بوشايدىڭ ءۇش قاراسى

بوشاي كىتاپباەۆ – 1923 جىلى شى­عىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ جاڭاۇلگى اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەلگەن. جارىقتىق زامانىندا ەل باسقارعان دىنمۇحامەد قوناەۆپەن سىيلاس, دامدەس-دوستاس جۇرگەن ادام. ءتىپتى الىپ وداقتى باسقارعان حرۋششەۆ, برەجنەۆتەردىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, اشىق پىكىر ايتا بىلگەن ساناۋلى تۇلعالار قاتارىندا. ايتالىق, بوشەكەڭ 1961 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كومپارتيانىڭ كەزەكتى پلەنۋمىندا ءسوز سويلەپ تۇرعاندا باس حاتشى نيكيتا سەرگەەۆيچ حرۋششەۆ ورنىنان تۇرىپ: «مەن پلەنۋمعا قاتىسۋشى كىتاپباەۆتى سىزدەرگە تانىستىرعىم كەلە­دى. ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مۇگەدەگى, پرو­تەزبەن جۇرەدى, اۋداندىق ات­قارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇ­مىس ىستەگەن. وسىدان 6 جىل بۇرىن پار­­تيا شەشىمىمەن ۇجىمشار باسقارۋعا باردى. ارينە, وعان مايى شىلقىعان ۇجىمشار بەرگەن جوق, بىراق 6 جىلدا جاقسى كور­سەتكىشتەرى بولماسا, ول بۇل پلەنۋمعا وبلىس دەلەگاتتارى قۇرامىندا قاتىسپاس ەدى. مۇنداي مامان, مۇنداي كوممۋنيستى ۇجىمشارلارىمىز ارقاشان قاجەت ەتەدى. كانەكي, قوشەمەت بىلدىرەيىك», دەيدى. باس حاتشى بۇيىرىپ تۇرعان سوڭ بۇكىل زال ورىن­دارىنان تۇ­رىپ, قول سوقپاي قايتەدى؟ ءبىزدىڭ بوشاي كىتاپباەۆ – وسىنداي اڭىز ادام.

ول كىسى ۇجىمشار باسقارىپ تۇرعان جىل­دارى قولىنا جۇيرىك اتتاردى كوپ ۇستاعان. اسىرەسە «بوشايدىڭ ءۇش قاراسى» دەگەن اتپەن تانىمال اتاققا شىققان جىلقىلارى – «بۇلانقارا», «قۇلانقارا» اتتى جۇيرىكتەرى مەن «جەلمايا» اتتى جورعاسى. بۇلار 1970-71 جىلدارى رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلانعان جىر الىپتارى – اباي مەن جامبىلدىڭ 125 جىلدىق داتالارىندا باس بايگەنى ەشكىمگە بەرمەگەن.

بوشەكەڭدە بۇلاردان باسقا قارا جيرەن, تايجيرەن, سامولەت جيرەن, ت.ب جۇي­رىكتەر بولعان. قازىر كوپ ادامدار ەم­دەۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى رەتىندە جاقسى بىلەتىن, التايدىڭ بيىك جەرىندە ورنا­لاس­قان «راحمان بۇلاعى» اتتى شيپاجاي بار. مۇندا ەمدىك بۇلاق-سۋ اعىپ جاتادى. بوشەكەڭ جۇيرىك اتتارىن باپ­تاعاندا اتالعان بۇلاققا الىپ بارادى ەكەن. جىلقىلاردى بۇلاق سۋىنا شو­مىلدارعاندا القىمدارىنان بۋ شى­عىپ, اياق-قولىنا ۇيىعان ارام قان تۇ­سەتىن كورىنەدى. اياعىنىڭ ارام قانى تۇس­كەن جىلقى شاپقاندا ەشقاشان تۇياعى قىزبايدى.

* * *

وتكەن عاسىردىڭ جەتپiسiنشi جىلدارى «لەنينشiل جاس» (قازiرگi «جاس الاش») گازەتiندە عابيت مۇسiرەپوۆتiڭ «بوشايدىڭ ءۇش قاراسى» اتتى وچەركi جارىق كورگەنى بار. وسى جازبادا: «بۇل ءۇش قارانىڭ ۇشەۋi دە – شىعىس قازاقستانداعى ۇلكەن نارىن اۋدانىنداعى لەنين ۇجىمشارىنىڭ اتتارى. ۇجىمشار تۇرسىن اۋدانىنا, اۋدانى تۇرسىن وبلىسىنا, وبلىسى تۇرسىن بۇكiل رەسپۋبليكامىزعا ابىروي-اتاق اكە­لiپ جۇرگەن ايگiلi اتتار: «قۇلان قارا» مەن «بۇلان قارا» – بايگە اتتارى, «جەل­ماياسى» – جورعا. ون جەتi جىلدان بەرi ۇجىمشاردىڭ باستىعى بولىپ كەلە جاتقان بوشاي كiتاپباەۆ – عىلىم كان­ديداتى, سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi, زامانىمىزدىڭ وزىق ازاماتتارىنىڭ بiرi. ول – بiر جانى اقىن ادام. ونىڭ اقىندىعى جورعا-جۇي­رiكتەرiنە قويىلعان اتتارىنان دا كورiنiپ تۇر: «قۇلان قارا» مەن «بۇلان قارا», «جەلماياسى»! وسى ءۇش اتاۋدا قان­داي تە­ڭەۋلەر, قانشاما پوەزيا جاتىر! بۇل اتاۋلار – ات ۇستiندە وسكەن ەلدiڭ پوەزيا­سىنىڭ اۋەنi بار اتاۋلار.

بۇلان قارا مەن قۇلان قارا اتتى جۇيرىكتەر

ات جارىسىنىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا, بارلىق جۇيكە تامىرىڭدى بىرگە شىمىرلاتادى. جالعىز قارا بولىپ وزىپ كەلە جاتقان بايگە اتىن كورگەندە كوزىڭە يە بولا المايسىڭ. اۋزىڭنان شىعىپ كەتكەن ءسوزىڭ تۇگىل داۋسىڭا يە بولا ال­مايسىڭ. بۇل – قۋانۋ عانا ەمەس, تەڭەۋى جوق ۇلكەن سەزىم. وتىرعان ورنىڭنان ۇشىرىپ تۇرعىزاتىن سەزىم – پوەزيا. كۇي پوەزياسى, ءان بيىگى, پوەزيا بيىگى! كوز الدىڭا تايبۋرىل كەلەدى, قۇلاگەر كەلەدى, قۇلاعىڭدا – قۇرمانعازى! وي-سەزىمىڭ باسقا تىرشىلىكپەن تۇگەل اجىراسقان. وسى كەزدە جاراتىلىستىڭ بار كوركەمدىگى سول وزىپ كەلە جاتقان اتتا عانا قالادى. ات الدىندا باسىڭدى يگەندەيسىڭ. ويتكەنى ول العا تارتقان ۇتىمدى قوزعالىستىڭ كوركەم بەينەسى, ءمىنسىز سۇلۋلىق... تەگى مەن ماشينا, تەحنيكا سياقتى زامانىمىزدىڭ پوە­زياسىن نەمەرەلەرىممەن بىرگە سەزىنسەم, ات پوەزياسىن بابالارىمداي سەزىنسەم كەرەك», دەپ جازىپتى. 

* * *

بوشەكەڭنىڭ جۇيرىكتەرى تۋرالى ءدۇلدۇل اقىن عافۋ قايىربەكوۆ تە قالام تەربەپ, «تۇلپار تۋرالى اڭىز» اتتى كولەمدى دۇنيە جازعان ەكەن. وسى تۋىندىدان دا ءۇزىندى ۇسىنساق: «جالاڭاياق, جالاڭباس كۇنىمدە «ات جارىستى» كوپ كوردىم. مايدىڭ ت.ب. مەيرامدارىن اسىعا كۇتۋشى ەدىك ءبىز. ول كۇيدىڭ وزگە راحاتتارىمەن «ات شابىسى» بولادى دەپ كۇتەتىنبىز. قايران بالالىق, سوعان ءوزىمىز ات قوساتىنداي, قيالىمىزدا ءوزىمىزدى ءوزىمىز جاراتىپ, جۇرەك دامىلسىز دۇرسىلدەۋشى ەدى. قۇلاعىمىزدا كۇنى بۇرىن اتتاردىڭ ءدۇبىرى تۇراتىن... مەنىڭ ءبىر ولەڭىمدە:

«كوكتەمگى دالا كەڭدىگى-اي,

شابىسى-اي اتتىڭ بۇرقىراپ,

جازىلۋشى ەدى-اۋ جانۋار

جالىنان جاسىل شىق تامىپ,

تاناداي كوزدەن جاس پارلاپ,

اناداي قىردان اسقاندا-اق»,

دەگەن ەدىم.

قازىرگى كۇن جۇيرىكتەرىنىڭ يەسى, باپشىسى اتپاز دا, اتپال دا ازامات – التاي­لىق بوشاي كىتاپباەۆ سوڭعى جيىرما جىل كولەمىندە رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلى جارىستار مەن ۇلى مەيرامداردا قوسقان اتتارى قوس-قوسىمەن بايگەدەن كەلىپ جۇرگەن ابىرويلى ادام. اتقۇمارلىق دەگەن جاي ءسوز, ناعىز تۇلپار يەسى بولۋ ءۇشىن اي­رىقشا تالانت كەرەك. سول تالانت يەسى دە مىنە­زىنەن ەرەكشە جاراتىلادى. اسىرەسە ال­تايدا ماي مەيرامىنىڭ كەزىندە بول­عانىمدا, بوشەكەڭنىڭ اسا ءبىر شابىتتى كەزەڭىن كورگەنىم بار. الماتى يپپودرومىنا «تايجيرەن» اتتى جىبەرىپ (سوناۋ التايدان), قالعان اتتارىن وبلىستىق, اۋداندىق جارىستارعا قوسىپ جاتقان كەزى ەدى ول. ءوزى ۇجىمشار قۇرلىسىنىڭ 40 جىلعا جۋىق اتاقتى قايراتكەرى, ەڭبەك ەرى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جالعىز اتاقتى ارداگەرى بوشاي كىتاپباەۆ ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى – جىلقى دەسە ۇشارعا قاناتى, ۇستارعا ءداتى جوق ادام. «قازاقتا قوبىزشىنىڭ قالعانى وسى», دەپ ءىلياس ايتقانداي, جىلقى ءوسىرۋ, باپتاۋدىڭ ۇزدىك عىلىمى دەسە بولادى. بوزالا تاڭنان ويانىپ, ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ كەپ, تەلەفوننان قولىن المايتىن ەرى تۋرالى ناعيما جەڭگەمىز «وي, ەندى مۇندا دامىل جوق, قاراسۋ تەرىس اعىپ كەتسە دە, بولمايدى ەندى, ەسىل-دەرتى ات, بايگە, باستالدى ابىگەر», دەر ەدى. شىنىندا, ول تۇستاعى بوشەكەڭ جانىنىڭ جاعدايىن سۋرەتتەپ بولمايدى. ابايدىڭ 125 جىلدىق تويىنداعى عاجايىپ بايگەدە ونىڭ ءۇش قارا تۇلپارىنىڭ شابىسىن, وزۋىن حالىق اڭىز قىپ كەتكەن.

«التايدىڭ ورتاسىنان تاڭداپ ءجۇرىپ, «قان كۇرەڭ» سەكسەن تۋساپ بەرىپ العان», دەپ, «ەسىم سەرى» پوەماسىندا نۇرحان اقىن ايتقانداي, التاي ولكەسىندە نەلەر ساي­گ ۇلىك, ساڭلاقتار وتكەن عوي, بوشاي اعا باپتاعان «قۇلان قارا», «بۇلان قارا», قازىرگى «تايجيرەن» – سولاردىڭ ۇرپاقتارى. «اسىل ناسىلدەر» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ سولاردى ايتقان...».

 * * *

ەندىگى كەزەكتە ارداگەر اقىن اعامىز كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ «بوشايدىڭ ءۇش قاراسى» اتتى تولعاۋىن ءبىر مارتە وقىپ كورسەك ارتىق بولمايتىن سياقتى.

«بۇلاڭقارا», «قۇلانقارا», «جەلمايا»,

ءۇش قاراعا ۇشقىن قوستى كەڭ دالا,

«جەلماياسى» شاپقىن جورعا, سۋ جورعا,

قوس قارادان وزار جوندا جەل عانا.

«بۇلانقارا» الامان بايگە قىرعىنى,

قىلشىعىنا شاڭ تيگىزبەس كۇن نۇرى.

وزا تارتسا جەر مەن كوكتى جالعايدى,

قۇيىنداتقان قىردىڭ قارا تۇيعىنى.

«قۇلانقارا» جاس قۇلانداي جەلىگىپ,

توپتى كورسە دارا كەتكەن ءبولىنىپ.

اتقان وقتاي اعىنداسا جانۋار,

قىلاڭ قاعار قۇلاگەردەي كەرىلىپ.

«جەلماياسى» توكپە جورعا تايپالعان,

بيپىل-تيپىل قارا تۇلكى جايقالعان.

ءار قيمىلى تەرىس قاقپاي سەكىلدى,

كوكەيكەستى ىرعاعىمەن قايتارعان.

دانا باپكەر ءۇش قارانى زور قىلعان,

عاشىق بولدى ۇشەۋىنە توي-دۋمان.

بوشەكەڭنەن ساباق السىن كەي مىرزا,

بابىن تاپپاي شىن جۇيرىكتى

قور قىلعان.

* * *

 «ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان توقسانىنشى جىلدارى بوشاي كىتاپباەۆ الماتى قالاسىنا كوشىپ كەلدى. «دوستىق» داڭ­عىلىنان كەڭ پاتەر الىپ, بىلايعى ءومىرىن تىنىشتىقتا وتكىزۋگە بەل بايلاعان سىڭاي­لى جايلانىپ جاتتى. بىراق دالا ادامى قالادا جاتا المادى. اسىرەسە العاش­قى اۋىل شارۋاشىلىق رەفورماسى جۇرگىزىلگەن جىلدارى ءوزى قولىمەن قۇرىپ, ماڭداي تەرىن توككەن ۇجىمشار-كەڭشارلار ايدىڭ امانىندا توز-توزى شىعىپ, تالان-تاراجىعا تۇسكەنى جانىنا قاتتى باتتى. الىپ شاھاردا ءبىر-ەكى قىستادى دا التايىنا قاراي تارتىپ وتىردى», دەپتى ۇلكەن جازۋشى قاليحان ىسقاقوۆ. «اعا, جاس بولسا كەلدi, بiر قا­راتاي ەمەس, يiسi قازاق سiزگە رازى شىعار, ەندi دەمالاتىن كەز جەتكەن جوق پا؟» دەگەنiمدە: «جامباسىڭ ەكi جارىم مەتر ۇراعا تۇسكەندە دەمالاتىن ۋاقىت تاۋسىلماس, الپىس جىل سۇيرەگەن سىڭار اياق سىر بەرمەي تۇرعاندا جەر تانابىن ءالi دە ولشەپ قالايىن», دەپ اعامىز بوي بەرمەيتىن...».

بوشەكەڭمەن ءبىر رەت دامدەس بولعان قاراعاندىلاق اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ەستەلىگىندە: «بوشاي اتامىز ابايدى جاتقا بiلەدi ەكەن. بiر اباي ەمەس, قازاق­تىڭ ماڭدايىنا بiتكەن ارعى-بەرگi داڭ­عىلدارىن تەرiپ وقىپ, قازىپ وقيدى. مەن ول كىسىنىڭ ەستە ساقتاۋ قابiلەتiنە تاڭعالدىم. الاش قايراتكەرلەرiنiڭ قاي جىلى, قاي باسى­لىمداردا جارىق كورگەن ەڭبەكتەرiن قول­مەن قويعانداي ساناپ بەر­گەن­دە مەن ءوزiم وسى جاسىما دەيiنگi عۇ­مى­رىمدى تەككە وتكiزگەندەي سەزiندىم», دەپتى.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتساق, بۇل اقسا­قال­مەن ءبىز پاقىر دا ۇزاق جىل ءدام-تۇز­داس بولدىق. جارىقتىق كوزى تىرىسىندە قوبدا بەتىنە اسىپ كەتكەن ناعاشىلارىن اتاجۇرتىنا كوشىرىپ الدى. بۇل ىسكە ءبىر كىسىدەي كومەكتەستىم. ويتكەنى بوشەكەڭنىڭ ناعاشىسى مەنىڭ تۋعان باجام بولاتىن. تۋىستارىن كورىپ كەرەمەت ريزا بولدى, ماعان باتاسىن بەردى, «انامنىڭ ارمانىن ورىندادىم» دەپ كوزىنە جاس الدى. مەنىڭ اتىمدى اتاماي ء«اي, كەرەي» دەپ شاقىراتىن. ونىسى ەركەلەتكەنى ەدى.