قايتارىلعانىن ەل بولىپ قۇتتىقتايمىز. “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول” دەگەن, مىنە, وسى. بۇل ۇلكەن ادامگەرشىلىكتىڭ, دەموكراتيالىقتىڭ, قاراپايىمدىلىقتىڭ, ياعني كىسىلىككە جاراساتىن كىشىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى. وسى ايتىلعان پىكىرى ارقىلى پرەزيدەنتىمىز الەم الدىندا ءوزىنىڭ مارتەبەسى وتە بيىك تۇرعانىن كورسەتە ءبىلدى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
دەموكراتيالىق داستۇرلەرگە بەرىكتىك
پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەل باسى تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭداردى ءبىراۋىزدان قابىلداپ, مەملەكەت باسشىسىنا قول قويۋعا جىبەرگەنىنەن جاقسى حاباردارمىز. اتالعان زاڭدارداعى ماسەلەلەردى قازاقستاندىقتار دا قولدادى. مۇنى قازاقستاندىقتاردىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتكە دەگەن شىنايى ىقىلاسى مەن قالتقىسىز سەنىمىنىڭ كورىنىسى دەپ باعالاعان ءجون. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ساليقالى ساياساتى مەن رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە الەم جۇرتشىلىعىنا تانىمال ەتتى, كورشىلەس ەلدەرمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارامىزدى بەلگىلەدى. سارىارقا توسىندە كەلبەتى كەلىسكەن, كوركى تاڭ-تاماشا قالدىراتىن ەلوردا – استانا قالاسى سالىندى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ازاماتتارىنا, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا, “نۇر وتان” حدپ ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىندا ەل باسى مارتەبەسىن تەك زاڭدارمەن نەمەسە قۇقىقتىق اكتىلەرمەن بەلگىلەۋگە بولمايتىندىعىن, سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنا قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرۋ الەمدىك تاجىريبەدە از ەمەس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
جالپى, ەلباسى مەن ەل باسىنىڭ اراسىندا ايىرما بار. پارلامەنت ءبىراۋىزدان شەشىپ بەرىپ تۇرعاندا ەل باسى اتانۋدان پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باس تارتىپ, كىسىلىككە لايىقتى كىشىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى كەزىندە-اق دۇرىس ساياسات ۇستانىپ, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىردى. كوپ ۇلتتىڭ باسىن ىنتىماققا ءبىرىكتىرە وتىرىپ, تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدى. ول ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. كۇيرەگەن اكىمشىلىك جۇيەنى تۇبىرىمەن وزگەرتىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىرتپالىعىنان امان الىپ شىقتى. بايتاق ەلىمىزدە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم نىق ورنىقتى. ەندى, مىنە, پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جانە ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
عالىم رەتىندە, وقىتۋشى رەتىندە ايتايىن, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. عالىم-وقىتۋشىلارعا, ستۋدەنت جاستارعا قولداۋ-كومەكتەر از جاسالىپ جاتقان جوق. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىنىڭ وزىندە وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ جالاقىلارى, شاكىرتاقىلارى كوبەيتىلدى. وسىنىڭ بارلىعى بولاشاقتى كوزدەگەننىڭ ارقاسى.
مەملەكەت باسشىسى ارناۋىندا: “مەن كۇردەلى كەزەڭدە ەلدىڭ كوشىن باستاۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. سوندا سىزدەردىڭ ناقتى قولداۋلارىڭىزدى, ىنتا-جىگەرلەرىڭىزدى, قاجىر-قايراتتارىڭىزدى ءاردايىم ايقىن سەزىندىم”, – دەپ اتاپ وتكەن. راسىندا دا, قازاقستاندىقتار ەلباسىنىڭ ءجۇرگىزگەن ساياساتىن, ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قولداپ, پرەزيدەنتتىڭ جانىنان تابىلا ءبىلدى. وسىنداي اۋىزبىرلىك پەن ىنتىماق تاۋەلسىز قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىمال ەتتى. سونىڭ ناقتى دالەلىن 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنەن كورۋگە بولادى.
پرەزيدەنت پارلامەنت قابىلداعان زاڭدارعا قول قويۋدان باس تارتۋ جونىندەگى ۇستانىمىن دەپۋتاتتاردان دۇرىس تۇسىنۋلەرىن ءوتىنىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى جۇرتشىلىق تا دۇرىس قابىلدايدى دەگەن ويدامىن. ەگەر وتكەنگە زەر سالار بولساق, پرەزيدەنت ءتول ۆاليۋتامىز – تەڭگەگە ءوزىنىڭ بەينەسىن تاڭبالاۋدان, جوعارى اتاقتار بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستاردان دا باس تارتقان بولاتىن. مىنە, بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دەموكراتيالىق ءداستۇرلەرگە بەرىكتىگىن دە ايعاقتاي تۇسەدى.
قۇنىپيا الپىسباەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ءاۋ باستان وسىلاي بولارىن سەزىپ ەدىم
“ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول”. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتارىنا, پارلامەنتكە, “نۇر وتان” پارتياسى ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىن وقىعاندا قاسيەتتى حالقىمىزدىڭ وسىناۋ قاراپايىم ماقالى ويىما ورالدى. ء“اۋ باستان وسىلاي بولارىن ءبىلىپ ەدىم”, دەي بەرىپپىن. پرەزيدەنتىمىز قاراپايىمدىلىعى ارقاسىندا بۇرىنعىسىنان دا بيىكتەپ بارا جاتتى.
قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدار قابىلداۋىن, وسى جونىندە جەتەكشى پارتيامىزدىڭ ۇسىنىس جاساۋىن, مىڭداعان وتانداستارىمىزدىڭ ونى قولداپ ءوتىنىش ءتۇسىرۋىن تۇسىنۋگە بولادى. ۇلىقتى ۇلىقتاعان حالىقپىز. بۇل – عاسىرلارعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءتالىمدى تاربيە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – بارشامىزدىڭ جۇرەگىمىزدەن ايرىقشا ورىن العان جارقىن تۇلعا. ول – قايىم زامانداردان ارمان بولعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋ ۇستاۋشىسى, دەموكراتيالىق ۇستانىمدارى بەرىك, مۇلدەم جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇرعان ايماڭداي ازامات. قازاقستان – عاجايىپ وزگەرىستەر قۇشاعىنداعى, كەلەشەگى كەمەل, بولاشاعى بايىپتى مەملەكەت. بەيبىتشىلىكتىڭ ۇياسى مەن دوستىقتىڭ ورداسى دا بىزدە. كۇنى كەشە قايران دا قايران داۋىسىمىز ىرگەدەگى ماسكەۋگە جەتپەي جاتسا, قازىر بىزدەگى جاڭالىق پەن جاقسىلىقتى, ۇدەمەلى, سەرپىندى سىلكىنىستەردى ىلكىم دۇنيە ءىلىپ الىپ, قۇلاگەر شابىسىمىزعا قايران قالۋدا. وزگە دە شەن-شەكپەنىمىزدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىق ەتۋ, باسقانى ايتپاعاندا, پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىنەن ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلىپ وتىر. ەلباسىنىڭ باعا جەتپەس ەڭبەكتەرىنە زامانا تاريحى ءوز باعاسىن بەرىپ ۇلگەردى. بۇل – “ابىرويدى اقتاي ءبىلۋ كەرەك” دەگەن قاعيدانى وزىنە قاراتىپ ايتاتىن ازاماتتاردىڭ, نۇرەكەڭنىڭ العى شەپتەگى سەرىكتەستەرىنىڭ, كوپەتنوستى باۋىرمال حالقىمىزدىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارقاسى.
كەڭ ماعىناداعى جاۋاپكەرشىلىك جەتەكشىنىڭ ابىرويى مەن ۇلگى-ورنەكتەرىنەن باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. مەن جانە مەنىڭ زامانداستارىم ەلباسىنىڭ باتىل باستامالارىنان, تەرەڭ اقىل-پايىمىنان جىگەر-قۋات الىپ جوتالانادى. ول كىسىنىڭ بويىنداعى نامىس وتى قامشىلايدى ءبارىمىزدى. ءبىزدىڭ كەڭوتكەلدە ايگىلى بالقاديشا ومىرگە كەلىپ, اۋىلىمىزدىڭ شىراي-شاپاعاتىن توككەن. مۇندا اقيىق اقىن اقان سەرى ماڭگى شىرقالار “بالقاديشاسىن” اۋەلەتكەن. جىلاندى مەن قوشقاربايدىڭ باۋرايى انگە سۇرانىپ ءالى تۇر. اياداي اۋىلدان جانايدار مۋسين, ءمادي حاسەنوۆ سىندى جازۋشىلار شىعىپ, جۇرەكپەن جازعان شىعارمالارىن جاستىققا باسىپ ءجۇرمىز. ەلباسى “اۋىل جىلدارىن” جاريالاعاندا مەملەكەت تاراپىنان قارجى قۇيىلىمىن عانا ەمەس, ءتۇپ قازىعىمىزدا وتىرعاندارىمىزدىڭ نامىسىن وياتار وي تاستاعانىن ۇقتىق.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اۋەلى شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, امالدادىق. كوشە-كوشە قوجالىققا اينالا باستادى. ەڭ ءىرىسى ءبىز ەدىك. 460 گەكتارعا ءدان سەبەتىنبىز. تەلەديدارعا قۇلاق ءتۇرىپ, ءباسپاسوزدى كوپ وقيتىن بولدىق. قازىر 80 ءۇي بىرىگىپ, 1200 گەكتار ءداندى القابىمىزدى ورتاعا سالىپ, “شاعالا” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇرىپ وتىرمىز. ەگىنشىلىك مادەنيەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا 300 گەكتار پارلى القاپتى ءتورت ىزبەن وڭدەپ, ىلعال جيناۋ تەحنولوگياسىن قامتاماسىز ەتتىك. تۇقىمدى دا مولىنان قورلاندىرىپ, ونى دەر كەزىندە سەۋىپ, بىلتىرعى جىلدان اسىرا ءونىم الۋدىڭ قام-قارەكەتىندەمىز. سىرتتان قول سوزعان ينۆەستور-فيرمالاردان سانالى تۇردە باس تارتتىق. ولاردىڭ قۋاتتى تەحنيكالارى بار. جۇمىستى جاپىرىپ ىستەگەنىمەن, جان-جاعىمىزداعى اۋىلداردىڭ ەكى-ءۇش ادامى عانا جۇمىسقا قابىلدانعانىن بىلەمىز. ءبىزدىڭ ماقسات – ءار ۇيدەن كەمىندە ءبىر كىسىنى ەڭبەككە تارتۋ, ياعني اۋىلىمىزدىڭ ىرگەسىن شايقالتپاۋ. جالاقىمىز اۋەلەپ تۇرماعانىمەن, مەكتەپتىڭ ىستىق تاماعى, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ كەرەك-جاراعى, زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ ءوتىنىش-تىلەگى ءبىزدىڭ موينىمىزدا. جەڭىس مەيرامى قارساڭىندا مايدانگەرلەر ەسكەرتكىشى قايتا جوندەلىپ, اۋىل كلۋبى جۇمىس ىستەي باستادى.
شارشاپ كەلگەندە “ەگەمەن قازاقستاندى” وقيمىن. “وتانىمىزدىڭ باس گازەتى” دەپ ەلباسىنىڭ ءوزى باعالاعانىنداي, ونىڭ ءار پاراعىنان قۋات الامىن. وسىدان ءبىر جۇما بۇرىن عانا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اۋدانىمىزداعى كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنىڭ بارىسىمەن تانىسىپ, ەگىنشىلەرمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەستى. باياعى اشىقتىعىنان, قاراپايىمدىلىعىنان, جانىنا جاقىن تارتا بىلەتىندىگىنەن, تالاپشىلدىعىنان تايماعان. “وسىلارىڭ دۇرىس” دەگەن باعا الىپ, توبەمىز كوككە جەتتى.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى نۇسقاۋى ۇجىمعا قوزعاۋ سالدى. ءتورت جىل دايىندىق جاساپ, 100 باس ساۋىن مالعا ارنالعان قورا سالدىق. وزىمىزگە تيەسىلى شابىندىقتى تارتىپكە كەلتىردىك. ەندى نەسيە كوزى اشىلسا (كەپىلدىك جارنانى ايتامىن), اسىل تۇقىمدى قۇناجىندار ساتىپ الماقپىز. سوندا اۋىلدىڭ جىل بويى جۇمىستان قولى بوسامايتىن بولادى
ەلباسى اتالعان ارناۋىندا: “بويداعى قۋات, بىلىك پەن تاجىريبە مۇمكىندىك بەرسە, مەن حالقىم جۇكتەگەن قاستەرلى مىندەتتى ورىنداۋ ماقساتىندا ءالى دە قاجىماي قىزمەت ەتە بەرەمىن”, دەپتى. بۇل – باقىتتى جاننىڭ, قادىرى اسقان ازاماتتىڭ اقجارىلقاپ ءسوزى. ءبارىمىز تولقيمىز. ءبىز ارقاشان سىزبەن بىرگەمىز, قادىرلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى!
دۋلات تىلەۋوۆ, “شاعالا” جشس ديرەكتورى.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى.
ەلىنىڭ كوشباسشىسى
ەلىمىزدەگى جاڭالىقتارعا قۇلاق ءتۇرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالاناتىنداردىڭ ءبىرىمىن. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى – “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا” ارناۋىن وقىپ شىقتىم. بۇعان دەيىن دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى مەن پاراساتتىلىعىنا سان مارتە كۋا بولىپ, ونى ءوز جۇرەگىمنەن وتكىزگەنمىن. بۇل جولعى ارناۋى ەرەكشە اسەر ەتتى. وندا وزىنە زاڭدى تۇرعىدا ەل باسى دەپ رەسمي مارتەبە بەلگىلەگەن دەپۋتاتتارعا العىسىن ءبىلدىرىپ, بۇل ۇستانىمىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋدى ءوتىندى جانە شەشىمىنىڭ سەبەبىنە جان-جاقتى توقتالدى.
قازاقستان جان-جاقتى دامىعان, وركەنيەتتى مەملەكەتتەرمەن يىق تەڭەستىرۋگە باعىت الدى. بۇگىندە قازاق دەگەن حالىقتى دۇنيە ءجۇزى مويىنداسا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ەكەنىن قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق. جۇزدەن اسا ەتنوستى ورتاق شاڭىراق استىندا بىرىكتىرىپ, ايرانداي ۇيىتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءاردايىم ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن دەيمىن.
قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى وسى باعىتتاعى مۇمكىندىكتىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىز كورمەسەك تە كەلەشەك ۇرپاق وتانىمىزدىڭ بۇدان دا قارىشتى دامىپ, جولداۋلاردا كورسەتىلگەن كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ تولىققاندى جۇزەگە اسۋ جولىنداعى جۇمىستاردىڭ تياناعىنا كۋا بولىپ, ونىڭ يگىلىگىن پايدالاناتىنىنا كۇمانىم جوق.
مەملەكەت باسشىسى ءوزى ايتقانداي, ەل باسى مارتەبەسى زاڭمەن, دەكرەتپەن بەلگىلەنبەيدى. بۇل ۇعىم ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىندە بۇدان بۇرىن ورىن الىپ, زاڭ-زاكۇنسىز-اق قالىپتاسقاندىعىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
قاي كەزدە دە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەرتەڭگى كۇنىمىزگە ماتەريالدىق جاعىنان عانا ەمەس, بەيبىت ومىردەگى سىندارلى ساياساتىمىزبەن دە سەنىمدى بولۋعا ءتيىسپىز. مەن ايتار ەدىم, بۇل جاعىنان ەلىمىزدە ەش الاڭداۋشىلىق جوق جانە بولماۋى ءتيىس دەپ. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلار بىرتىندەپ شەشىمىن تابۋدا. بۇگىندە جىل سايىنعى ەلباسىنىڭ جولداۋلارىن ۇلكەن-كىشى جاقسى جاڭالىققا باستاما رەتىندە ۇلكەن سەنىممەن كۇتەدى. سەنىم اقتالىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر مەن ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرى, بارشا قاۋىم ءوز ومىرلەرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان يگىلىكتەردى پايدالانۋدا. بۇل – ءوز ۇلتىن, حالقىن سۇيەتىن جان عانا بارلىق سالادا وسىنداي قۇندىلىقتاردى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىنىنىڭ دالەلى.
قازاقستان دەگەن ۇلى شاڭىراقتىڭ ءبىر ۋىعى سانالاتىن الماتى وبلىسى دا قازىرگى كەزدە ەكونوميكاداعى ۇدەمەلى دامۋىمەن كورىنۋدە. تالدىقورعان قالاسى اسەم استاناعا قاراپ بوي تۇزەسە, جەتىسۋلىقتار دا وركەنيەت كوشىنە باعىت تۇزەگەن. كەشەگى مەن بۇگىنگىنى سالىستىرۋعا بولمايدى. حالىققا كورسەتىلگەن قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. قارجى داعدارىسى كەزىندە قولعا الىنعان “جول كارتاسى” باعدارلاماسىمەن قانشاما جاندار جاڭا كاسىپكە وقىتىلسا, قانشاسى ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تاۋىپ, ەڭبەككە تارتىلعان. مۇنداي باعالى باعدارلاما قاي كەزدە بولىپ ەدى.
پارلامەنت قابىلداعان اتالعان زاڭعا قول قويۋدان باس تارتۋ ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ مۇددەسىنەن گورى حالقىنىڭ مۇددەسىن جوعارى قوياتىن شىنايى مەملەكەتشىل, پاراسات-پايىمى مول مەملەكەت باسشىسى ەكەنىن تانىتتى. حالقىمىز “كوپ كوزىنەن وتكەن ءىستىڭ ءمىنى جوق, ءادىل ءسوزدىڭ ءزىلى جوق” دەگەن عوي. ءبىز ءۇشىن ەلباسىنىڭ پاراسات-پايىمى, ادامي بولمىسى ءاردايىم ۇلگى. وسىنداي باسشىسى بار قازاقستان حالقى شىن باقىتتى دەپ بىلەمىن.
ءباتيما ساقاۋوۆا, الماتى وبلىسىنىڭ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, وداقتىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر.
الماتى وبلىسى.
ەلباسى وسىنداي بولۋى كەرەك
ءبىزدىڭ قازاق ازاماتتارىنىڭ جاقسى, پاراساتتى ىستەرىنە ءسۇيسىنگەندە “بارەكەلدى, ۇزاعىنان بولسىن!” دەپ جاتادى عوي. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل ازاماتتارىنا, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتىنە, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىن وقىپ شىعىپ, وسىنداي ءبىر جاقسى ويدا قالدىم. ەلباسى مارتەبەسىن تەك زاڭدارمەن, باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرمەن بەكىتۋگە بولمايدى عوي. تۇسىنگەن ادامعا بۇل ايداي اقيقات ءجايت. ءبىز ول كىسىنى زاڭمەن قابىلداپ بەكىتپەي-اق, جۇرتشىلىق ەلباسى دەپ اتاپ, قۇرمەتتەپ جۇرگەلى قاي زامان! ونسىز دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قازاقتىڭ ەلدىگى, ەگەمەندىگى جولىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ەلباسى دەپ ەكىنىڭ ءبىرى ايتادى. قازاقتىڭ ءسوزى, ونى ەشكىم بىزگە تاڭىپ وسىلاي ايتىڭدار, ءسويتىپ جازىڭدار دەگەن جوق. ەلباسى, ەلتاڭبا, ءانۇران, ەلىم, جەرىم – بارلىعى دا ءبىر-بىرىنە ەتەنە جاقىن, ەگىزدەي بولعان ءتول سوزدەرىمىز, ەندەشە وسىلاي ارى قاراي دا ايتا بەرەمىز.
ءبارىمىز دە اتا-بابالارىمىز ايتقانداي, ارتىقشىلىقتارىمىز بەن كەمشىلىكتەرىمىز بار, پەندەشىلىكتەن دە كەندە ەمەس, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام بالاسىمىز. وسى ورايدا ەلباسى ءوزىنىڭ ارناۋىندا اتالعان ويدى ء“بىز بىرگە جۇمىلا ءتۇسسەك, كەز كەلگەن قيىندىقتى ەڭسەرەتىنىمىزگە كامىل سەنەمىن” دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەگەن ەكەن. پرەزيدەنتىمىز ەلدىڭ كوشىن شىنىندا دا سونداي ءبىر قيىن كەزەڭدەردە قولعا العانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ءبىز ءبارىمىز دە سول كىسىگە سەندىك. ەلىمىزدى العا اپارادى, جاقسىلىق پەن جاقسى كۇندەرگە جەتكىزەدى دەدىك. قازىر قاي ەلدەن كەمبىز؟ جاعدايىمىز جاقساردى. جۇمىس جاساماعان ادام عانا مۇنى كورە الماي ءارتۇرلى پىكىر ايتۋى مۇمكىن. ۇيدەگى اتا-اجەلەرىمىز “ەلدىڭ ەلدىگىن, بىرلىگىن ساقتاپ كەلە جاتقان ەلباسى امان بولسىن” دەپ باتا بەرىپ وتىرادى. ءوزىمىز ونى ەستىپ, كورىپ ءجۇرمىز.
ءبىزدىڭ ءبىر عانا قالامىزدا بيىلدىڭ وزىندە جاڭا مەكتەپ, جاڭا ەمحانا بوي كوتەردى. ءوندىرىستى قالامىز جاڭارىپ, جاسارىپ كەلەدى. ءبارى دە جۇمىستارىندا. دۇكەندەر تولى, اۋىلدار امان. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ تىنىشتىقتى قورعاعان, بىرلىكتى ساقتاعان ساياساتىنىڭ ارقاسى ەمەس پە؟
مادەنيەت ومارعاليەۆ, اقسۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
پاۆلودار وبلىسى.
اسىقپاي ءجۇرىپ, انىق باسىپ كەلەمىز
كۇنى كەشە پارلامەنت دەپۋتاتتارى ەل باسى تۋرالى زاڭ جوباسىن قابىلداپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول قويۋىنا جىبەرگەنىن ەستىگەندە ويلانىپ قالعانىمىز راس. ويتكەنى, بۇعان دەيىن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ وزىنە قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىل الماعانى بەلگىلى عوي. ءبىز بىلەتىن پرەزيدەنتىمىز بۇل جولى دا وزىنە ءتان بيىگىنەن كورىنىپ, زاڭ جوباسىنا ۆەتو قوياتىن شىعار دەگەن بولجامىمىز ءدال كەلىپ, العان بەتىنەن قايتپايتىن, ايتقان سوزىنەن اينىمايتىن ەلباسىمىزدىڭ مالىمدەمەسىن ريزاشىلىقپەن قابىلدادىق.
شىنتۋايتىنا كەلسەك, پارلامەنت ەل باسى تۋرالى زاڭ قابىلداماسا دا, حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جانە ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى رەتىندە قادىر تۇتىپ, ەلباسىمىز دەپ ەرەكشە قۇرمەتپەن اتايدى. “اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا”, دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ دامۋ كەلەشەگىن كورەگەندىكپەن بولجاي بىلگەن ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ, العا ناقتى ماقساتتار قويعان اشىق تا ايقىن ساياساتىنىڭ, دەر كەزىندە قابىلداعان كەمەل شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا جاس بارىس بەينەلى مەملەكەتىمىز بۇعاناسى بەكىپ, قاناتى قاتايىپ, ەڭسەسىن تىكتەپ, بۇگىندە ەۋروپانىڭ تورىنە كوتەرىلگەندەي دارەجەگە جەتىپ, دۇنيە ءجۇزىن تۇگەل مويىنداتىپ وتىر. بۇل سوزىمىزگە ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان جاقسى وزگەرىستەر دە ايعاق بولا الادى.
سوناۋ كەڭەس وكىمەتى زامانىندا قىزىلجار ءوڭىرى تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ, كوزىنىڭ جاۋىن العان كەرەمەت كوركەم ءارى دالاسىندا سارى التىنداي ەگىنى جايقالعان, ورىسىندە ءتورت ت ۇلىك مالى مىڭعىرعان بەرەكەلى ولكە سانالاتىن. وسىنى ەسكەرگەن ماسكەۋ وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىندا تىڭ كوتەرۋ ۇرانىمەن اتامەكەنىمىزگە باسقا ۇلت وكىلدەرىن لەك-لەگىمەن قونىستاندىرعاندىقتان, ءوز جەرىمىزدە ازشىلىققا اينالىپ, ءوز وتانىمىزدا وگەيدىڭ كۇنىن كەشۋگە ءماجبۇر بولدىق. اسىل ءدىنىمىز السىرەپ, انا ءتىلىمىز شۇبارلانىپ, اياسى تارىلىپ, جويىلۋعا شاق قالعان. وسىلاي سورىمىز قايناعانى جەتپەگەندەي, تىڭ ولكەسى قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا كىرگىزىلگەن قازاقستاننىڭ بيدايعا باي سولتۇستىك ايماعىن كومپارتيا كوسەمى نيكيتا حرۋششەۆ رەسەيگە قوسىپ ءجىبەرۋ نيەتىن دە جاسىرماعان. ونىڭ سول ساندىراق ويىن ارادا وتىز شاقتى جىل وتكەندە قايتا قۇرۋ ءداۋىرىن باستان كەشىرىپ جاتقان جاڭا رەسەيدىڭ رۋحاني كوسەمى سانالعان ايگىلى جازۋشى الەكساندر سولجەنيتسىن ءوزىنىڭ اتىشۋلى “رەسەيدى قالاي كوركەيتۋ كەرەك؟” دەگەن ماقالاسىندا ايقايلاتا قايتالاپ, قازاقستاننىڭ تەرىسكەيىندەگى تىڭ كوتەرىلگەن بەس وبلىسىنا تاعى دا كوز الارتقانى جادىمىزدا. مۇنداي قيسىنسىز اڭگىمەلەر كەۋدەسىندە نامىسى بار قازاق ازاماتتارىنىڭ قانىن قايناتقانىمەن, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى كەيبىر نيەتى بۇزىق پەندەلەر, ءبىر كەزدەگى وتارشىل اق پاتشانىڭ سويىلىن سوققان كازاچەستۆونىڭ قىلىشىن قايتادان جالاڭداتقان شولاق بەلسەندىلەرىنىڭ سولجەنيتسىن سىرىڭكە جاققان وتقا ودان سايىن ماي قۇيىپ, ءورشىتىپ, ءورت شىعارۋعا تىرىسقاندىقتارى دا ءمالىم. ءسويتىپ, 90-شى جىلدارى قىزىلجار وڭىرىندەگى ساياسي احۋال ۋشىعۋعا بەت الىپ, شيەلەنىسىپ تۇرعان بولاتىن.
وسى قيلى كەزەڭدە اللا جارىلقاپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تۋعان ەلىمىزدەگى بيلىك تىزگىنىن قولىنا العان تۇڭعىش ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتا-بابالارىمىزدىڭ قانى مەن تەرى توگىلگەن قاسيەتتى جەرىمىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى تەرەڭ تولعانۋىنا تۋرا كەلگەنى كامىل. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ قازاعى سەلدىر سولتۇستىك ايماعىنداعى جاعداي ءتىپتى كۇردەلەنە تۇسكەنى انىق ەدى. ەكونوميكاداعى ەسكى بايلانىستار ءۇزىلىپ, باياعى قورعانىس زاۋىتتارىنىڭ ءونىمدەرىنە سۇرانىس كەمىپ, وندىرىستەرى قۇلدىراپ, مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالعاندىقتان, قۇلاعان كەڭەس يمپەرياسى كەزىندەگى تۇرمىسىن كوكسەۋشىلەر كوبەيىپ, قوس مەملەكەتتىك ءتىل, قوس ازاماتتىق ماسەلەسىن كوتەرۋشىلەر قاتارى قالىڭداپ, جاڭا تۋعان ءسابيدەي تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەسىگىندە تۇنشىقتىرۋ قاۋپى تۋىنداپ تۇرعان قيىن كەز ەدى بۇل. ونىڭ ۇستىنە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە پەتروپاۆل قالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ كەشەگى كەڭەس زامانىندا ماسكەۋ تاعايىنداعان, وزدەرىن ۇلى دەرجاۆانىڭ وكىلەتتى وكىلى ساناپ, وكتەم سويلەپ ۇيرەنىپ قالعان باسشىلارىنىڭ تالايىنىڭ كوكبايراعىن جاڭا كوتەرگەن جاس ەلگە جاندارى اشي قويماعاندارى, ءبۇيرەكتەرى وزدەرى كەلگەن جاققا بۇرىپ, مەملەكەت مۇلكىن تالان-تاراجعا سالىپ, ورمان اسىرىپ جاتقاندارى دا جاسىرىن سىر ەمەس-ءتى.
وسىناۋ وتپەلى كەزەڭدە ەلباسى تىرەلگەن تۇيىقتان شىعار جول تاۋىپ, جاڭا باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزدى. وبلىستاردى باسقارىپ تۇرعان وبلىستىق كەڭەستەردىڭ توراعالارىن – كۇنى كەشەگى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىن بيلىكتەن تايدىرىپ, ولاردىڭ قولىنداعى تىزگىندى ءوز جارلىقتارىمەن تاعايىنداعان اكىمدەرگە بەردى. نەشە ءتۇرلى ازازىلدەر ۇلتى اركەلكى تۇرعىندار اراسىنا شي ءجۇگىرتىپ جاتقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلىعىنا وسى ءوڭىر تاريحىندا العاش رەت نەمىس ازاماتى – ۆلاديمير گارتماننىڭ جىبەرىلۋىن ەلباسىنىڭ ەل باسقارۋداعى ديپلوماتيالىق شەشىمى دەپ تۇسىندىك. كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, ۆ.گارتمان ءوزىنىڭ ەل ىشىندەگى ارااعايىندىق قىزمەتىن جانىن سالا اتقارىپ, قىزىلجار وڭىرىندە ەشقانداي ۇلتارالىق قاقتىعىسقا جول بەرمەۋگە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن. دەمەك, ول ءوزىنىڭ ەلباسى جۇكتەگەن نەگىزگى مىندەتىن ابىرويمەن اتقارعانى داۋسىز.
ال 1997 جىلعى كوكتەمدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن كورشىلەس كوكشەتاۋ وبلىسى بىرىكتىرىلدى. ىرىلەندىرىلگەن وبلىس ورتالىعى بولىپ قىزىلجار قالاسى بەلگىلەندى. ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى بىزگە, كوكشەتاۋلىقتارعا وڭاي سوقپاعانىمەن, ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسىنىڭ ۇيعارىمىنىڭ دۇرىستىعىنا ەش كۇمانىمىز بولعان جوق. مۇنى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل ىرگەسىن بەكىتە تۇسۋگە باعىتتالعان كەزەكتى قادامى رەتىندە قابىلدادىق. كوكشەتاۋدا بيلىك باسىندا جۇرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزىلجارعا وبلىستىق باسقارۋ ورگاندارىنا ءبىرىنشى-ەكىنشى باسشى بولىپ اۋىستىرىلىپ, اكىمدىكتەگى, باسقارمالار مەن ءارتۇرلى ۆەدومستۆولارداعى ۇلتتىق كادرلار قاتارى بىردەن قالىڭداپ شىعا كەلدى. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى دا اجەپتاۋىر كوبەيىپ, 30 پايىزدان اسىپ جىعىلدى. ءسويتىپ, ەنشىسىن قىزىلجاردان 1944 جىلى ءبولىپ الىپ, جەكە وتاۋ – جاڭا وبلىس بولىپ قۇرىلعان كوكشەتاۋ اراعا 53 جىل سالىپ, اتا شاڭىراققا قايتىپ ورالدى. اتا شاڭىراقتاعى السىرەگەن ۇلتتىق رۋحتى كوتەرە ءتۇستى. ءماسەلەن, 1990-1991 وقۋ جىلىندا وبلىستاعى قازاق بالالارىنىڭ نەبارى 30 پايىزى عانا ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العان بولسا, قازىر بۇل جونىندەگى كورسەتكىش 57 پايىزعا جەتتى. بۇعان قوسا, اياقتالىپ جاتقان بيىلعى وقۋ جىلىندا ۇلتى باسقا 267 وقۋشى قازاق مەكتەپتەرىندە قازاقشا وقىعاندىعىن دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىنىڭ سوققىسى اسا قاتتى تيگەن تەرىسكەي وڭىردە دە قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى جىلدان-جىلعا كەڭىپ, تىنىسى اشىلىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. “قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە!” دەگەن ەلباسى ءسوزىن, اسىرەسە, كەيىنگى تولقىن, وسكەلەڭ ۇرپاق ۇرانداي ۇستانىپ وتىرعانى انىق.
1997 جىلدىڭ اياعىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوڭعى الپىس جىلدىق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوڭىر باسشىلىعىنا ەلباسى جارلىعىمەن قازاق ازاماتى تاعايىندالدى. ارادا ون جىل وتكەندە, 2007 جىلى كۇزدە وبلىسىمىزعا تۇڭعىش رەت قىزىلجار ەلىنىڭ ءتول پەرزەنتى, بۇعان دەيىن بىرنەشە اۋداندى ويداعىداي باسقارىپ, ءوڭىر باسشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن سەرىك ءبىلالوۆتى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كەلىسىمىمەن اكىم ەتىپ تاعايىندادى. پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ وسى شەشىمىنىڭ دە دۇرىس بولعاندىعىنا قىزىلجارعا جاساعان جىل سايىنعى جۇمىس ساپارلارىنىڭ بارىسىندا كوز جەتكىزىپ, وڭىردەگى وڭ وزگەرىستەرگە ءادىل باعاسىن بەرىپ ءجۇر. بۇعان قىزىلجاردىڭ اق نيەتتى ادامدارىنىڭ ءبارى ريزا.
وڭىرىمىزدەگى جاقسىلىقتاردىڭ ءبارى دە ەلباسىنىڭ شاراپاتى – جەرگىلىكتى اكىمدەرگە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندە بەرگەن ناقتىلى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ وڭ ءناتيجەلەرى ەكەندىگى حاق. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزىلجاردىڭ قاق ورتاسىنان بوي كوتەرگەن ءزاۋلىم جاڭا مەشىتىمىزدى سالدىرۋعا تىكەلەي جاردەم جاساعانىن, “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بويىنشا ابىلايدىڭ اق ءۇيىن قالپىنا كەلتىرۋگە تاپسىرما بەرىپ, ءوز قولىمەن اشقانىن قىزىلجارلىقتار اسا ريزاشىلىقپەن ايتىپ وتىرادى. ەلباسىنىڭ قىزىلجار وڭىرىنە ءاربىر ساپارى ءسولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ كارى-جاسى تۇگەل اسىعا كۇتكەن, ايرىقشا قۋانىشقا تولى, ۇمىتىلماس وقيعا رەتىندە ەسىمىزدە ساقتالىپ قالدى.
ابىلاي حان مۇراجاي كەشەنىن اشۋ سالتاناتى ۇستىندە ەلباسى “قىزىلجار قالاسى” دەپ سويلەدى. پەتروپاۆلدىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى پىكىرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى وقيعانىڭ الدىندا قازاق ءتىلدى رەسپۋبليكالىق گازەتتەردىڭ باس رەداكتورلارىمەن بولعان سۇحباتىندا ورتاعا سالعان ەدى. ەل مەن جەر قامىن ويلاعان ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشى ۇلىنىڭ سول سوزدەردى مەزگىلى ابدەن جەتكەن سوڭ ايتقانىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. اماندىق بولسا, قالامىزدىڭ حالقىمىز ءسۇيىپ ايتاتىن قىزىلجار اتاۋى رەسمي بەكىتىلەتىن كۇن دە تۋار دەپ سەنەمىز.
كارىباي مۇسىرمان, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.