كونستيتۋتسيا – ەل دامۋىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعىتىن بەلگىلەيتىن ستراتەگيالىق باعدار. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا, ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىقتىڭ ورنىعۋىنا قىزمەت ەتتى. ال بۇگىنگى كەزەڭدە ول جاڭا مازمۇنمەن تولىعىپ, قوعامدىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق نەگىزىنە اينالىپ وتىر.
جاڭا رەداكتسياداعى كونستيتۋتسيانى تالداي وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ دامۋ لوگيكاسى ەندى ادام ارقىلى قاراستىرىلاتىنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل – ستراتەگيالىق تۇرعىدان دا, مازمۇندىق جاعىنان دا اسا ماڭىزدى بەتبۇرىس. ويتكەنى قازىرگى الەمدە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تابيعي رەسۋرستارمەن ەمەس, ازاماتتارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىمەن, ويلاۋ مادەنيەتىمەن, زياتكەرلىك الەۋەتىمەن, جاۋاپكەرشىلىك ساپاسىمەن ولشەنەدى.
بۇگىندە مۇنداي ساپا حالىقارالىق دەڭگەيدە ناقتى ولشەمدەر ارقىلى باعالانادى. ماسەلەن, ەلدەگى ءبىلىم مەن ادام الەۋەتىنىڭ دەڭگەيى Human Capital Index پەن Education Index ارقىلى, وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ مەن تالداۋ قابىلەتى PISA زەرتتەۋى ارقىلى ايقىندالادى. يننوۆاتسيالىق ويلاۋ مەن تەحنولوگيالىق دايىندىق Global Innovation Index كورسەتكىشتەرىندە كورىنىس تابادى. ال مەملەكەتتى باسقارۋ مادەنيەتى مەن ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى Global Competitiveness Index پەن Worldwide Governance Indicators سياقتى حالىقارالىق رەيتينگتەر ارقىلى ولشەنەدى. بۇل كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ تابىستى دامۋى ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق, مادەني ساپاسىنا بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەيدى.
وسى تۇرعىدا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادام كاپيتالىنا, ءبىلىم مەن عىلىمعا ستراتەگيالىق باسىمدىق بەرىلۋى ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتى الەمدىك ۇردىستەرمەن تولىق ۇندەس ەكەنىن كورسەتەدى. مەملەكەت تەك ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەمەس, ويلاي الاتىن, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن, بىلىمگە سۇيەنەتىن ازاماتتى قالىپتاستىرۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىر.
كونستيتۋتسيادا ادام كاپيتالىن, ءبىلىمدى, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە بەلگىلەنۋى ەرەكشە مانگە يە. بۇل نورما ءبىلىم مەن عىلىمدى الەۋمەتتىك سالانىڭ قوسىمشا ەلەمەنتى رەتىندە ەمەس, ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزگى تىرەگى رەتىندە قاراستىرۋدى كوزدەيدى. مەملەكەت ءوزىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ مودەلىن ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ وتىر.
كونستيتۋتسيانىڭ ءدال وسى تاريحي كەزەڭدە جاڭعىرۋى ەلدىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق دەڭگەيىندە ءبىر قاراپايىم, بىراق قاعيداتتى شىندىقتى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى: مەملەكەت ادامنان جوعارى ەمەس, كەرىسىنشە, ادامنىڭ الەۋەتىن اشۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. بۇل قاعيدا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ىشكى لوگيكاسىن, ونىڭ رۋحىن ايقىندايدى.
اتالعان ۇستانىم مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاپونياعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا ايتقان ويلارىمەن دە ءدال ۇندەسەدى. پرەزيدەنت جاپون قوعامىن سيپاتتاي وتىرىپ, ەلدەگى ەرەكشە تازالىققا نازار اۋداردى. العاش قاراعاندا, بۇل جاي عانا بايقاۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. تازالىق – كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ كوپتىگىمەن نەمەسە جازانىڭ قاتاڭدىعىمەن ولشەنبەيدى. ول – ءاربىر ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتى, ۋاقىت وتە كەلە بۇكىل قوعامنىڭ قالىپتى تارتىبىنە اينالاتىن جاۋاپكەرشىلىك.
وسى تۇستا پرەزيدەنتتىڭ پايىمى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ فيلوسوفياسىمەن تىكەلەي ۇشتاسادى. سەبەبى كونستيتۋتسيا دا قوعامدى سىرتقى باقىلاۋ ارقىلى ەمەس, ىشكى مادەنيەت پەن سانالى جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى دامىتۋعا باعدارلانعان. مەملەكەت ازاماتتان تەك تالاپ ەتپەيدى, ونىڭ ءبىلىم الۋىنا, ويلاۋىنا, كاسىبي ءارى ادامگەرشىلىك تۇرعىدان وسۋىنە جاعداي جاساۋدى ءوزىنىڭ باستى مىندەتى رەتىندە ايقىندايدى.
دەمەك كونستيتۋتسيا – تەك قۇقىقتار مەن مىندەتتەردىڭ جيىنتىعى ەمەس. ول – قۇندىلىقتار كودەكسى. بۇل كودەكس ادامنىڭ مەملەكەتكە, تابيعاتقا, ءبىلىم مەن ەڭبەككە دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى. ءبىر ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتى كوپشىلىكتىڭ نورماسىنا اينالعان كەزدە, ادام كاپيتالى ابستراكتىلى ۇعىمنان ناقتى قوعامدىق كۇشكە اينالادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا ەلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن عانا ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ مودەلىن دە ايقىندايدى. بۇل مودەلدە ءبىلىم, عىلىم, ينجەنەرلىك ويلاۋ جانە ساراپتامالىق مادەنيەت باستى قۇندىلىقتار رەتىندە قاراستىرىلادى. مەملەكەت جەدەل ناتيجەگە ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ورنىقتىلىققا باعىتتالعان تاڭداۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىر.
قورىتىندىلاي كەلە, كونستيتۋتسيانى تالداۋ ونىڭ باستى ماقساتىن ايقىن كورسەتەدى: ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ينستيتۋتتار ارقىلى عانا ەمەس, ساپالى ادام ارقىلى قالىپتاسۋعا ءتيىس. عىلىمعا, بىلىمگە, پانارالىق جاۋاپكەرشىلىككە سۇيەنگەن دامۋ – قازىرگى الەمدەگى ەڭ سەنىمدى جول.
گۇلبازار مەديەۆا,
حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى