ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر – ۋاقىت تالابىنان جانە قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنەن تۋىنداعان زاڭدى ۇدەرىس. بۇل رەفورمالار جەكەلەگەن نورمالاردى جاڭارتۋمەن شەكتەلمەي, مەملەكەتتىڭ ساياسي, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعىتىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. مۇنداي جاعدايدا وزگەرىستەردىڭ سانى ەمەس, ولاردىڭ ەل بولاشاعىنا تيگىزەر ناقتى جانە تۇراقتى اسەرى باستى مانگە يە.
اتالعان وزگەرىستەر تەك ساياسي-قۇقىقتىق سيپاتتا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ايقىن ەكونوميكالىق مازمۇنعا دا يە. ويتكەنى كونستيتۋتسيا ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شەشىمدەر قابىلداناتىن قۇقىقتىق جانە باسقارۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى سانالادى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ايقىندىعى, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى ءبولىنۋى, قۇقىقتىق نورمالاردىڭ تۇراقتىلىعى – ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى مەن بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار.
ەڭ الدىمەن, پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جانە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ باسقارۋ جۇيەسىندەگى تەپە-تەڭدىكتى ارتتىرادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا, بۇل تاۋەكەلدەردىڭ تومەندەۋىنە, زاڭنامالىق شەشىمدەردىڭ ساپاسىنىڭ ارتۋىنا جانە قابىلداناتىن ساياساتتىڭ ءبىرىزدى بولۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنداي ورتادا بيزنەس پەن ينۆەستورلار ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋ مۇمكىندىگى كەڭەيىپ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىككە دەگەن سەنىم نىعايادى. بۇل ءۇردىس شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنا دا وڭ اسەر ەتەدى.
وزگەرىستەردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ بولىپ وتىر. ەكونوميكالىق تەوريا تۇرعىسىنان مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى, ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى جانە ءادىل سوتقا قولجەتىمدىلىك تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارى ەكەنى راس. قۇقىق ۇستەمدىگى ورنىققان قوعامدا ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ارتىپ, جاڭا ەكونوميكالىق باستامالارعا جول اشىلادى.
سونىمەن قاتار بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى ءوزارا باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىك تەتىكتەرىنىڭ نىعايۋى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناقتى ناتيجەگە باعىتتالۋىنا جانە وڭىرلىك دامۋداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ناتيجە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيۋىمەن بايلانىستى. بۇل جاعدايدا كونستيتۋتسيا فورمالدى قۇجات رەتىندە ەمەس, ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە ناقتى ءمانى بار قۇقىقتىق نەگىز رەتىندە قابىلدانا باستايدى. ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ۇدەرىستەرگە سانالى تۇردە قاتىسۋى, زاڭعا قۇرمەتپەن قاراۋى جانە ەل بولاشاعى ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى قوعام دامۋىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ايقىندايدى.
وسىنداي ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن پاتريوتيزم دامىعان دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرگە ءتان. ول ۇراندار ارقىلى ەمەس, زاڭدى ساقتاۋ, قوعامدىق مىندەتتەردى ادال ورىنداۋ جانە ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنا ۇلەس قوسۋ ارقىلى كورىنىس تابادى. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرۋ ءدال وسى باعىتتى كوزدەيدى.
جالپى العاندا, كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردى تۇراقتى, اشىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام رەتىندە باعالاۋعا بولادى. بۇل رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى بىردەن بايقالماۋى مۇمكىن. الايدا ولاردىڭ باستى قۇندىلىعى ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەرىنە جانە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە باعىتتالۋىندا بولىپ وتىر.
جاننا ەرمەكوۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ەكونوميكا جانە بيزنەس جوعارى مەكتەبى دەكانىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى