قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى اۋىر قازاعا ۇشىرادى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, داۋلەسكەر كۇيشى-دومبىراشى, تالانتتى كومپوزيتور قارشىعا (قارشىمباي) احمەدياروۆ 65 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى.
قارشىعا احمەديار ۇلى 1946 جىلعى 25 ناۋرىزدا قازىرگى اتىراۋ وبلىسى, ماحامبەت اۋدانى, تاڭداي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1972 جىلى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ حالىق اسپاپتار فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. 1986-1988 جىلداردا ماسكەۋ قالاسىندا جوعارى ديريجەرلىك كۋرستا وقىعان.
1967-1994 جىلداردا قازاقتىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى, كەيىننەن كونتسەرتمەيستر, جەكە دومبىراشى جانە ديريجەر قىزمەتىن اتقاردى ءارى كوركەمدىك كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. 1974 جىلدان قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن اينالىسىپ كەلدى. 1994 جىلدان پروفەسسور, 1996 جىلدان دومبىرا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. قارشىعا احمەدياروۆ ۇستازدىق قىزمەتىندە جاس ونەرپازداردى كۇي ونەرىنە باۋلىپ, دومبىرا تارتۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. ول ءشاكىرتتەرىنىڭ اراسىنان بىرنەشە شەبەر كۇيشى-ورىنداۋشىلاردى تاربيەلەپ, ءوزىنىڭ ءداستۇرلى مەكتەبىن قالىپتاستىردى.
قۇرمانعازى مەن دينا تۋىپ-وسكەن توپىراقتان ءنار العان قارشىعا احمەدياروۆ اسا دارىندى كۇيشى رەتىندە ەلگە تانىلىپ, حالىقتىڭ شەكسىز ىقىلاسىنا بولەندى. ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنە شەتەلدىك كورەرمەندەر تالاي رەت ءتانتى بولدى. ايگىلى كۇيشىنىڭ ونەرىنە اقش, جاپونيا, فرانتسيا, كۋبا, شۆەتسيا, يتاليا, فينليانديا, ءۇندىستان, شۆەيتساريا, نورۆەگيا, پولشا, پورتۋگاليا, چەحيا, ۆەنگريا, يەمەن, انگولا جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردىڭ كورەرمەندەرى ىقىلاستانا قول سوقتى. بەلگىلى مۋزىكا ماماندارى ونىڭ ونەرىن وتە جوعارى باعالادى. ق.احمەدياروۆتىڭ رەپەرتۋارىندا حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ جانە كاسىبي كومپوزيتورلاردىڭ كۇيلەرى, سونداي-اق شەتەل كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى بار. ول وڭدەگەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ جانە قازىرگى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى ءتۇرلى كونتسەرتتەردە تۇراقتى تۇردە ورىندالىپ ءجۇر. قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ مارتەبەلى ساحنالاردا ونەر كورسەتىپ, بەدەلىنىڭ بيىكتەي تۇسۋىنە قارشىعا احمەدياروۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى.
ق.احمەدياروۆ دارىندى دومبىراشى, داۋلەسكەر كۇيشى عانا ەمەس, كومپوزيتور رەتىندە دە جۇرتشىلىققا كەڭ تانىمال بولدى. ونىڭ “شاشاقتى نايزا, شالقار كۇن”, “شىنار”, “تابىنۋ” اتتى كۇيلەر جيناعى ەلدەن لايىقتى باعاسىن الدى. قارشىعا احمەديار ۇلى — “نارىن”, “قۋانىش”, “ساعىنىش”, “اتامەكەن”, “اتىراۋ”, “اق قايىڭ”, “جەلدىرمە”, “قايران اكە”, “جىراۋ”, “عازيزا”, “قازانعاپ اقجەلەڭ”, “شامعون اقجەلەڭ”, “راۋشان گ ۇلىم”, “بي”, “التىن ۇيا”, “شابىت”, “ەلباسى”, “نۇرعيسا”, “قۇرداستار”, تاعى باسقا بىرنەشە بەلگىلى كۇيلەردىڭ اۆتورى. بۇل كۇيلەر قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان قۇندى دۇنيەلەر بولىپ سانالادى. قارشىعا احمەدياروۆ ءوزىنىڭ دارا تالانتىمەن, ايرىقشا قابىلەتىمەن “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” مۋزىكالىق انتولوگياسىن ازىرلەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
قارشىعا احمەدياروۆ مادەنيەت پەن ونەردەگى ەڭبەگى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعان, “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
كورنەكتى كۇيشى-كومپوزيتور, دارىندى دومبىراشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ جارقىن بەينەسى ونىڭ ونەرىن قادىرلەيتىندەردىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى.
قالىڭ ەلىن كۇيگە بولەگەن
ءومىر دەگەن وسى ەمەس پە, قالىڭ ەلىن كۇيگە بولەپ, حالقىنىڭ ورتاسىندا جادىراپ, جايناپ جۇرگەن قارشىعا دا ءوتتى دۇنيەدەن. ءولىم تۇگىلى, وكپەگە قيمايتىن اسىل ىنىمىزدەن ايىرىلدىق. كوپتىڭ مۇڭىن ارقالاپ, كوكەيىندەگىسىن تاۋىپ كەلە جاتقان كونەنىڭ ءبىر شەگى ءۇزىلدى. كۇيدىڭ ءبىر بۇلاعى سارقىلدى. قازاقتىڭ كۇي ونەرى كەشەگى نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن رىسباي عابديەۆتەن كەيىن اۋىر قايعىعا دۋشار بولدى.
قارشىعانى بالا كەزدە قارشىمباي دەۋشى ەدىك. قارشىعا جەتى اتاسىنان بەرى ونەر قونعان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى ەدى. اكەسى احمەديار دا اڭشى, سەرى, كۇيشى ءارى ءانشى ەدى. ول كىسىنى دە كوزىمىز كوردى. دامدەس تە بولىپ ەدىك. قارشىعانىڭ اعاسى العي ءبىزدىڭ دوسىمىز. بۇل دا ءانشى. احمەديار قاريانىڭ ۇرپاعىنىڭ بۇگىندە ءبارى دە ونەرپاز. شەتىنەن كۇيشى, شەتىنەن مۋزىكانت. قارشىعانىڭ كۇيلەرىن ءبىز ونىڭ ستۋدەنت كەزىنەن ۇيىپ تىڭداۋشى ەدىك. اعاسى العي ءبارىمىز قارشىعانى ۇيلەندىرىپ, تويىن دا بىرگە وتكىزىپ ەدىك. ەكى كوزى وتتاي جانعان ادەمى جىگىت ءوزىنىڭ سول تويىندا دا جينالعان جۇرتتى تامساندىرىپ كۇي تارتىپ ەدى.
بەرتىندە قارشىعانىڭ ءوزى دە كۇي قۇدىرەتتەرىنىڭ ورنىن باستى. ونەردىڭ ءوز الدىنا جەكە ءبىر مەكتەبىنە اينالدى. قازىرگى قازاق كۇيىنىڭ كوشىن باستادى. ونەردىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن سالتاناتىن قۇردى. وسىلايشا ونىڭ كۇيشىلىك ونەرى حالقىنىڭ سىر ساندىعىنا, التىن قازىناسىنا اينالدى. ارتىندا ولمەيتىن ونەگە, وشپەيتىن اسىل مۇرا قالدىردى.
ءدام-تۇزى تاۋسىلمايتىن پەندە جوق. قوش, جامپوزىم. الدىڭداعى اعاڭ العيعا, سوڭىڭنان ىلەسكەن ءىنىڭ عالىمعا, ونەر ۇستاعان ۇرپاعىڭا اللا عۇمىر بەرسىن. الدىڭنان جارىلقاسىن. الدىڭ پەيىش, ارتىڭ كەنىش بولسىن. ەل-جۇرتىڭ امان بولسىن, شىراعىم.
باقۇل بول, قارشىعا!
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
قوش, قارشىعا...
كۇي-قاناتىن قومدادىڭ,
قىران قۇستاي سامعادىڭ.
ماڭگى ولمەسكە ءتىرىلتتىڭ –
ءيىسى قازاق ارمانىن!
ابىلايداي ەرەنىم,
ابايدايىن كەمەلىم.
ابىز-ابىل دەگەنىم –
احمەدياروۆ دەگەنىم...
جارىق كۇننىڭ كوزىندەي,
قۇران-كارىم سوزىندەي:
حالقىڭ
قايتا تۋا الماس,
حاس-تالانتىن
وزىڭدەي!
قوش,
قارشىعا!..
يران-عايىپ.
ماڭگىلىكپەن سىرلاسقان ساڭلاق عۇمىر
اتا بايتەرەكتىڭ ايالى بۇتاعىنا قوناقتاپ, تامىلجىتا سايراعان ساندۋعاشتىڭ سازى اياق استىنان وقىس تىيىلدى.
قازاق ساحناسىنىڭ قاق تورىندەگى قارا دومبىرانىڭ باس پەرنەسى ويدا جوقتا ءۇزىلدى.
دۇنيە جىم-جىرت. كەنەت كوڭىلدەردى كىرشىك شالىپ, جانار ءبىتكەندەر جاساۋرادى. تۋعان جەردىڭ ساف اۋاسىن قۇنىعا جۇتقان عاشىق جۇرەك القىنا تىپىرشىپ بارىپ, مۇلدە توقتادى.
دۇنيەدەن قارشىعا ءوتتى.
سەنەرسىڭ بە, سەنبەسسىڭ بە؟..
بۇل كۇندەرى وسىناۋ سەرگەلدەڭ ءحالدى باستان كەشكەن جالعىز مەن عانا ەمەس شىعارمىن.
بارشامىز ماڭدايىمىزعا تۇتقان قارشىعا دۇنيەدەن وزدى.
ءبىر كەزدە وتكەن بابالاردىڭ كونە كوزىندەي كورىنەتىن دومبىرانى دا وگەيسىنەتىندەر تابىلدى. الدەقاشان زامانى وتكەن اناحرونيزم دەپ ويلايتىن باسقا تۇگىلى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر وزا شاۋىپ بارا جاتقان وزعىن دۇنيەمەن قاتارلاسا جۇگىرۋگە قادام بوگەيتىن كونە تۇساۋداي كورەتىن. تۇمسىقتارىن شۇيىرەتىن.
سونداي جىلدارى ساحناعا كوتەرىلگەن كورەرگە كوز كەرەك كيىكتىڭ قۇرالايىنداي سۇلۋ جىگىت بۇل كوزقاراستى وزگەرتتى. اتىراۋ-جايىقتى ارىنداتىپ, سارىارقادا ساعىمداي ويناقتاپ, قاراتاۋدىڭ قاتپارىنان شىققان بۇلاقتاي سىلدىراپ, الاتاۋدىڭ كوكىرەگىنەن توگىلىپ, ارالدا ءوز-وزىنەن مۇڭايىپ, ماڭعىستاۋدا اقجارمالاتىپ ايدىندانا تۇسەتىن قازاق كۇيلەرى بۇرىنعىداي ءار بولەك تارتىلماي, ءبىر كوكىرەكتەن قايناپ شىعىپ, ءبىر ساۋساقتاردان ويناقتاعاندا قۇلاعىڭدى ج ۇلىپ السا دا بىلمەي قالاتىنسىڭ. ەمىنە, ەلىگە تەبىرەنەتىنسىڭ.
ول از بولعانداي, موتسارت پەن برامس قوسىلا قۇيقىلجيتىن.
دومبىرا قازاقتىڭ كولەڭكەدە جاتىپ, قاي-قايداعىنى ەسكە ءتۇسىرەتىن ەسكى شەرمەندە سىرلاسىنان ءبۇكىل ادامزات بالاسى بىرگە قۋانىپ, بىرگە مۇڭاياتىن ورتاق سىرلاسىنا اينالعان-دى.
قارشىعاشا كۇي شالۋ جاپپاي سالتاناتقا اينالدى.
بىرىنەن-ءبىرى وتكەن ادەمى كۇيشىلەر كوپتەپ شىعا باستادى.
قارا دومبىرانىڭ باسى وزىپ, باعى جاندى.
ءسويتىپ, قىر مەن سىردىڭ, باتىس پەن شىعىستىڭ كوكىرەگىندەگى كوپ اۋەن ورتاقتاسىپ, بارشامىزعا ءتان قۋانىش پەن مۇڭعا اينالدى.
ءسويتىپ, جان تابىستىرۋ مەن ءسان سالىستىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن قارشاداي قارشىعانىڭ شەبەرلىگىنە الەم جۇرتشىلىعى ەڭ العاش سوناۋ مونرەال ساحناسىندا قايران قالدى. سوسىن بەس قۇرلىقتىڭ بەسەۋى دە قول سوقتى.
قاشاننان ءوز كوكىرەگىنە ءوزى تۇنشىعىپ قالعان قارا دومبىرا دا ايانعان جوق. اقتارىلىپ باقتى. قارشىعا دا ايانعان جوق. قاشانعى قاتتالىپ جاتقان حالىق قازىناسىن اقتارىپ باقتى.
قارا دومبىرا تۇرعاندا قارشىعا دا ءتىرى.
قازاق تۇرعاندا قارا دومبىرا دا ءدۇلدۇل.
ماڭگىلىكپەن سىرلاسقان ساڭلاق عۇمىر جالعاسا بەرمەكشى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى.
داۋلەسكەر
قارشىعا احمەدياروۆ – قولىنا دومبىرا العاندا ەرەكشە قۇبىلىپ, قۇلپىرىپ, تەرەڭنەن تولعانىپ, كۇي سيقىرىنىڭ اڭىزىن, فيلوسوفياسىن اشىپ, شەجىرەسىن توگىلتەتىن, اتىنا ساي – قارشىعاداي قاناتىن بويىنا جيىپ, قۇزار بيىكتەن قۇيىلاتىن حاس شەبەر, تامىرى بەرىك ونەرپاز ەدى.
قارشىعا قۇرمانعازىدان كەشە عانا جارقىراپ, جارقىلداپ ورتامىزدا جۇرگەن نۇرعيسا تىلەنديەۆكە دەيىنگى قازاق دومبىراسىنىڭ قۇدىرەتتەرىنىڭ اسىل مۇراگەرى بولاتىن.
قارشىعا – دومبىرانىڭ ۇنىمەن ءوز ەلىن عانا سۋسىنداتىپ قويعان جوق, سول اسپاپتىڭ تاڭعاجايىپ قاسيەتىن الەم ەلدەرىنە تەڭدەسى جوق شەبەرلىكپەن سويلەتىپ, تاڭداندىرا العان ساناۋلى دۇلدۇلدەردىڭ ءبىرى. سوناۋ جىلدارى قىتايدا ەمدەلىپ جاتسا دا بوتەن ەلگە دومبىرانىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتەيىن دەپ, ۇلكەن گوسپيتالدىڭ دارىگەر قىزمەتكەرلەرىنە كوسىلىپ, ءتىپتى مۋزىكادان حابارى جوق ادامداردى تاڭ قالدىرىپ دومبىرا تارتقانى دا كوز الدىمدا. ەل اراسىندا “قارشىعانىڭ دومبىراسى”, “قارشىعانىڭ مانەرى”, “قارشىعانىڭ مەكتەبى” دەگەن ۇعىمدار قالىپتاستى. بۇل – حالىقتىڭ ونەر شەبەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ىقىلاسى.
كۇي شەبەرى قارشىعانىڭ كەلبەتى مەن ونەرى حالىقتىڭ جادىندا قيماستىقپەن قالارى ءسوزسىز.
قۋانىش سۇلتانوۆ, سەناتور.
قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى
وي, وپاسىز جالعان-اي! قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنەن ايىرىلۋ قانداي اۋىر قايعى. جۇرەككە باتقان قانداي ءزىل بۇل. قارشىعا احمەدياروۆ ءدال وسى ساتتە, كەمەلىنە كەلىپ, تولىسقان شاعىندا ومىردەن وزادى دەپ كىم ويلاعان؟ ەندى ونىڭ قارشىعاداي قالىقتاعان كۇيلەرىنىڭ كۇمبىرى قۇلاقتان, ءسىرا, كەتەر مە؟
قارشىعاداي ءداۋلەسكەر كۇيشىنىڭ قازاسى قابىرعامىزدى قايىستىردى. قازاقتىڭ كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋدا, كەيىنگى تولقىنعا جالعاستىرۋدا وزىندىك ورنەگى بار قارشىعانىڭ دومبىراشىلىق شالقىعان كەزى – ۇلكەن قۇبىلىس. بۇل – ءبىر ەپوحا! كەشەگى ۇلى دومبىراشىلار –قۇرمانعازىدان كەيىنگى دينا, ءداۋلەتكەرەي, تۇركەش, ەسپاي, ەستاي, قالي جانتىلەۋوۆ, رۇستەمبەك
وماروۆ, عىلمان ءالجانوۆ, تاعى باسقالارى باتىس ولكەسىندەگى كەرەمەت دالا سيمفونياسى اتانعان كۇيلەردى قالاي تىرىلتسە, سولاردىڭ كوزىندەي بولعان قارشىعا احمەدياروۆ سول دانالاردان قالعان جاۋھار ونەردى الەم كوگىنە شىعارعان, ءورىسىن كەڭەيتكەن بىرەگەي كۇيشى ەدى.
قارشىعا كۇي ونەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, بيىككە كوتەردى. قازاقتىڭ قوڭىر دومبىراسىنىڭ شاناعىنان توگىلگەن كۇمبىر كۇيدى كلاسسيكالىق دەڭگەيدە الەم ساحناسىنا شالقىتقان بىرەگەيلەردىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ دومبىرا تارتىسى بولەك بولاتىن. ون ساۋساعى دومبىرانىڭ قوس شەگىنە تيسە بولعانى, كۇي ساۋعالاپ تۇراتىنداي اسەر بەرەتىن. كۇيدى ءتوگىلتىپ, شالقىتىپ تارتاتىن. ءار كۇيدىڭ تاريحىن جەتىك بىلەتىن.
قارشىعا مىنا ومىرگە ءجاي عانا كەلىپ-كەتكەن جان ەمەس. قازاقتىڭ ۇلان-اسىر مۋزىكاسىنىڭ ءبىر سالاسى – كۇي ونەرىن دۇبىرلەتىپ, شالقىتىپ ءوتتى. قازاقتىڭ كۇيىنە قۇدىرەت, ۇلكەن رۋح بىتىرگەن كۇيشى – قارشىعا احمەدياروۆ ەدى. ءبىر ءشۇكىرلىك ەتەرىمىز, ارتىندا ونىڭ كۇي الەمىن جالعاستىراتىن كوپتەگەن شاكىرتى بار. سول شاكىرتتەرى ەندى قارشىعاداي ۇلاعاتتى ۇستازدان العان ءدارىسىن, كۇيدى بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ۇلگى-ونەگەسىن جالعاستىرا بەرەدى دەپ ويلايمىن.
قوش, قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى!
ءىليا جاقانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
ءدۇلدۇل دارىن
قارەكەڭدى وسىدان بەس كۇن بۇرىن كومپوزيتور تىلەس قاجىعاليەۆتى ەسكە الۋ كەشىندە كورىپ ەدىك. ءجۇرگىزۋشى قارشىعا احمەدياروۆ وسى كونتسەرتكە قاتىسۋعا ءوزى سۇراندى دەدى. قارەكەڭ وزىنە ءتان شەبەرلىكپەن تىلەستىڭ ومىرىندە دومبىراعا جازعان جالعىز شىعارماسىن ورىنداپ بەردى. سيمفونيالىق كونتسەرتتىڭ ىشىندە دومبىرانىڭ ءۇنى ەرەكشە ەستىلدى. قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى – اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا وتىرعان ايگىلى قارشىعا احمەدياروۆتى ءبىز سوڭعى رەت كورىپ, سوڭعى رەت ونەرىن تاماشالاپ وتىرمىز دەپ كىم ويلاعان.
قارشىعا احمەدياروۆ بۇگىنگى كاسىبي دومبىراشىلاردىڭ باستاۋى بولدى. ەجەلدەن كەلگەن دومبىراشىلار سياقتى, تەك قانا ءبىر ءداستۇردى ۇستانعان جوق. ونىڭ ورىنداۋىندا العا ۇمتىلعان باتىس كۇيلەرى, ليريكاعا تولعان شەرتپە, مەترو-ريتميكاسى قيىن ماڭعىستاۋ مۇراسى, ءيىرىلگەن ءۇش داۋىستى شىعىس تۋىندىلارى – ءبارى دە بىرىڭعاي اسقان شەبەرلىكپەن شىعاتىن. بۇل شىعىستان باتىسقا دەيىن, تۇستىكتەن تەرىستىككە دەيىن جيناپ, باسىن قوسقان قازاق دومبىراشىلىق ونەرى بولدى.
كەزىندە, ءبىز, جاس كومپوزيتورلار, قارەكەڭە وتە ريزا بولدىق. اقساقالدار تاراپىنان “بۇلار قازاق مۋزىكاسىن بىلمەيدى, كۇيدى ءتۇسىنبەيدى” دەگەن مەنسىنبەۋشىلىك كوپ بولاتىن. وسى تۇرعىدا ەشكىمگە الاقتاماي, جالتاقتاماي قارشىعا احمەدياروۆ ۇلكەن كونتسەرتتەردە ءبىزدىڭ شىعارمالارىمىزدى ورىندايتىن, ول تۋىندىلار تۇرلەنىپ, جاندانىپ, جالىنداپ شىعاتىن.
باقۇل بول, ارداقتى قارشىعا اعا, ءبىز ءسىزدى ءاردايىم ۇمىتپايمىز.
بالنۇر قىدىربەك, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتورايىمى.
ونەردەگى سەرىگىم ەدى
اينالايىن قارشىعام-اي! سەنىڭ قازاڭ تۋرالى سۋىت حاباردى ەستۋ وتە قيىن بولسا دا, تاعدىرعا نە شارا! اجالعا كىم اراشا تۇرا العان؟ سەنىڭ ونەردەگى ءومىرىڭ, ونەردەگى بيىگىڭ كوز الدىمدا ءوتتى. العاش “كونسەرۆاتورياعا وقۋعا تۇسكىم كەلەدى” دەپ, مەنىمەن اقىلداسىپ ەدىڭ-اۋ. سەنىڭ دومبىرا تارتىسىڭدى كورىپ, مەنىڭ ونەردەگى سەرىگىم بولادى دەپ قۋانىپ ەدىم سوندا. ونەردەگى سەرىگىم بولعان وزىڭنەن ايىرىلىپ, قايعىرىپ وتىرمىن.
سەن بار جان-تانىڭمەن قازاقتىڭ ونەرىنە – كۇي الەمىنە بەرىلگەن جان ەدىڭ. سەنىڭ ونەرىڭ, كۇيشىلىك دارىنىڭ تامىرىن تەرەڭگە تارتقان ۇلكەن اۋلەتتەن ءنار العان. كومپوزيتورلىعىڭ, شاكىرت تاربيەلەۋدەگى ۇستازدىق ۇلاعاتىڭ تالانتىڭنىڭ ءبىر قىرىن تانىتىپ ەدى.
ەندى كەلىستى كەلبەتىڭدى, جارقىن داۋىسىڭدى, ساحنا ءتورىن دۇبىرلەتكەن كۇيشىلىك ونەرىڭدى ساعىناتىن بولامىز. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كۇي الەمىنە ەلىتكەن قوڭىر دومبىراڭدى كىمگە قالدىردىڭ, باۋىرىم؟
ءازيدوللا ەسقاليەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.
شىركىن دومبىرا بۇگىن جىلايدى
ونىڭ شاناعىنا تاعى قورعاسىن قۇيىلعانداي, قوس ىشەگى كۇرسىنىپ, سىڭسيدى-اۋ.
ءيا, قازاقتىڭ قارا دومبىراسى ورنى تولماس قازاعا ۇشىرادى. كۇي كوگىندە قالىقتاعان قارشىعاسىنان ايىرىلدى.
مەن ونىمەن تانىسىپ, ايىرىلماستاي دوستاسقانىما وتىز جىلدان اسىپ كەتتى. ونداي ىزگى ءىنىنى, كۇيشىلىك كوڭىلدەستى, كورگەن سايىن ءتانتى قىلاتىن ءدۇلدۇلدى ەندى قايدان تابارمىن.
قاپىسىز قارا جەر ونى ءوز قوينىنا الىپ كەتەدى, قالاي قىلارسىڭ...
امال جوق, قوشتاسامىز.
باقۇل بول, قارشىعا!
تەك ارتىڭ قايىرلى بولعاي. جان جارىڭ نۇربيكەشىڭ, ۇل-قىزدارىڭ – راۋشانىڭ, ەرلانىڭ مەن ەربولاتىڭ, نەمەرەلەرىڭ امان بولسىن.
سەنىڭ اسىل بەينەڭدى, كۇي مۇراڭدى, داۋلەسكەر شەبەرلىگىڭدى ەش ۇمىتپاي, ىلگەرى اپاراتىن شاكىرتتەرىڭ, قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق. ولار سەنىڭ اماناتىڭا بەرىك.
توپىراعىڭ تورقا بولسىن, ول توپىراققا دا سەنىڭ قۇدىرەتتى ونەرىڭ قاسيەت بولىپ داريتىنىنا مەنىڭ كۇمانىم جوق.
سەرجان شاكىرات, كونسەرۆاتوريانىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى.
كۇي مەن كۇيشى قۇدىرەتى
اتىراۋدان جەتكەن قارالى حاباردان شىعارماشىلىق كۇش-قۋاتى شىرقاۋ شىڭىندا تۇرعان, ومىرگە قۇشتار ۇلى مۋزىكانت, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق تۇلعاسى سانالعان دومبىراشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ ومىردەن وزعانىن بىلدىك. ونىڭ بۇكىل عۇمىرى حالىق مۋزىكاسىنا, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ەلىمىزدە جانە شەتەلدە ناسيحاتتاۋعا ارنالدى. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا قارشىعا اعانىڭ بيىك ونەرىمەن, بىرەگەي ۇستازدىق دارىنىمەن, تۇلعالىق تاڭعاجايىپ كۇش-قۋاتىمەن رۋحتانعان مۋزىكانتتاردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى ءوسىپ شىقتى.
ونىڭ تارتقان كۇيلەرىن تىڭداۋ دەگەن قانداي باقىت ەدى! ساۋساقتارى قارا دومبىرانىڭ ىشەگىنە تيگەندە ءبىرنەشە ادامنان باستاپ سان مىڭداعان زالعا دەيىنگى كەز كەلگەن اۋديتوريا تىنشي قالاتىن. ونىڭ ءوزى دە ءبىر ءساتتىڭ ىشىندە قۇدىرەتتى كۇي قاناتىندا قالىقتاپ, ەرەن بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلە بىلەتىن, تىڭداۋشىلاردى دومبىرا شاناعىنان توگىلگەن سازدان قۇماردان شىعاتىنداي ەلىتە الاتىن.
قارشىعا اعا ورىنداعان قازاق كۇيلەرى ەرەكشە دە تەرەڭ فيلوسوفيالىق مازمۇنعا يە بولىپ, كەمەل دە ناقتى فورمادا كورىنەتىن, ءارى شىنايى شەبەرلىكتىڭ جارقىن دا جالىندى كەيپىن تانىتاتىن.
باسقالاردىڭ قولىنان كەلمەيتىن كوپ نارسە – ايرىقشا ارقالانۋشىلىق, تاڭعاجايىپ كورەگەندىك, بويدى بيلەيتىن سيقىرلى كۇش – ول ءۇشىن وڭاي دا تابيعي بولاتىن. ونىڭ بويىنا كۇي مەن كۇيشىلىك قۇدىرەتى قاتار قونعاندىقتان بولار, ول ساز بەن ادامي اقيقاتتى جەتكىزۋ ءۇشىن تىڭداۋشىنىڭ سەزىم پەرنەلەرىندە ويناي بىلەتىن. سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىت ءبىز قارشىعا اعانى ۇستاز, مۋزىكالىق ءبىلىمنىڭ قايراتكەرى, جاستاردىڭ تالىمگەرى رەتىندە تانىپ بىلدىك. قارشىعا احمەدياروۆ ستۋدەنتتەر ءۇشىن اسقان بەدەل, پروفەسسۋرا اراسىندا ۇلى تۇلعا بولاتىن. سونىمەن قاتار, ول ارىپتەستەرىن ءوزىنىڭ وراسان شىعارماشىلىق يدەيالارىمەن قىزىقتىرىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ, كونتسەرتتىك جانە اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى بەلسەندى جۇرگىزدى. وسىنداي ءومىر بولمىسىندا جۇرسە-داعى ول جوعارى دەڭگەيدەگى تارتىپتىلىكتىڭ, دالدىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتەتىن, وزىنە دەگەن ايرىقشا كوزقاراستى, كوڭىل ءبولۋدى, داڭق پەن قۇرمەتتى قاجەت ەتپەستەن, بارىنەن بۇرىن وزىنە تالاپ قويا بىلەتىن.
ءبىز قارشىعا اعانىڭ ءوزىن جەڭە ءبىلىپ جۇرەتىنىن تۇسىنەتىن ەدىك. بىراق تا ول ەشقاشان ءوزىنىڭ مۇڭلى كۇيىن, قينالعان شاقتارىن سەزدىرمەيتىن. ءبىز ءاردايىم شاتتىققا, ومىرگە قۇشتارلىققا تولى اعانى كورەتىن ەدىك. تابيعاتىنان باسقاعا كومەككە كەلۋگە ءازىر تۇراتىن مىنەزىنە ساي ول ءوز دوستارىنىڭ حال-جاعدايىن ءبىلۋدى پارىزى سانايتىن. قۋانىشتى دا قيىن ساتتەردە قاستارىنان تابىلاتىن. ونىڭ جەر بەتىندەگى عۇمىرى دا ءوزى جانىنداي جاقسى كورەتىن جاقىندارىنا دەگەن الاڭداۋشىلىق, قامقورلىق جاعدايىندا ءۇزىلىپ كەتتى.
قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ اكىمشىلىگى مەن پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرامى ءبىزدىڭ كىرشىكسىز ادال ءارىپتەسىمىز قارشىعا احمەدياروۆتىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىستارىنا قاتتى قايعىرىپ كوڭىل ايتادى.
ءجانيا اۋباكىروۆا, قر حالىق ءارتىسى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ رەكتورى.
ونەرى دە, ءومىرى دە – ونەگە
قازاقتىڭ ارداقتى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, دارابوز كۇيشى قارشىعا اعا احمەدياروۆتى ماقتان تۇتىپ ءجۇرۋشى ەدىك. اتىراۋدا كىندىك قانى تامعانى ءۇشىن عانا ەمەس, ارينە. قازاقتىڭ اسىل مۇراسى – كۇيشىلىك ءداستۇردى ناسيحاتتاۋعا, دامىتۋعا ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن, ونەرگە جاناشىرلىعى, ادالدىعى ءۇشىن. ونىڭ قايتالانباس ونەرىنىڭ, ونەگەگە تولى ءومىرىنىڭ جاس ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىم الارلىق تۇستارى كوپ. قارشىعا اعا اتىراۋعا كەلۋگە اسىعاتىن. وسى جولى دا تۋعان توپىراعىنا, اتىراۋىنا اسىعىپ كەلىپ ەدى. ساعىنىپ كەلىپ ەدى. اتتەڭ-اي, سۇم اجالعا ەشكىم دە اراشا بولا المادى.
قارشىعا اعانىڭ كۇي ونەرىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگىنە تالايلار تامسانىپ جۇرەتىن. قازاقتىڭ كۇيىنە عاشىق جۇرەكپەن, ەرەكشە ءبىر ىنتىزارلىقپەن قارايتىن. “كۇي – قازاقتىڭ كيەلى ونەرى”, دەپ ايتىپ جۇرەتىنىن تالاي ەستىگەن ەدىك. كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋمەن, دامىتۋمەن شەكتەلمەي, قازاق كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن تەرەڭ زەردەلەپ, زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل بولەتىن. اسىرەسە, باتىر بابامىز ماحامبەتتىڭ كۇيلەرىن ىزدەپ تاۋىپ, زەرتتەگەن ەڭبەگى كۇي ونەرى تاريحىنا قوسىلعان ولشەۋسىز ۇلەس دەپ بىلەمىز. ماحامبەت كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن زەرتتەپ قانا قويماي, ولاردى نوتاعا تۇسىرگەن دە قارشىعا احمەدياروۆ بولاتىن.
اتىراۋ جۇرتشىلىعى قارشىعاداي تالانتتى ەرەكشە قۇرمەتپەن كۇتۋشى ەدىك. قازاقتىڭ كۇيلەرى, ونىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە شەرتەر ءاڭگىمەسى كوپ ەدى. جاستاردى ونەرگە باۋلۋعا, ونەردى قادىر تۇتۋعا ءۇندەيتىن. بار ءومىرىن قازاقتىڭ ونەرىمەن ۇشتاستىرىپ, كۇيشىلىك ءداستۇردى بۇگىنگى ۇرپاققا قىلاۋسىز جەتكىزگەن اقبەرەن كۇيشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ جارقىن بەينەسى جەرلەستەرىنىڭ جادىندا ءاردايىم ساقتالادى.
قوش, ءومىرى دە, ونەرى دە ونەگەگە تولى دارا تۇلعا!
بەرگەي رىسقاليەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى.
قوش بول, قوڭىر ءۇنىم!
قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ ءبىر ىشەگى ءۇزىلىپ كەتكەندەي, دالا كۇيزەلىس شەرىن كۇڭىرەنە تارتۋدا. كەۋدەدەن كۇي-قارشىعا ۇشىپ كەتتى. تاۋ, دالا تۇگەل قارا ورمانداي تاۋسىلا جابىعۋدا. ولار دا ەندى ءوزدەرىن ءدال قارشىعاداي سۇيە جىرلايتىن, بەرىلە بەينەلەيتىن جاننىڭ قايتا اينالىپ كەلمەسىن سەزگەندەي تەڭسەلۋدە.
ساحناعا جانارى جارقىلداپ, ءسۇيرىك ساۋساقتارى سايگ ۇلىكتىڭ شابىسىنداي قۇيقىلجىپ قارشىعا اعام شىعا كەلەردەي ەلەڭدەيمىن. جوق دەگەنگە كوڭىلىم يلانبايدى. قازانى جايىقتا ءجۇرىپ ەستىدىم. جايىقتىڭ جاعاسىن تولقىندار جايپاپ جىبەرە جازدادى. ونىڭ كەشەگى ءبىر كەزدەگى نۇرعيسا اعامىزدىڭ “اققۋ” كۇيىن تەربەلە تارتقان اسەم قالپى كوز الدىمنان سىناپتاي سىرعىدى. كول بەتىنىڭ كوركەمى – كۇي اققۋىمەن ەندى سىرلاسىپ, قاتار جۇرە المايتىنىما قايعىلانامىن. ءارى ۇستاز, ءارى اعا, ءارى ۇزەڭگىلەس دوسپەن 43 جىلدان بەرى ارالاسساق, ءبىر وركەستردە تابان اۋدارماي 30 جىل بىرگە ونەر كورسەتىپپىز. ەكەۋمىز دە قالي جانتىلەۋوۆتەن ءدارىس الدىق. قازاقتىڭ كۇي ونەرى ءومىر ءسۇرىپ تۇرعاندا قارشىعانىڭ كۇي كۇيمەسى دە توزبايدى, توقتامايدى دەپ بىلەمىن.
تۇياقبەردى شامەلوۆ, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وركەستردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.