دانەل مارعۇلان: اكەمنىڭ مۇراسى تولىق زەرتتەلگەن جوق

– دانەل اپاي, اكەڭىزدىڭ مۇرا­عات قورىندا عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن زەرت­تەۋ­لەردىڭ بار ەكەنىن ءجيى ايتىپ ءجۇرسىز. عالىمنىڭ قولجازبا مۇراسىن جارىققا شىعارۋدا الكەي مارعۇلان اتىنداعى قور دا ءتۇرلى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن قانداي دا ءبىر بايلانىس ورناتىلعان با؟

– قور جۇمىسى اياسىندا اكەمنىڭ ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, شىعىستانۋ, تاريح, ادەبيەت سالاسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن شاما-شارقىمىزشا ناcيحاتتاپ كەلەمىز. اكەمنىڭ كوزى تىرىسىندە ساناۋلى دەگەن ەڭبەگى جارىق­قا شىققان بولسا, ومىردەن وتكەن­نەن كەيىنگى جاريالانۋىنا­ عالىمدار, عىلىمي ينستيتۋت­ ماماندارى اتسالىسقانى بەلگىلى. ەڭبەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى تو­لىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 14 توم­­دى­عىنا ەندى. انا ءبىر جىل­­­داردا اكادەميك شاپىق شوكين اكەمنىڭ ەڭ ماڭىزدى دەگەن ەڭبەكتەرىنە تالداۋ جاساپ, عىلىمداعى ءرولىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتۋ كەرەگىن ايتقان-دى. وسىعان وراي الداعى ۋاقىتتا مارعۇلان ەڭبەك­تە­رى­نىڭ اكادەميالىق جيناعىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ال بيبليوگرافياسىنا كەلەتىن بولسام, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانە اكەمنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي پاۆلودارداعى س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى ەكى باسىلىمىن جارىققا شىعاردى. ۋنيۆەر­سيتەت عالىمدارى ء«ا.مار­­­عۇ­لاننىڭ جەكە ءارحيۆى – قول­جازبا قورىنىڭ تىزبەسى», ء«ا.مارعۇلان قورىنان» قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعىن جاريالاپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىك ارحيۆكە تابىس ەتكەن ەدى. بۇل جۇمىستارعا عالىمدار ەكى جىل ۋاقىتىن ارنادى. ۇيدە ساقتالعان بىرقاتار ەڭبەگىن الماتىداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆكە تاپسىردىم. ونىڭ ىشىندە بەعازى-ءداندىباي ەكسپەديتسياسىنان تۇسىرىلگەن پەتروگليفتەردىڭ ءتورت جۇزدەن استام سۋرەتى قامتىلدى. ارحيۆ ماماندارى دا بۇل ىسكە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, جىبەرىلگەن ماتەريالداردىڭ تىزبەسىن جاساپ, وزىمە تاپسىردى. بۇگىندە ساپاسى مەن سانى جاعىنان دا اۋقىمدى قولجازبالاردى عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن قايتالاپ ايتسام, ارتىق بولماس. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جەكەلەگەن زەرتتەۋشىلەرمەن قاتار سالالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قولداۋىمەن عانا ىسكە اساتىنى بەلگىلى.

– عالىمنىڭ مۇراعات قو­رىن­­داعى قولجازبالارىمەن تانىسقان كەزدە دەنى اراب, پارسى جانە ەسكى ادەبي تىلدە جازىلعانىن كوردىك. بۇل ەڭبەكتەردى زەردەلەۋ, اۋدارۋ ءىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– عالىم ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىنەن بۇل جولى ولجاباي باتىر تۋرالى جازعاندارىن دا ىرىكتەپ الدىق. بابامىزعا قاتىستى ەڭبەكتەردىڭ ءبىر پاراسى ءا.مارعۇلان شىعار­مالارىنىڭ جيناعىنا ەنگەن بولاتىن. ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن حالىقتىڭ ولجاباي باتىرداي تۇلعالارىنىڭ ءومىر جولى, ابىلاي حاننىڭ تۋ ۇستاۋشىسى بولعانى, قالماق تىلىندە حات تانىعانى, بوگەنباي باتىر, قازىبەك بي, ەدىگە بيگە قاتىستى دەرەكتەر دارىپتەۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. ونداعى ماقسات اكەمنىڭ ۇلى باتىردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ىشتەي ماقتان ەتىپ جۇرەتىنى, سول رۋح ۇلتىنا قىزمەت ەتۋىنە تۇرتكى بولعاندىعى بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا دا ۇلگى بولسىن دەگەن ويدان تۋعان ەدى. ونىڭ بويىنا ۇلتقا دەگەن مەيىرىم, سۇيىسپەنشىلىك بالا كەزدەن دارىدى. اتامىز حاقان مەن اجەمىز نۇريلانىڭ شاڭىراعى قازاق داستاندارىنىڭ, جىرىنىڭ قۇتى بولعان. اجەم نۇريلا ومىردەن وتەرىنە دەيىن, بۇل شامامەن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى, ولجاباي باتىردان قالعان ءبىراز جادىگەردى ساقتاپ كەلگەن ەكەن. اتادان قالعان ميراس تۋرالى دەرەكتەر ءالى كۇنگە زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىندا تۇر. اكەمنىڭ حالىق داستاندارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى وسى رۋحاني ورتادا باستالعان. بيىل جارىق كورگەن ولجاباي باتىر تۋرالى كىتاپتى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, توتە جازۋداعى قولجازبالارىن ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىس­­تانۋ ينستي­تۋتىنىڭ اعا عىلى­مي­­­ قىز­مەتكەرى, PhD باعدات دۇيسەنوۆ باسپاعا دايىنداسا, ىرىكتەۋ جۇمىستارىمەن فيلوسو­فيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلنار وماروۆا اينالىستى. جارىققا شىعۋىنا ەلىمىزگە بەلگىلى كوپتەگەن ازامات قولداۋ كورسەتتى.

– وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىندا شوقان ءومى­رىن­ زەرتتەۋ جۇمىستارى باس­تال­­­عانى بەلگىلى. اكادەميك كەزىندە شوقانعا قاتىستى كوپ­تە­گەن دەرەكتىڭ رەسەي مۇرا­عات­­­­تارىندا قالىپ قوي­عا­نىن,­ ەلگە اكەلۋ قاجەت­تىگىن ءجيى كوتەرگەن ەكەن. عالىم­نىڭ شوقان مۇراسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرى تولىق جارىققا شىقتى ما؟

– 1957-1967 جىلدارى مار­عۇ­لاننىڭ باسشىلىعىمەن زەرتتەۋشىلەر توبى ش.ءۋاليحا­نوۆتىڭ بەستومدىق اكادەميالىق جيناعىن جارىققا شىعارعان ەدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ, تاڭ­دامالى شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى. وسى جۇمىس توبى تاراعان تۇستا زەرتتەۋشىلەر توبىندا بولعان اكادەميك بولات كومەكوۆ ماعان اكەمنىڭ بىرقاتار ەڭبەگىن اكەلىپ بەردى. بۇل ماتەريالداردى ءا.مارعۇلان شىعارمالارى جيناعىنىڭ 14 توم­دىعىنا ەنگىزدىك. بىراق ول ماتەريالدارعا عىلىمي تالداۋ جاسالعان جوق. كوممەنتاري دە بەرىلمەدى. كەزىندە اكەم كسرو ارحيۆتەرىنەن شوقاننىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەپ, مونوگرافيا جازدى. «ماناستى» زەرتتەۋ­گە قوسقان ەڭبەگىن ايشىقتادى. شوقاندى ءوز حالقىنا جەتكىزگەن ءارى تەرەڭ زەرتتەگەن الكەي مار­عۇ­لان ەكەنىن عىلىمي ورتا سول كەزدىڭ وزىندە مويىندادى. ش.ءۋاليحانوۆ شىعارمالارىن جا­ريالاۋ بارىسىندا مىندەتتى تۇر­دە قامتىلۋ قاجەت دەگەندەرىن اكەم كەزىندە ءوز قولىمەن جازىپ كەتكەن بولاتىن. 2010 جىلى ۇيدە ساقتالعان شوقان مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان ماتەريالدارىن س.تورايعىروۆ اتىنداعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنە تابىستادىم. ونىڭ ىشىندە اناسى زەينەپ تۋرا­لى, شوقاننىڭ پاتشا سارا­يىن­داعىلارمەن جازبالارى ساق­تالعان. بارلىعى كەيىننەن ۇلت­تىق مەملەكەتتىك مۇراعاتقا بەرىل­دى. بۇلار ءبىر شەتى سوگىلىپ, ءارى قاراي تارقاتۋعا دا­يىن تۇر­عان­ قۇندى ەڭبەكتەر سانا­تىنا جاتادى.

– الكەي مارعۇلان اتىن­داعى قور «قازاق الەمى» جينا­عىن شىعارىپ, وندا عالىمنىڭ ماقالالارىن جاريالاي باس­تاعان ەكەن. بۇل سەريا ءارى قاراي جالعاسىن تاباتىن بولار؟

– اكەمنىڭ ارحيۆىندەگى توتە جازۋمەن جازىلعان بىرقاتار قولجازبانى اۋدارىپ, 2021 جىلى ءۇش تومىن جارىققا شىعاردىق. ونىڭ ءى تومىنا قازاقتىڭ ساكرالدى جەرلەرى تۋرالى, تۇركى تايپالارىنىڭ شىققان جەرى ەرگەنەكوك ءاپساناسى, جەتىسۋ, الاتاۋ, سارىارقا ولكەسى, شاپىراشتى, قاڭلى تايپالارى, بەتپاقدالامەن وتكەن كونە كەرۋەن­دەر, ەلى­مىزدىڭ ەپيگرافيالىق ەسكەرت­كىش­تەرىنە, قازاقتىڭ كيىز ءۇيى مەن جابدىقتارىنا قاتىستى جازعاندارى ەندى. ال ءىى تومىنا لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ تۇركىتانۋ بولىمىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ارحيۆتەن تابىلعان مالىمەتتەر جاريالانىپ وتىر. وندا قۇنانباي, اباي بەينەسى, ابايدىڭ قولجازبا مۇرالارى مەن حاتتارى بار. ءا.مارعۇلان اباي مەن شوقانعا ءتان جازبا مۇرالارمەن ستۋدەنت كەزىنەن تانىس بولا باستاعان. ولارعا ءتيىستى مالىمەتتەر ماسكەۋ, لەنينگراد, ومبى مەن تومسكىدەگى كىتاپحانا, مۇراعاتتاردان الىنعان. لەنين­­گرادتاعى كۇنشىعىس حالىق­تارىن زەرتتەيتىن ينستيتۋت مۇرا­عاتىنان ابايدىڭ ءىنىسى حاليوللاعا جازعان حاتىن تابادى. حاليوللا دا شوقانداي ويشىل, ءبىلىمدى ازامات بولعان. ول «ەڭلىك-كەبەك», «قالقامان-مامىر», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جىرلارىن ورىس تىلىنە تارجىمالاعان. ومىردەن ەرتە وزعان حاليوللانىڭ قولجازبالارىن زەرتتەۋدى دە اكەم الىندا ماقسات ەتكەن ەكەن. ال ءىىى تومعا تاريحي تۇلعا ورازمۇحامەد جانە قازان ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحانا­سىن­داعى قازاق قولجازبالارى تۋرا­لى جازعاندارىن ەنگىزدىك. ورازمۇحامەد – قازاق سۇلتان­دا­رىنىڭ ىشىندەگى ءبىلىمدى تۇلعا. ول XV-XVI عاسىرلارداعى قازاق حالقىنىڭ جازۋ مادەنيەتىن جارقىن سۋرەتتەگەن. ونىڭ باي كىتاپحاناسى 1736 جىلى عىلىم اكادەمياسىنا بەرىلىپ, كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ رەسەيگە قوسىلعان كەزىنە دەيىن ازيا مۇراجايىن­­دا ساقتالعاندىعىنا قاتىستى دەرەكتەر كەزدەسەدى. ءبىر عانا باسپا ءىسى­­نىڭ ارتىندا كوپ شارۋا اتقارۋعا تۋرا كەلەتىندىكتەن, سيرەك مازمۇن­دى سەريانى جالعاستىرۋ ۋاقىت ەنشىسىندە.

– وتاندىق تاريحنامادا­ الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرت­­­تەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى تاقى­­رىپتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا الكەي حاقان ۇلى­نىڭ سەمەي سەمينارياسىندا, لەنين­­­گرادتا وقي ءجۇرىپ, الاش قايرات­­كەرلەرىمەن رۋحاني ساباقتاس بولعانى تۋرالى دەرەكتەر دە زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قىزىقتى. بۇل باعىتتا قانداي ەڭبەكتەرى جارىققا شىقتى؟

– سەمەي سەمينارياسىن­دا­ وقىپ جۇرگەندە الاش قايرات­كەر­لەرىمەن رۋحاني بايلانىسى تۋرالى زەرتتەۋشىلەر كوپ جازدى عوي. دەگەنمەن ازاتتىقتى اڭساعان, تاۋەلسىزدىكتى تۋ ەتكەن تۇلعالاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋى اكەمنىڭ قايراتكەرلىگىن شىڭداي ءتۇستى. «ماعجانشىل اقىن» دەپ ايىپتالعانىنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە وسى ورتادا جۇرگەنىمەن بايلانىس­تى. ۇلكەن مادەنيەتتىڭ وشاعى بولعان «بەعازى-ءداندىباي» ەكسپەديتسياسىنا بارۋىنا تىكەلەي ءاليحان بوكەيحاننىڭ ىقپالى بولسا, قانىش ساتباەۆ عالىمنىڭ بولاشاعىن ارحەولوگيامەن بايلانىستىرعانى دا تەكتەن-تەك ەمەس ەدى. اكەمنىڭ «ورتالىق قازاقستاننىڭ بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى» ەڭبەگىنىڭ پايدا بولۋى رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعاعا اينالدى. ول قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن الەمگە پاش ەتە ءجۇرىپ, جەتەكشى عالىمدار قاتىساتىن حالىقارالىق عىلىمي جيىنداردا بايانداما جاسادى. زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆپەن ارالاستىعى لەنينگراد قالا­سىنداعى شىعىستانۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ تۇركiتانۋ جانە تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرiندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە رۋحاني ءھام عىلىمي بايلانىسقا ۇلاستى. قازىرگى كەزدە اكەمنىڭ مۇراعات قورىنداعى مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى جازعان ەستە­لىكتەرىن شىعارۋ جوسپاردا تۇر. مۇحتارداي تۇلعانىڭ جارقىن وبرازىن اشاتىن, ادامي كەلبەتىن كورسەتەتىن جازبالار بۇگىنگى عىلىمداعى ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن قىزىقتى بولادى دەپ ويلايمىن.

– عالىمنىڭ ەپيس­تو­ليار­لىق مۇراسىنا قاتىس­تى زەرت­تەۋلەردى سيرەك كەزدەس­تى­­رە­مىز. حاتتار قورىن زەرتتەۋ, جاريالاۋعا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى؟

– اكەمنىڭ حاتتار قورىن جۇيەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى 2020 جىلدان عانا باستالدى. ونداعى حاتتاردىڭ مازمۇندىق سيپاتى دا ءارتۇرلى. جەكە مۇراعاتىنان كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق-تۇرىك عىلىمي بايلانىستارىنا دالەل بولاتىن 20-دان استام حات ىرىكتەلگەن ەدى. ونىڭ ىشىندە تۇرىك عالىمدارى, اكادەميك ورحان شايك گەكياي, پروفەسسور تۇنجەر بايقارا, ەمەل ەسينمەن حات الماسىپ تۇرعان. وسى زەرتتەۋ نەگىزىندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «وتىرار كىتاپ­حاناسىنىڭ» ديرەكتورى داناگۇل ماحات, عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ اۆتورلىعىمەن «اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ عىلىمي ەپيستوليارلىق مۇراسىن جيناۋ, جۇيەلەۋ جانە زەرتتەۋ» ەڭبەگى جارىققا شىقتى. حاتتاردىڭ ىشىندە رەسمي مەكەمەلەردەن, عالىمداردان, سالا ماماندارىنان, اعايىن-تۋىستاردان كەلگەنى دە بار. حات قورى گەوگرافيالىق اۋقىمدىلىعىمەن ەرەك­شە­لە­نەدى. جاپونيا, انگليا, رەسەي, تۇركيا, گەر­مانيا, فرا­ن­تسيا جانە باسقا دا ەلدەردەن كەلگەن حاتتاردىڭ ءتىلى رەسمي ءارى ەركىن مازمۇن­دا جازىلعان. ا.ماشانوۆ, ءا.قوڭى­­­راتباەۆ, ج.بەكتۇروۆ, ە.بوكەتوۆ, ا.سەيدىمبەك سياق­تى قازاقتىڭ عىلىمي-شىعار­ماشىلىق وكىلدەرىنەن كەلگەن حاتتار دا بار. قازاق زيالى­لارىنىڭ كوپشىلىگى اكەم ەكسپە­ديتسيادان ورالعان كەزدە ءجيى كەلىپ, سالەم-ساۋقات سۇراسىپ تۇراتىن. وسى شاڭىراقتا ارحەو­لوگيا, قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسىنا, تاريحىنا قاتىستى پىكىرالماسۋلار ءجيى وتەتىن. الدا جەكە مۇراعات قورىندا ساقتالعان ىستانبۇل-انكارا ساپارىنان قىسقاشا جولساپار كۇندەلىگىن زەرتتەۋ جۇمىسى كۇتىپ تۇر. سول ساپاردان سۋرەتتەر دە ساقتالعان. اكە شىعارماشىلىعىنىڭ اياسى ءبىر عانا عىلىممەن شەكتەلىپ قالماعانىنا وسىناۋ ەڭبەكتەرى دالەل. سوندىقتان ءا.مارعۇلان شىعارمالارى تۇرىك تىلىنە اۋدا­رىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

– عالىم رەسەي ارحيۆتەرىندە كوپ جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. سۇحباتتارىڭىزدىڭ بىرىندە بۇل ارحيۆتەردەن ەلگە جەتپەگەن زەرتتەۋلەرى بار ەكە­نىن ايتقان ەدىڭىز. كەزىندە اكادەميك جۇمىس ىستەگەن مۇراعاتتارمەن بايلانىس بار ما؟

– زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى شەتەل­ مۇراعاتتارىندا ساق­تال­عانىنا كۇمانىم جوق. ونى زەرتتەۋ, ەلگە اكەلۋ ءىسى عالىم­داردىڭ ەنشىسىندە دەپ ويلاي­مىن. كەزىن­دە­ ءپوتانيننىڭ دە ءارحيۆىن ۇزاق زەرتتەدى عوي. اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەنىندە جازعان «يارلىك­تار مەن پايزانىڭ تاري­حي ءمانى» تاقىرىبىن­دا­عى­ كانديداتتىق جۇمىسى رەسەي عىلىم اكادەمياسى ماتەريالدى مادەنيەت تاريحى ينستيتۋتىندا ساقتالعان. وندا وزگە دە جازبالارى بار. اكەم 1945 جىلى «قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق جىرلارى» تاقىرىبىنا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ماسكەۋدەگى لەنين كىتاپحاناسىنان وسى جۇمىسىن 1970 جىلدارى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ اكەلىپ, الماتىداعى ورتالىق ارحيۆكە تاپسىرعان بولاتىنمىن. اكەم ەپيكالىق جىرلاردى 30-جىلداردان باس­تاپ زەرتتەي باستاعانى بەل­گىلى. «قازاق حالقىنىڭ كونە زامان­داعى اقىندىق ونەرiنiڭ شەبەر­لەرi» ەڭبەگى, سونداي-اق ەدىگە جانە وراق ماماي تۋرالى ماقالاسى دا بۇگىنگى عىلىم تۇرعىسىنان قۇندى. كەزىندە وسى تاقىرىپتاعى ەڭبەكتەرى ءۇشىن عالىمدار سىنعا ۇشىراپ, قالىڭ وقىرمانعا جەتپەي قالعان.

– اكەڭىزدىڭ قازاقتىڭ قول­دانبالى ونەرى, جازۋى, حاندار مەن قازاق جەرىن مەكەن­دە­­گەن تايپالار تۋرالى زەرتتەۋ­لەرى دە وتاندىق عىلىم ءۇشىن تەڭدەسسىز. بۇل باعىتتاعى بىر­قاتار زەرتتەۋدىڭ ءالى كۇنگە جارىق كورمەگەندىگىن ايتقان ەدىڭىز.

– ءا.مارعۇلان 1926-1927 جىل­دارى كسرو عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ وداقتاس جانە اۆتو­نوميالىق رەسپۋبليكالاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ارنايى كوميتەتىنىڭ قازاقستان جانە التاي ەكسپەديتسيا­لارىنا قاتىسقانى بەلگىلى. اكادەميك ا.فەرسمان مەن پروفەسسور س.رۋدەنكونىڭ جەتەكشىلىگىمەن بولعان ەكسپەديتسيادان­ ورال­عان­نان كەيىن قازاق حالقى­نىڭ ەتنوستىق توپتارىن سيپات­تاعان العاش­قى عىلىمي ماقالالارىن جاريالاي باستادى. وسى ماز­مۇندا جارىققا شىققان ەڭبەك­تەرىن كوزى تىرىسىندە كورە الماي دا كەتتى. «قازاقتىڭ جازبا ونەرى», سونداي-اق «قازاقتىڭ قولدانبالى ونەرى» ماتەريالدارىمەن جان-جاقتى قامتىلىپ, سۋرەتتەرىمەن بەزەندىرىلدى. وسى ەڭبەگى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن جارىق كورگەن قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنە قاتىستى كوپتەگەن ەڭبەككە ارقاۋ بولدى. الداعى ۋاقىتتا وسى ەڭبەكتەرىن قايتا جارىققا شىعارۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. اكادەميك بولات كومەكوۆ اكەمنىڭ «درەۆنيە كازاحسكيە پلەمەنا» جانە «وبرازوۆانيە كازاحسكوگو حانستۆا» دەگەن قولجازباسىن دا وزىمە تابىستاعان ەدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنداعى بۇل جوباسى قۋدالاۋ جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىكتەن, جۇمىس نۇسقاسىندا قالىپ قويعان ەدى. اكەم ەڭبەكتەرىندە كونە تايپالار, ەسكى ءداۋىر مەن جاڭا كەزەڭدى قامتىدى. عۇندار, سكيفتەر, بارلىعى جۇزدەگەن تايپانىڭ ءومىر سالتىن جازدى. ازۋلى كورشىسىنەن ساقتانۋ ءۇشىن قازاقتار ۇنەمى بىرىگۋدى ماقسات ەتكەنىن, جەتىسۋ جەرىنىڭ قازاقتاردىڭ بىرلىككە ۇمتىلعان مەكەنى بولعانىن, ءۇش ءجۇز, الاش, ارىس ءسوزىنىڭ شىعۋ توركىنىن زەرتتەدى. اقوردا حاندارى جانىبەك پەن كەرەيدىڭ قازاق تايپالارىن بىرىكتىرۋدەگى باتىل ءارى ساۋاتتى قادامدارى تۋرالى جازعاندارى دا جارىققا شىعىپ, عىلىمي نەگىزدەمەسى بەرىلدى. وسى ورايدا «قازاق حالقىنىڭ كونە زامانداعى اقىندىق ونەرىنىڭ شەبەرلەرى», «قازاقتىڭ كونە تايپالارى جانە قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى», «ورتالىق قازاقستاننىڭ قولا ءداۋىرى مادەنيەتىنىڭ جاڭا ەسكەرت­كىشتەرىنىڭ اشىلۋى» سياقتى زەرتتەۋلەرىنىڭ تاريحي ماڭىزى جوعارى ءارى قايتا جارىققا شىعارۋدى قاجەت ەتەدى.

– مارعۇلان مۇراسىنا جەكە ىزدەنۋشىلەر تاراپىنان قىزى­عا­تىندار بار ما؟

– بۇقار جىراۋ مۋزەيىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى, عالىم مارۆان حاميتوۆا «عۇلاما, عالىم, ازامات, تۇلعا» كىتابىن جارىققا شىعارىپ, عالىم ەڭبەكتەرى حاقىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ەدى. ول ءوز باستاماسىمەن قۇندىكولدە ءا.مارعۇلان مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا دا ىقپال ەتتى. كەيىنگى جىلدارى پاۆلوداردا عالىم امانتاي قۇداباەۆ «مارعۇلان ەنتسيكلوپەدياسىن» جيناقتاپ, ىزدەنىستە ءجۇر. ءا.مارعۇلاننىڭ ورتالىق مۇراعات قورلارىندا جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ «وتىرار كىتاپحاناسى» عىلى­مي ورتالىعىندا ساق­تال­عان ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, شىعىستانۋ, تاريح, ونەر­تانۋ سالالارىنا ارنالعان مىڭ­نان استام سيرەك كىتاپتار كىتاپ­حاناسى, قولجازبالارىنىڭ تۇپ­­نۇسقالارى, قويىن داپ­تەر­لەرى, عىلىمي-زەرتتەۋ ەكس­پە­­­دي­­تسيالارىنىڭ جازبالارى جاس ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن تىڭ تاقى­رىپتارعا نەگىز بولاتىنى انىق. سونىمەن بىرگە عالىم مۇرا­سىن ناسيحاتتاۋعا بايلانىس­تى وڭىرلەردە كەزدەسۋلەر ءوتىپ تۇرادى, دەرەكتى فيلمدەر دە جارىق كورىپ جاتىر. مۇنىڭ ءوزى عالىم مۇراسىنا دەگەن قۇرمەتتى بىلدىرسە كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى