ءبىر اڭگىمەسىندە بالنۇر ءوزىنىڭ اتىن قويعان اكەسى ەكەنىن, ونى ەكى سوزدەن ويلاپ قۇراستىرعانىن ايتقان بولاتىن. ءبىرىنشى ءسوز – بال, ول – ءوز اكەسى بالعابەكتىڭ ءبىرىنشى بۋىنى, ەكىنشى ءسوز – نۇر دەگەن نۇرعيسانىڭ ءبىرىنشى بۋىنى ەكەن. ولار جاقسى دوس بولعان, ءبىر-ءبىرىنىڭ دارىنىن باعالاپ, سىيلاسىپ وتكەن.
اكەسى قىزىنىڭ نۇرعيساداي دارىندى كومپوزيتور بولعانىن ارمانداعان ەكەن. بالنۇر ەكى اكەسىن دە رەنجىتكەن جوق. ول – اكەسىندەي جاقسى جۋرناليست, ادەبيەتشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. نۇرعيسا اكەسىنە تارتىپ, مۋزىكا سىرىن مەڭگەرگەن كومپوزيتور بولدى. بالنۇر تاعى ءبىر سوزىندە ءتورت ادامدى ۇستاز تۇتىپ, سولاردان ۇيرەنىپ, ۇلگى العانىن ايتقان ەدى. ولار: ءوز اكەسى – بالعابەك, اكەسىنىڭ دوسى – نۇرعيسا, ۇستازى – كومپوزيتور قۇددىس قوجامياروۆ جانە ەركەعالي راحماديەۆ دەگەن بولاتىن. بۇل ادامداردى كىم بىلمەيدى. قازاق ونەرىنىڭ قايماعى, دارىندى, قۇدىرەتتى تۇلعالار ەمەس پە؟ قازاقتا ءبىر ءسوز بار. «دوسىڭدى ايت, كىم ەكەنىڭدى ايتايىن» دەيدى. ال بۇل جەردە «ۇستازىڭدى ايت, كىم ەكەنىڭدى ايتايىن» دەگىڭ كەلەدى. تورتەۋىن دە بالنۇر اكەم دەيدى, قۇرمەتتەيدى, سىيلايدى, ەركەلەيدى. ءتورت اكەسىنەن بالنۇر ەلىن, جەرىن, ۇلتىن ءسۇيۋدى ۇيرەندى.
بالنۇر كونسەرۆاتوريا تابالدىرىعىنان اتتاپ, قىزمەتكە ارالاسىپ جۇرگەن كەزەڭ بولاتىن. قازاقستاننىڭ رەسەيدىڭ قۇرامىنا ءوز ەركىمەن قوسىلۋىنىڭ 250 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ناۋقانى باستالىپ كەتكەن. ءبىر كۇنى ۇلكەندى-كىشىلى كومپوزيتورلار مادەنيەت مينيسترلىگىنە شاقىرىلادى. ءمينيستردىڭ ورىنباسارى كومپوزيتورلارعا تاپسىرما بەرەدى. مەرەكەنى دۇركىرەتىپ اتاپ ءوتۋ كەرەك. ول ءۇشىن سول تاقىرىپقا جاقسى شىعارمالار جازىلۋعا ءتيىس. جينالىستان ءبارى ويلانىپ شىعادى. كومپوزيتورلار شابىتتانىپ ىسكە كىرىسەدى. ەرتەسىنە جينالىسقا بارماي قويعان ەركەعالي راحماديەۆ بالنۇردان «مينيسترلىككە ۋادە بەردىڭ بە؟ نە جازىپ جاتىرسىڭ؟», دەپ سۇرايدى. سوندا بالنۇر: «مەن قازاقستاننىڭ وتارلانۋىنىڭ 250 جىلدىعىن جىرلايتىنداي ءالى ەسىم اۋىسقان جوق. ىشىڭىزگە سىيماي بارا جاتقان مۋزىكا بولسا, ءوزىڭىز جازىڭىز», دەگەندە ۇستازى وعان ىشتەي ريزا بولىپ, ويلانىپ قالادى. تەك بار ايتقانى: «بالام-اۋ, جاسسىڭ, تىم تىك سويلەيسىڭ, ءبارىمىزدىڭ ويىمىز بىردەي عوي» بولىپتى.
كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەك جۋرناليست-جازۋشىنىڭ وتباسىندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. جازۋشى دەگەن سەزىمتال, پسيحولوگ بولادى عوي. تۇڭعىشىنىڭ مۋزىكاعا بەيىمدىلىگىن بالعابەك بىردەن بايقاعان بولۋى كەرەك. بالنۇردى 7 جاسىنان باستاپ ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنە وقۋعا بەرەدى. مەكتەپتى فورتەپيانو ماماندىعى بويىنشا جاقسى ءبىتىرىپ شىققان سوڭ, الماتى مەملەكەتتىك قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياسىنىڭ كومپوزيتورلىق بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. مۇندا ول كومپوزيتور قۇددىس قوجامياروۆتىڭ سىنىبىندا وقيدى. كونسەرۆاتوريانى بىتىرگەن سوڭ دا ەكى جىل اسسيستەنتۋرانى ءتامامدايدى. بۇل جىلدارى ونىڭ شىعارماشىلىق قورجىنى ءىرىلى-ۇساقتى كوپتەگەن كامەرالىق پەسا مەن سيمفونيالىق كۇيگە, «ايتىلماعان ءان» دەگەن وپەراعا تولى بولعان.
مۋزىكالىق ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ەركىن سۋرەتكەر بولىپ شىققان بالنۇر تىڭداۋشىنىڭ سەزىمىن سەلت ەتكىزىپ, وي سالاتىن, رۋحاني ازىق بولاتىن, بولاشاعىنا باعىت-باعدار بەرەتىن شىعارمالار جازۋدى ويلاستىرادى. وسىنداي ماقساتتان, حالقىنىڭ بوستاندىعىن, تاۋەلسىزدىگىن ويلاۋدان تۋعان سيمفونيالىق پوەماسىن العاشىندا «جوڭعار قاقپاسى» دەپ اتاعان ەدى. پوەمانى تىڭداعان ساراپشىلاردىڭ ءبىرى بۇل قىتاي مەن سوۆەت ەلىنىڭ اراسىنا سىنا, جىك سالادى دەسە, ەندى ءبىرى مىناداي جارقىن زاماندا كوڭىلسىز مۋزىكاعا ورىن بولماۋى كەرەك, تاريحتى قوزعاپ كەرەگى نە دەگەندەي پىكىردە بولادى. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى جىلدارى مۇنداي پىكىرلەر قاۋىپسىز ەمەس ەدى. ايتەۋىر شىعارمانىڭ اتىن 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ جەتەكشىسىنە ارناپ «بەكبولات» دەپ وزگەرتەدى. ءسويتىپ, باتىل قىز ءبىر قاۋىپتەن امان قالادى.
سونىمەن قاتار بالنۇر قازاق مۋزىكاسىن جان-جاقتى دامىتۋدى ماقسات تۇتتى. سونداعىسى ۇلتتىق مۋزىكا جازۋ, قازاق مۋزىكاسىندا كەنجە قالعان جانرلاردى جەتىلدىرۋ بولاتىن. وسى ماقساتپەن ول قازاق ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترىنە ارناپ كوپتەگەن مۋزىكالىق شىعارما جازدى. بۇعان دەيىن قازاق كومپوزيتورلارى قالام تارتپاعان جانرلارعا كوڭىل ءبولدى. اتاپ ايتساق, ول كومپوزيتورلار اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىنە مۋزىكا جازدى. ونىڭ شىعارمالارى جوعارى باعالاندى دا. بالنۇردىڭ ۇرلەمەلى وركەسترگە جازعاندارى ءۇشىن 1987 جىلى وداق كولەمىندە ا.الەكساندروۆ اتىنداعى جۇلدەنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. مۇنداي مارتەبەلى كونكۋرستىڭ جۇلدەگەرى بولۋدىڭ دەڭگەيى دە جوعارى بولاتىن.
جالپى, قازاق مۋزىكاسىندا بالەت جانرى كەنجە قالىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ال بالالارعا ارنالعان بالەت مۇلدە جوق ەدى. سول بالالارعا ارنالعان «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» دەگەن تۇڭعىش بالەتتى دە بالنۇر جازدى. ونىڭ قازاق حالىق ەرتەگىلەرى نەگىزىندە جازىلعان «ناۋرىز مەيرام حيكاياسى» دەگەن بالەتى «استانا-بايتەرەك» كونكۋرسىنىڭ گران-پري جۇلدەسىنە يە بولدى.
بالنۇر وپەرا جانرىنا دا جاڭالىق ەنگىزدى. ونىڭ قازاقتىڭ ۇلى اقىنى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ پوەماسى نەگىزىندە جازىلعان «قالقامان-مامىر» وپەرا-بالەتى – وتە كۇردەلى دە قوماقتى دۇنيە. پوەمانى شاكارىم ءحVى عاسىردا توبىقتى رۋىندا بولعان تاريحي وقيعا جەلىسىمەن جازعانى بەلگىلى. ەكى جانر قوسىلعان بۇل شىعارمادا درامالىق كورىنىستەر وپەرا تاسىلدەرىمەن بەرىلسە, كوركەمدىك جاعى بالەت تاسىلدەرىمەن بەرىلەدى. جاڭا سپەكتاكل ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا 2007 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا ساحنالانىپ, كورەرمەندەرگە رۋحاني كوڭىل كۇي سىيلادى. بۇل قويىلىمنىڭ ورنى دا, ءمانى دە ەرەكشە ەدى. وسى سپەكتاكلمەن قازاق ۇلتتىق ونەرىندەگى توقىراۋ كەزەڭىنىڭ شىمىلدىعى سىرىلعانداي بولدى.
بالنۇر شىعارماشىلىعىنداعى تاعى ءبىر جاڭالىق – «رەكۆيەم» شىعارماسى. بۇل تاقىرىپقا دا قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش قالام تەربەگەن تاعى دا بالنۇر بولدى. «رەكۆيەم» – دىندەردىڭ بىرلىگى, بەيبىتشىلىك, رۋحاني كەلىسىم نەگىزىندە جازىلعان شىعارما. كاتوليكتەردىڭ مەسسا جانرى ساقتالعان. پراۆوسلاۆتاردىڭ اۋەنى, بۋددا حورى دا بار. شىعارما قۇران اياتىندا بار «كۋلحۋ-اللادان» باستالادى. ال سوڭىندا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى عاسىرداعى ساقتاردىڭ دۇعاسىمەن قازاقشا «قازاق ەلىنە, قازاق حالقىنا يگىلىگىڭدى, ءتاڭىرىم, بەرە گور» دەگەن سوزدەرمەن سالتاناتتى راسىممەن اياقتالادى. بۇل شىعارمانىڭ ايتار ويى – ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, زامانا بايلانىسى, ءوز ۇلتىڭا, حالقىڭا قىزمەت ەتۋدىڭ جوعارى يدەالى. ءبىر وتباسىنىڭ التى ۇرپاعىنىڭ نەگىزىندە 250 جىل بويى تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى يدەياسى, ءوزىنىڭ قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ تۋرالى ارمان-ويلارىنىڭ بەرىلىپ كەلە جاتقانى كورىنەدى. حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىكتى ارمانداعان ويلارىن پاش ەتكەن وسىنداي ماعىنالى شىعارما قازاق قوعامىندا ەلەۋسىز قالمادى. 2014 جىلى كومپوزيتور بالنۇر قىدىربەك وسى «رەكۆيەم» شىعارماسى ءۇشىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.
بالنۇردىڭ ەشكىم قالام تارتپاعان جانرلارعا بارۋىنىڭ ءوزى تىڭنان سوقپاق سالۋعا جاسقانبايتىن وجەت مىنەزىن, سايىپ كەلگەندە ونىڭ تەكتىلىگىن دالەلدەسە كەرەك. ول ءوزىنىڭ باباسى قولباسشى, اقىن قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلى تۋرالى پىكىرتالاستار تۋعاندا باباسىنىڭ رۋحى ءۇشىن بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ كەتتى. اقىرى تاريحي دەرەكتەردى دالەلدەپ, جەڭىپ شىقتى. بۇل جەردە ونىڭ جۋرناليستىك قابىلەتى (قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى), عالىمدىعى (فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى) كوپ اسەرىن تيگىزدى دەۋگە بولادى. ونىڭ جەڭىپ شىعۋىنا دالەل بولعان قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ «ارتقىعا قالدىرا الساڭ, ءسوزىڭ جەتەر» دەگەن ولەڭدەر جيناعى ەدى. جيناقتى بالنۇردىڭ ءوزى باسپاعا دايىنداپ, 2002 جىلى «ەلوردا» باسپاسىنان باستىرىپ شىعاردى.
بالنۇردىڭ ءبىر ەرەكشە قاسيەتى – ونىڭ ۇلتىنا, تۋعان حالقىنىڭ تاريحىنا, حالقىنىڭ فولكلورىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن قۇرمەتى. بۇل قاسيەتى ونىڭ شىعارمالارىنان بايقالادى. حالقىمىزدىڭ ەرلىك ءداستۇرىن جىرلايدى. وعان مىسال, سيمفونيالىق پوەمالارى: «بەكبولات», «شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىردىڭ قاسكەلەڭمەن جەكپە-جەگى», حالىقتىڭ اقىندىق داستۇرلەرىن ارقاۋ ەتكەن «قوجابەرگەن جىراۋدىڭ باتاسى», ء«بورىلى مەنىڭ بايراعىم», «كوك بايراعىم, جەلبىرە», «قىز بەن جىگىت ايتىسى» دەگەن شىعارمالارى دالەل. بۇل جەردە بالنۇردىڭ ۇلتتىق فولكلوردى زاماناۋي مۋزىكا تىلىمەن سۋرەتتەي بىلگەن شەبەرلىگىن كورۋگە بولادى.
بالنۇر كينو مەن تەاترعا دا مۋزىكا جازدى. ونىڭ سيمفونيالىق پوەمالارى, ۋۆەرتيۋرالارى مەن كانتاتالارى, وركەسترلىك كۇيلەرى قانشاما. ەڭبەكقور كومپوزيتوردىڭ ءوندىرىپ جازعان شىعارمالارى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, رۋحاني ازىق بەرىپ كەلەدى. ونىڭ جازعاندارىنىڭ تەك نوتاسىن عانا كوشىرىپ شىعۋ ءۇشىن ءبىر ادامنىڭ ءومىرى كەتەدى دەۋگە بولادى.
2022 جىلدىڭ سوڭعى كۇندەرى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ۇجىمى بالنۇردىڭ «قالقامان-مامىر» وپەرا-بالەتىن ساحناعا شىعاردى. ەكى كۇن قاتارىنان بولعان سپەكتاكلگە حالىق كوپ كەلدى. كوپ كەلەتىن ءجونى دە بار ەدى. بىرىنشىدەن, وپەرا-بالەت دەگەن اتىنىڭ ءوزى – كوپشىلىككە كوپتەن تانىس ەمەس, كورەرمەننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن تاقىرىپ. سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى شاكارىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى مالىمەتتەر اڭىزعا اينالعان. سونىمەن قاتار قازاق ونەرىنە جاڭا جانر قوسىلدى دەپ قۋانىپ, گۇل شوقتارىن قۇشاقتاپ كەلگەن ونەر شەبەرلەرى دە, «تۇڭعىش «وپەرا-بالەتتى» جازۋعا كىمنىڭ باتىلى باردى, قالاي جازىپتى دەگەن» سۇراقتار كوكەيىن تەسكەن قىزىعۋشىلار مەن قىزعانۋشىلار دا كەلىپ, كورەرمەن قاتارىن كوبەيتتى.
وپەرا-بالەتتى ساحناعا شىعارۋعا, ونىڭ ساپالى, جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە تەاتر باسشىلىعى ەرەكشە ءمان بەردى. موسكۆادان بەلگىلى ونەر قايراتكەرى قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, رەسەي حالىق ءارتىسى, قويۋشى رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆ شاقىرىلدى. قويۋشى حورەوگراف بولىپ «زولوتوي ۆيتياز» اتتى ءVىىى حالىقارالىق تەاتر فورۋمىنىڭ لاۋرەاتى «تەاترالنىي وليمپ» ءى فەدەرالدىق فەستيۆالىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, «ۆولگابويى تەاتر ماۋسىمى» ءىV بۇكىلرەسەيلىك فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى نادەجدا كالينينا كەلدى.
جالپى, تەاتر ۇجىمىندا كولەمدى وپەرالىق قويىلىمدارعا وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ءتارتىپ قالىپتاسقان. بۇل جولى دا تەاتردىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى تۇگەلدەي دەرلىك جۇمىلدىرىلدى. وسىنداي تياناقتى دا ساپالى دايىندىقتىڭ ناتيجەسىندە قويىلىم جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ەكى بىردەي جانردىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان كۇردەلى دە كولەمدى قويىلىمدى دارىندى ديريجەر قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ابزال مۇحيتدين زور شابىتپەن ورىنداپ شىقتى. تالعامپاز كورەرمەننىڭ كومپوزيتورعا, تەاتر ۇجىمىنا كورسەتكەن قوشەمەتى ەرەكشە بولدى. سول قوشەمەتكە ءبىز دە قوسىلا وتىرىپ, بالنۇردىڭ كومپوزيتورلىق قۋاتىنىڭ تولىسقان شاعىن كوردىك. ءالى تالاي تاماشا تۋىندىلارىنا كۋا بولاتىنىمىزعا سەندىك. ءيا, بالنۇردىڭ مۋزىكا ونەرىندە شىعار بيىگى, الار اسۋى ءالى الدا.
تىلەۋعازى بەيسەمبەك,
قازاقستان كومپوزيتورلار
وداعىنىڭ مۇشەسى