مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, ناقتى سەكتوردى كۇشەيتۋگە جانە ينۆەستيتسيا تارتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. «ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى تىڭ قارقىنمەن جالعاستىرۋ كەرەك. ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا. وسى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وڭىرىمىزدە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.
تۇركىستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا ەلىمىزدە الدىڭعى ورىندا. سونىمەن قاتار ماقتا وسىرەتىن بىردەن-ءبىر ءوڭىر سانالادى. وسى ەرەكشەلىككە ءمان بەرىلە وتىرىپ, وبلىستا ماقتا-توقىما كلاستەرىن قۇرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جوبا شيكىزاتتى ەل ىشىندە تەرەڭ وڭدەۋگە جانە ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
جالپى, بۇل باستاما وسىدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن قولعا العان. وبلىستىڭ بۇرىنعى اكىمى دارحان ساتىبالدى باستاعان دەلەگاتسيا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ىسساپارمەن بارعاندا ماقتا ءوسىرۋ جانە ونى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزگەن ەدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا تاجىريبە الماسىپ, ەكىجاقتى ءساتتى ارىپتەستىك ورناتىلدى. ناتيجەسىندە, بۇل كەلىسىمدەر ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ۇلاسىپ, بۇگىندە ءوڭىر باسشىسى نۇرالحان كوشەروۆتىڭ باسشىلىعىمەن ماقتا-توقىما كلاستەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جوبا تابىستى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ماقتا-توقىما كلاستەرىن دامىتۋعا جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان ينۆەستور – قىتايدىڭ ماقتا ءوسىرۋ جانە ونى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىنداعى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى «Xinjiang Lihua (Group) Co., Ltd». كومپانيا تۇقىم وسىرۋدەن باستاپ, توقىما ونىمدەرىن شىعارۋعا دەيىنگى ماقتانى كەشەندى وڭدەۋگە جانە ءوندىرىستىڭ تولىق تسيكلىن باسقارۋعا ماماندانعان.
بۇگىندە وبلىستا وسى شەتەلدىك ينۆەستورمەن بىرلەسە ورتالىق ازيا كەڭىستىگىندە بالاماسى جوق ماقتانى تەرەڭ وڭدەيتىن ماقتا-توقىما كلاستەرى قۇرىلدى. كلاستەردىڭ ەرەكشەلىگى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ, ماقتا وسىرۋدەن باستاپ يىرىلگەن ءجىپ, ماتا, دايىن كيىم جانە وزگە دە توقىما ونىمدەرىن شىعارادى. بۇل ءوڭىر ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن, شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلىپ, دايىن ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ماقتا كلاستەرىندە 5 جوبانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 7 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, 201 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلادى. ماقتا ونىمدىلىگى 2-3 ەسە جاقسارىپ, جىلىنا 229 مىڭ توننا ماقتا وندىرىلەتىن بولادى. جالپى, جوبا اياسىندا 10 زاۋىت سالۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە 4 ماقتا وڭدەۋ, 2 تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن وندىرەتىن, سونداي-اق 4 توقىما زاۋىتى بار. سونىڭ بىرقاتارى ىسكە قوسىلىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى, كلاستەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پۆح قۇبىرلارىن شىعاراتىن زاۋىت ىسكە قوسىلعان. ال توقىما فابريكالارى سالىنىپ جاتىر.
جاقىندا وتىرار اۋدانىندا ورنالاسقان كوپفۋنكتسيونالدى «تۇركىستان ماقتا اگروونەركاسىپتىك كەشەنى» اياسىندا 3 زاۋىت ىسكە قوسىلدى. اتاپ ايتقاندا, تامشىلاتىپ سۋارۋ قۇرىلعىلارى مەن سۋارۋعا ارنالعان تاسپالار وندىرەتىن ءوندىرىس ورنى ءوز جۇمىسىن باستادى. كاسىپورىن جىلىنا 800 ملن مەتر سۋارۋ لەنتاسىن ءوندىرىپ, 50 مىڭ گەكتار القاپتى زاماناۋي سۋارۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى. بۇل – كاسىپورىن سۋ ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان اسا ماڭىزدى جوبا. تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىن جەرگىلىكتى جەردە ءوندىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە قولجەتىمدىلىك ارتىپ, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن كەڭىنەن ەنگىزۋگە جاعداي جاسالدى.
سونىمەن قاتار وتىراردا زاماناۋي ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن 279 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇل كاسىپورىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ماقتا شارۋاشىلىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. سەرىكتەس قىتايلىق ينۆەستورلار كومەگىمەن 32 مىڭ گەكتار القاپقا جاڭا ادىسپەن ماقتا ەگىلىپ, ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 50-60 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. مۇنداي كورسەتكىش بۇرىن-سوڭدى بولماعان. سۋ ۇنەمدەيتىن بۇل تەحنولوگيالار – كليماتتىق وزگەرىستەر جاعدايىندا اسا وزەكتى.
جوبا اياسىنداعى ەكى بىردەي ماقتا وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جالپى قۇنى 21,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل وندىرىستەر جىلىنا 180 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتانى وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا 120 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا جينالىپ, ونىڭ 30 مىڭ تونناسى تازا ماقتا رەتىندە وڭدەلدى. ەڭ ماڭىزدىسى, وسى جوبالاردىڭ جۇمىسىن بىرىكتىرىپ, باسقارۋ مەن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن ورتالىق باسقارۋ ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. مەحانيكالاندىرىلعان ستانسا اتالعان ءىرى جوبا ءۇشىن ارنايى جاساقتالدى. ءبىر ورتالىق ارقىلى 30 مىڭ گەكتار القاپتاعى سۋارۋ, رەتتەۋ جانە باقىلاۋ جۇمىستارى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مۇندا ەگىس القابى, زاۋىتتار تۇگەل باقىلانىپ وتىرادى. سۋ, ماقتانىڭ ءوسۋ بارىسى, جەردىڭ ىلعالدىلىعىن دا قاداعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر.
بۇل اقىلدى باسقارۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءار سالاعا جاساندى ينتەلەكت ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسىنىڭ ناقتى ناتيجەسى دەپ ايتساق بولادى.
جالپى, بۇل اشىلعان كاسىپورىن جۇمىسشىلارىنا دا قولايلى جاعداي جاسالعان. 700-گە جۋىق جۇمىسشىعا ارنالعان جاتاقحانا, اسحانالارى بار. كومپانيا ءوزى 280 مەتردەن اۋىزسۋ تارتىپ, كۇنىنە 4 مىڭ جۇمىسشىعا جەتەتىن سۋ شىعارىلادى. زاۋىتتىڭ قازىرگى ۋاقىتتا 20 مىڭ وڭدەلگەن ماقتا ساقتايتىن الىپ قويماسى بار.
ودان بولەك, جۋىردا تۇركىستان قالاسىندا «Turan» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا تولىق تسيكلدى توقىما بۇيىمدارىن وندىرەتىن ياعني ءجىپ ءيىرىپ, ماتا وندىرەتىن ءىرى كەشەن ىسكە قوسىلدى. 42 گەكتار جەر بولىنگەن وندىرىستىك كەشەننىڭ جالپى ينۆەستيتسيالىق قۇنى – 86,2 ملرد تەڭگە. قۇرىلىس جۇمىستارى 2024 جىلى باستالىپ, بيىل العاشقى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 430 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. ال 2026 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن زاۋىتتىڭ كەلەسى ءۇش كەزەڭى تولىق اياقتالىپ, قوسىمشا 2 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى. زاۋىت تولىق ىسكە قوسىلعان كەزدە جىل سايىن 11,4 مىڭ توننا ءجىپ, 47,3 ميلليون شارشى مەتر ماتا, 2 ميلليون توسەك-ورىن جابدىقتارى جيىنتىعى مەن 4 ميلليون كورپە ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اشىلعان كاسىپورىن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باستاماسى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل جوبا – تۇركىستان وڭىرىندە جەڭىل ونەركاسىپتى جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا, ماقتا سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋگە, جاڭا يندۋستريالىق باعىتتاردىڭ قالىپتاسۋىنا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى قادام.
وسىلايشا, قىسقا مەرزىم ىشىندە تۇركىستان وبلىسىندا ماقتا وسىرۋدەن باستاپ, ونى تەرەڭ وڭدەۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تىزبەككە نەگىزدەلگەن ماقتا-توقىما كلاستەرى قالىپتاستى. بۇل – ءبىر عانا سالانىڭ جەتىستىگى ەمەس, ءوڭىر ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان جۇيەلى ساياساتتىڭ ناقتى ناتيجەسى. الداعى بەس جىلدا ماقتانى ەگىستىكتەن باستاپ, دايىن كيىم تىگەتىن دەڭگەيگە دەيىن جەتكىزەتىن تولىق تسيكلدىڭ ورنىعۋى كۇتىلىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, ەكسپورت كولەمىنىڭ ارتۋىنا جانە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا جول اشادى. ەڭ باستىسى, جوبا زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى, سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرىن جانە جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن باسقارۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرىپ وتىر.
ماقتا-توقىما كلاستەرىنىڭ دامۋى تەك تۇركىستان ءوڭىرى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. بۇل باستاما ەلىمىزدىڭ دايىن توقىما ونىمدەرىن ەكسپورتتايتىن باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا بەرىك نەگىز قالايدى. مۇنىڭ بارلىعى – مەملەكەتتىك قولداۋ, ءتيىمدى ينۆەستيتسيالىق ساياسات جانە بىرلىكتە اتقارىلعان تاباندى ەڭبەكتىڭ جەمىسى. قازىرگى ۋاقىتتا كلاستەرلىك دامۋ وبلىستا جۇيەگە قويىلىپ, ايماقتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر.
ماقتا-توقىما كلاستەرىن دامىتۋدان بولەك, وبلىسىمىزدا جۇگەرى جانە ەت كلاستەرىن قۇرۋ بويىنشا دا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. سەبەبى, بۇل باعىتتاعى دامۋ وبلىستاعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانۋعا جاعداي جاساپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى وندىرىستىك الاڭ قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وبلىستىڭ دامۋ جولىنداعى بۇل باستامالار جاڭا يندۋستريالىق ءداۋىردىڭ باستاماسى بولارى ءسوزسىز.
نۇرالى ءابىشوۆ,
تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى