ءبىز مۇقاعالي اقىندى جەتپىسىنشى جىلدارى كوپ كورەتىنبىز. ايدىندا جۇزگەن الىپ كەمەدەي ءبىر ءوزى كوشەنى تولتىرىپ, ويعا بوگىپ كەلە جاتاتىن. ول كىسى سول كەزدە ءبىز قىزمەت ىستەيتىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامىزعا ءجيى كەلەتىن.
مۇقاڭ كەلگەن كۇنى جۇمىس بابىمەن باستىعىمىزدىڭ كابينەتىنە كىرە المايتىنبىز. ويتكەنى اقىن كەتكەنشە, بۇل ەسىك باسقا جۇرتقا تارس جابىلاتىن. جانە ءبىر ايتا كەتەتىن شىندىق, سول تۇستارى مۇقاڭا سونشاما ۋاقىتىن ءبولىپ, تاپ سەيداعاڭ سياقتى قۇشاعىن اشىپ قارسى الاتىن ادامدار وتە سيرەك ەدى. قايتا «مۇقاعالي ۇرتتاپ الىپتى, ودان ازەر دەگەندە سىتىلىپ شىقتىم», دەپ ءوزىن زور, ونى قور ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىندەر كوپ بولاتىن. جۇرت اقىننىڭ سىرتىنان الگىندەي نەشە ءتۇرلى عايبات ايتىپ جاتقانىنا ءبىزدىڭ باستىق پىسقىرمايتىن.
«ولاردىڭ ايتاتىندارى – كورە المايتىنداردىڭ ساندىراعى. ۇيقاس قۋالاپ, اقىن اتانىپ جۇرگەندەر مۇقاعاليمەن تەڭ ەمەس ەكەندەرىن جاقسى بىلەدى. سودان كەيىن قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتىن ءوستىپ ارپىلداتىپ ءجۇر. ال مۇقاعاليدىڭ بار جازىعى تۇلپار بولىپ تۋعانىندا عانا. جان-جاعىنان وسەكتى قارشا بوراتىپ, كىتابىن شىعارتپاۋدىڭ بار امالىن جاسايتىندار كوبەيگەن سايىن اقىننىڭ جۇيكەسى دە جۇقارىپ ءجۇر. بۇگىن, مىنە, تاماشا ءبىر پوەما اكەلدى. وسى دۇنيەنى تەزىرەك دايىنداڭدار. ايتپەسە الگىندەي يتتەردىڭ كەسىرىنەن ول ءوزىنىڭ تالانتتى اقىن ەكەنىنە كۇماندانا باستاعان سياقتى», دەدى ول بىردە كۇيزەلە سويلەپ.
ادىلەتىن ايتۋ كەرەك, سەيداعاڭ قاشاندا مۇقاڭنان كومەگىن اياعان ەمەس. جىلى سوزىمەن جۇباتىپ, جىگەرىن قايراپ تۇراتىنى ءوز الدىنا, مۇقاڭنىڭ ولەڭدەرىن اكەلگەن بەتتە گازەتكە توقتاۋسىز باساتىن. بۇل سوزىمىزگە اقىننىڭ ەڭ سۇيەكتى پوەمالارىنىڭ سول جىلدارى وسى گازەتتە باسىلعانى تولىق دالەل بولا الادى. ءبىر عاجابى, سول پوەمالار وقىرمانعا جول تارتقان كەزدە سەيداعاڭ دا ەرەكشە قۋاناتىن. باس رەداكتورىمىز بالاعا ۇلكەن كىسىنىڭ كيىمىن كيگىزگەندەي ەشكىمدى ەشقاشان اسىرەلەپ ماقتامايتىنىن ءبىز جاقسى بىلەتىنبىز. الايدا ونىڭ اقىن تۋرالى شىنايى پىكىرىن وتتاي قاۋلاعان قاڭقۋ سوزدەر باسىپ كەتە مە, ءبىز ونى ءدال سەيداعاڭداي تۇسىنە الماعان ەكەنبىز.
ارينە, ول كەزدە جاس ەدىك. مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرى كەرەمەت ەكەنىن دە بىلەتىنبىز. الايدا اقىن ءباسپاسوز ءۇيىنىڭ ەسىگىن اتتاعان ساتتە «مۇقاعالي كەلە جاتىر. قازىر سەندەردەن اراققا اقشا سۇرايدى. قاشىڭدار» دەگەن سىپسىڭ ءسوز سۋماڭ قاعادى. وسىلاي ادامدار ساناسىز توبىرعا اينالىپ, ەشنارسەنىڭ بايىبىنا بارماستان بەينەبىر تاراقان قۇساپ, ءجون-جونىنە قاشا جونەلەدى. ارينە, ولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە بارمىز. ءوستىپ قاشىپ-پىسىپ جۇرسەك تە مۇقاڭمەن ۇشىراسىپ قالاتىنبىز. ءتىپتى سالدىر-كۇلدىر ەتكەن ەسكى ليفت توقتاپ قاراڭعىدا بىرگە قالىپ قويعان ساتتەر دە بولدى. تەڭىزدىڭ سۋىنىڭ ءدامىن تامشىسىنان-اق بىلۋگە بولادى عوي. سول سياقتى قاپ-قاراڭعى ءليفتىنىڭ ىشىندە مۇقاڭنىڭ ءبىزدى قورقىتپاي, اعالىق لەبىزىمەن سابامىزعا تۇسىرگەنى دە بار. مىنە, سول كەزدەن باستاپ, اقىننىڭ دۇشپاندارى ايتقانداي, ونىڭ كوزگە تۇرتكى بىرەۋ ەمەس, ۇلكەن جۇرەك يەسى ەكەنىنە ناقتى سەنە باستادىق.
اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ, مۇقاڭمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋدى جاراتقان يەم بىزگە تاعى دا ءناسىپ ەتتى. بۇل ءتۇس كەزى ەدى. مۇنداي ۋاقىتتا رەداكتسيادا ەشكىم بولمايدى. اركىم ءارتۇرلى شارۋامەن سىرتقا شىعىپ كەتەدى. ال مەن بولسام, سول كۇنى ءجىپسىز بايلانىپ, گازەتكە باراتىن شۇعىل ماقالامدى جازىپ وتىر ەدىم, ءبىر كەزدە ەسىك اشىلدى. قاراسام, مۇقاعالي اعا ەكەن. ۇيگە كىم كەلسە دە ىزەتپەن قارسى الۋ قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن ادەت قوي, مەن دە ول كىسىنى كورىپ, ورنىمنان تۇردىم. مەنىڭ وزىنە دەگەن ءىلتيپاتىم ەلەۋسىز قالمادى.
– قارىنداسىم, راحمەت. باقىتتى بول, – دەگەن ول: – مەن سەيدەكەڭە جولىعۋعا كەلىپ ەدىم. ول كىسى ورنىندا جوق ەكەن. كوپ ۇزاماي كەلىپ قالار. رەنجىمەسەڭ, كابينەتىڭە كىرىپ وتىرا تۇرايىن, – دەدى دە جاۋابىمدى كۇتپەستەن بولمەدەگى ورىندىقتىڭ بىرىنە جايعاستى. قاسىندا بەيتانىس كىسى وتىرسا الاڭسىز جۇمىس ىستەۋ دە, ويىڭدى جيناقتاۋ دا قيىن عوي, ءارى شۇقشيىپ الدىڭداعى قاعازدان باس الماساڭ, ول دا كورگەنسىزدىك, ادامدى سىيلاماۋ ەكەنىن جاقسى بىلەتىندىكتەن, جازىپ جاتقان جۇمىسىمدى دوعارىپ, ودان ءارى نە ىستەرىمدى, نە ايتارىمدى بىلمەي ءۇنسىز وتىرمىن. تىم-تىرىس وتىرا بەرگەن دە ءبىر ءتۇرلى ىڭعايسىز كورىنىپ, ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە جاتقان «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ سوڭعى ساندارىن قولىما الدىم دا, قاراي وتىرىڭىز دەگەندەي اقىنعا ۇسىندىم. سول ءسات كوزىم ءتۇسىپ ەدى, ءجۇزى تىم جابىرقاۋ كورىندى. ول كىسى سەلقوستاۋ قيمىلمەن ۇسىنعان گازەتىمدى قولىنا الۋىن العانمەن, قاراپ كورۋگە اسىقپادى. مەنىڭ وزىنە نازار ءبولۋىمدى كۇتىپ وتىردى ما, الدە ىشكى تولعانىسىن بىرەۋمەن بولىسۋگە اسىقتى ما, ءبىر ءتۇرلى تورىققان ۇنمەن سويلەي جونەلدى.
– قارىنداسىم, سەن «داريعا جۇرەكتى» وقىدىڭ با؟ – دەدى ماعان قاراپ. مەن كىتاپتى تامسانا وقىپ شىققانىمدى ءبىلدىرىپ, باسىمدى سۇيسىنە يزەگەنىمدى بايقاماي دا قالدىم. ول كىسى كۇتكەن جاۋابىن العانداي, ءسوزىن ارمەن قاراي ساباقتادى.
– بىلەسىڭ بە, ەگەر سول كىتاپ باسقا بىرەۋدىكى بولسا, باياعىدا-اق نوبەل سىيلىعىن الار ەدى-اۋ, – دەپ الىپ, ءۇنى بىرتە-بىرتە شيرىعا باستاعان اقىن جۇزىمنەن بۇل ءسوزىنىڭ ەش ابەستىگى جوق ەكەنىن اڭعارعان سوڭ, اڭگىمەسىن تاعى دا جالعاپ كەتتى. – بۇل ومىردە تالانتسىز بولسا دا, تالاسقا تۇسەتىندەر كوپ ەكەن. قايتەيىن, جان-جاعىمنان شاۋىلدەپ, جۇيكەمدى ابدەن جۇقارتىپ ءبىتتى. سولاردان بەتىمنىڭ قايتقانى سونشا, سەنەسىڭ بە, وسى كۇنى جازۋشىلار وداعىنا جولاعىم كەلمەيدى. ويتكەنى بارسام بولدى, الگى يتتەردىڭ قايدان پايدا بولا كەتەتىنىن, قارامدى كورگەننەن قالجىڭداعان بولىپ «پوەزيادا سەنىڭ نەڭ بار؟ قولىڭا تاياعىڭدى الىپ, ەلىڭە بارىپ قوي باق. ساعان سول لايىق», دەپ مىسقىلداپ, جولىمدى كەس-كەستەيدى دە تۇرادى. بويىمنان, پوەزيامنان ءمىن ىزدەۋدەن شارشامايتىن سول قورقاۋلاردان زاپى بولعاندا, جانىڭدى ۇعاتىن بىرەۋدى ىزدەيدى ەكەنسىڭ. الايدا بىرەۋگە كوكىرەگىڭدەگى اششى مۇڭدى ايتۋ وڭاي دەيسىڭ بە؟ – دەدى ەندى مۇقاعالي اعام تاۋسىلا سويلەپ.
اقىن اعامدى اياپ كەتكەنىم سونشا, قايتكەندە دە ونى جۇباتقىم كەلدى. بىراق قايتىپ؟ ول كىسىنىڭ وڭايلىقپەن سەرگي قويۋى ەكىتالاي عوي. سول ءسات ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە جاتقان ماعجان جۇماباەۆتىڭ كىتابىنا كوزىم ءتۇستى. دەرەۋ سول الگى كىتاپتى قولىما الدىم دا, اقىننىڭ كوز الدىنا توستىم. «اعا, ءوزىڭىز بىلەسىز, بۇل كىسى دە ەرەكشە تالانت يەسى ەدى عوي. ونىڭ دا كورمەگەنى جوق...» – دەدىم مەن قىسقا قايىرىپ. ءبىر عاجابى, تۇتىعا ايتقان ءسوزىم اقىننىڭ ساناسىنا تەز ءسىڭدى. الگىندە عانا سۇلەسوق حالدە وتىرعان ول ءدۇر سىلكىنىپ, الدەقانداي ۇزاق كۇتكەن جاقسى حابارىن ەستىگەندەي جادىراپ سالا بەردى.
– وي, اينالايىن, اتقان تاڭداي اق قاباعىڭنان. دۇرىس ايتاسىڭ, ماعجان سىندى ءدۇلدۇلدىڭ كورگەن قورلىعىنىڭ قاسىندا... سەن وسىنى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جەتكىزدىڭ عوي. ويپىرماي, سەيدەكەڭ سەندەردى, جاستاردى دەگەنىم عوي, ءوزى سياقتى ۇعىمتال ادام ەتىپ, كىسىلىككە باۋلىعان ەكەن. وسىنداي باسشىدان ءتالىم الۋ, ونىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ جارتى باقىت ەكەنىن ۇمىتپاڭدار. شىندىعىندا دا ول ءوزى ءبىر عاجاپ ادام. بىربەتكەي, مىنەزىن, تۋراشىلىعىن كورگەندە ول ماعان بىرەۋدىڭ سىرتىنان عايبات ءسوز ايتقانداردى قىلىشتىڭ قىرىمەن باۋىزداعان, كۇنشىلدىڭ كوزىنە قورعاسىن ەرىتىپ قۇيعان باياعى كوك تۇرىكتىڭ سوڭعى تۇياعى سياقتى ەلەستەيدى, – دەدى. وسى ساتتە اعامىزدىڭ لەزدە داۋىسى وزگەرىپ, كوز الدىمدا باسقا ادامعا اينالىپ بارا جاتتى. جايلاپ اقىنعا قاراپ ەدىم, كوز جاسى بەتىن جۋىپ كەتىپتى. سونى بايقاپ قالماسىن دەدى مە, قولىنىڭ سىرتىمەن كوز جاسىن تەز-تەز ءسۇرتىپ جاتتى.
اپىراي, مىنا كىسى جىلاپ تۇر عوي. شىنىندا دا بىرەۋ كوڭىلىنە قاتتى قاياۋ سالدى ما ەكەن, جوق الدە قىزۋ ما دەپ ويلاپ ۇلگەرگەنشە, مۇقاعالي اعا ويىمدى وقىپ قويعانداي:
– كەشىر, قالقام, ءبىر بوساڭدىق تانىتىپ الدىم-اۋ دەيمىن. قاپ, بۇلاي ەتپەۋىم كەرەك ەدى. ءبارىمىز پەندەمىز عوي... مەنى دە مىنا ءومىر قاجىتىپ جىبەردى-اۋ دەيمىن. ءبارىن قايىسپاي-اق كوتەرگىڭ كەلەدى. بىراق كەيدە شىداماي كەتەسىڭ. وتكەندە باسپاعا جيناعىمدى تاپسىرعام. ءۇن-ءتۇنسىز الىپ قالىپ ەدى. ەندى مىنە, اراعا ۋاقىت سالىپ, ونىڭ تەڭ جارىمىنان استامىن قىسقارتامىز دەپ وتىر. سوندا شىعاتىن كىتابىم پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا بولماق. ىشىندە وقيتىن ويى جوق بولسا دا كەيبىرەۋدىڭ كىتابىنىڭ قالىڭدىعى قارىستاي بولىپ شىعادى. ال وندايدى ماعان قيمايدى. قىزعانىپ وتىرعان جوقپىن, ادىلەتتىڭ جوقتىعىنا وزەگىم ورتەنگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. سونداي كەزدە نە ىستەرىڭدى بىلمەي, كۇيىپ كەتەسىڭ. ىشتەگى كۇيىگىڭدى ايتايىن دەسەڭ, وسى كۇنى ءسوز ۇعاتىن ادام تاپپايسىڭ. ال جىگىتتەر بار عوي دەيىن دەسەڭ, ولار جان ءسوزىن جارتىلىقسىز تىڭداۋدان قالعان. ىشكى تۇيسىگىمە سەنسەم, پارىقسىز اڭگىمەمەن تاڭ اتىرىپ, كەش باتىرىپ جۇرگەن سول ەركەكتەرگە قاراعاندا قىزدار ۇعىمتال ما دەيمىن. قازاقتار تار قولتىقتان وق تيسە, تارتىپ الار قارىنداس دەپ بەكەر ايتتى دەيسىڭ بە؟ بۇل ءسوزدىڭ شىندىعىن بۇگىن ساعان قاراپ تاعى دا سەزىنىپ وتىرمىن.
– وي, اعا, مەن نە ىستەدىم سونشا؟ – دەپ ەدىم, ول ءوزىنىڭ تىم بەيبەرەكەت, اشىلا, اشىنا سويلەپ بارا جاتقانىن ەندى اڭعارعانداي, كىلت توقتادى دا, ورنىنان تۇردى.
– كوپ سويلەپ, مازاڭدى الدىم-اۋ دەيمىن. ەندى سونىڭ وتەمى رەتىندە ساعان باتامدى بەرسەم, وعان قالاي قارايسىڭ؟ – دەدى دە جۇزىمە بارلاي قاراپ تۇرىپ: – ال وندا جاي قولىڭدى, – دەدى. مەن سەنىمسىزدەۋ تۇرمەن قولىمدى جايدىم. باتا رەتىندە ءبىر شۋماق جىر وقيتىن شىعار دەپ ويلادىم. جوق, ولاي بولمادى.
– لاۆر اعاشىن بىلەسىڭ عوي, ول ماڭگى جاسىل بولىپ تۇرادى. جاپىراقتارى دا باسقا اعاشتىكى سياقتى تەگىس سارعايمايدى. جۇپار ءيىسى اڭقىعان بۇل اعاشقا ەشقاشان نايزاعاي تۇسپەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا لاۆردى جۇرت قاسيەتتى ساناعان. مەرەيى ۇستەم ەرلەرىنە لاۆر جاپىراعىنان ورىلگەن گۇلتاجى كيگىزۋ دە ونى قاسيەتتى ساناۋدان تۋعان ءداستۇر. ەندەشە, پالە-جالادان ساقتاپ ءجۇرسىن دەپ مەن ساعان بۇگىن لاۆر جاپىراعىنان جاسالعان سول گۇلتاجىنى كيگىزسەم دەيمىن.
مەن نە ويلارىمدى بىلمەي ەزۋ تارتتىم.
– جو-جوق, سەن كۇلمە. قايتا گۇلتاجدىڭ قولىمدا بار ەكەنىنە سەنۋىڭ كەرەك. ويتكەنى ءبارى سەنىمگە بايلانىستى, – دەپ كوزگە كورىنبەيتىن گۇلتاجدى ەپپەن اكەلىپ, باسىما كيگىزگەن قالىپ تانىتتى. – ال ماعان سەنگەنىڭ ءۇشىن راحمەت. ەندى ءسوزىمدى قازاقى ۇعىممەن ايتايىن. قىز قىرىق شىراقتى دەيدى عوي. جاماندىق اتاۋلى سەنەن اۋلاق بولىپ, بارلىق قىرىق شىراعىڭ تۇگەل جانسىن. ءاۋمين, – دەپ بەتىن سيپاعان كۇيى تەز-تەز باسىپ, ەسىكتەن شىعا جونەلدى. مۇقاڭنان وسىنشاما جىلى لەبىز ەستىگەنىمە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەي, ءارى الگىندەي كۇلكىلى كورىنىستى كوڭىلىمە سىيدىرا الماي, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى ءبىر حالدە, ول كىسىگە تىم بولماسا راحمەت ايتۋعا دا جاراماي قالا بەردىم.
سودان بەرى قانشا ۋاقىت ءوتتى دەسەڭشى. الايدا جان بالاسىنا ءتىس جارىپ, بۇل جونىندە ايتپادىم. سەبەبى مۇقاڭدى تۇسىنۋدەن گورى, قورلاۋعا, قارالاۋعا دايىن تۇراتىندارعا كەلەكە بولىپ جۇرەرمىن دەپ ساقتانسام كەرەك. كەيىننەن اقىننىڭ رۋحاني ءومىرى باستالعان شاقتا ەرىنبەگەننىڭ ءبارى ول كىسىگە قامقور بولعاندارىن جارىسا ايتىپ جاتقان كەزدە ءوزىمدى ولاردىڭ ساپىنان كورگىم كەلمەدى. الايدا مۇقاڭنىڭ باتاسىن الۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەگەنىن ويلاپ, بۇل اڭگىمەنى وقىرمان نازارىنا ەندى ۇسىنىپ وتىرمىن.
جۇماگۇل سولتى,
جۋرناليست