تاعدىرعا باس يمەگەن تۇلعا

عالىمنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا بۇگىنگى بەلەس بيىگىنەن كوز سالا, بالالىق شاعىنان باستاپ بايانداپ, ىركىلىسسىز جوڭكىلگەن تاريح كوشىنىڭ ءىرى تۇلعاسىنا اينالۋ جولىنداعى ۇدەرىستى شىم-شىتىرىق حيكايات ىسپەتتى ورىستەتىپ-ورگەن باس بايانداماشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ارمان ءجۇمادىلدىڭ ۇستاز ومىرىنەن تەرەڭ حابارى بارىن بايقاتىپ قانا قويماي, مىڭ مارتە تاعدىر سىناعىنا تۇسسە دە, جىگەرى مۇقالماعان عيبراتتى عۇمىردى جان-جاقتى قامتىپ-سارالاعانى قاتىسۋشىلاردىڭ قۇر­مەتىن وياتا ءتۇستى. ارداگەر تا­ريح­شى ءومىر جولىندا قيىندىق پەن قياناتتى كوپ كوردى, بىراق ەشقاشان ءوزىنىڭ ازاماتتىق ۇستا­نى­مىنان, دۇنيەتانىمدىق قۇن­دىلىقتارىنان اجىراماعانىن باياندامانىڭ ءار كەزەڭگە بولىنگەن تاراۋلارى تۇيىندەپ جاتتى. ەڭ العاش قيىندىق شىڭداعان كۇرەس­كەرلىك مىنەز شاعىن ۇلتتارعا تىزەسى باتقان الپاۋىت مەملەكەتكە قار­سىلىقتان قالىپتاسا كەلىپ, ەل مۇد­دەسىن بيىك ساناعان وتانسۇيگىش ماق­ساتى مەن قاجىرلى قاسيەتى ۇلت­تىق تاريح عىلىمىن يگىلىكتى زەرت­تەۋمەن, باعالى دەرەكتەرمەن بايىتا ءتۇستى.

زيالىلاردى قۋدالاي باستاعان وزبىر ساياساتپەن ىمىراعا كەلە الماعان ءا.داۋلەتحان الپىسىن­شى جىلداردىڭ اياعىندا قازاق­ستاندى بەت­كە الىپ, ءبىر توپ جولداسىمەن شەكارانى بۇ­زىپ ءوتىپ, تۋعان جە­رىنە تابان تىرەسە دە, تەمىردەي قاتاڭ توتا­ليتارلىق جۇيەنىڭ جە­كە باسى­نىڭ ەركىندىگىن تەجەگەن قى­سىمىنان ءبارىبىر قۇتىلا المادى. «كەڭەس ازاماتى» دەگەن تول­قۇجاتقا تەك 18 جىل وتكەن سوڭ عانا توڭ ءجىبي باستاعان 1986-نىڭ جىلىمىعىندا ارەڭ قول جەت­كىزدى. كەڭەستىڭ كىرپىك قاقپاي قادا­عالايتىن باقىلاۋىندا ءجۇ­رىپ اڭگىمە, پوۆەست جازىپ, شى­عار­­ماشىلىعىن شيراتا ءتۇسۋدى عانا ماقسات تۇتىپ, 1978 جىلى «جا­لىن» باسپاسىنان «سىرىمدى ايتام» اتتى العاشقى جيناعىن وقىرمانعا تارتۋ ەتتى.

بۇدان كەيىنگى «الاتاۋ» تەلەارناسىندا, حالىقارالىق «زامان-قازاقستان» گازەتىندە, دۇنيە­جۇزىلىك قازاقتار قاۋىم­داس­­تىعىندا قىز­مەت اتقارعان جىلدار دا جەمىسسىز بولعان جوق. تۇرىك ءتىلىن ەركىن مەڭ­گەرىپ, شى­عارماشىلىق مۇم­كىندىگىنىڭ كوكجيەگىن كە­ڭەيتە ءتۇستى. عىلىمي اۋدارمامەن كاسىبي تۇردە اينالىسىپ, تۇركيادا جارىق كورگەن تاريحشى باحاددين وگەلدىڭ « ۇلى حۋن يمپەرياسىنىڭ تاريحى» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەگىن ساپالى ءتارجىمالاۋىنا بايلانىستى تا­ريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋ­تىنا جۇمىسقا شاقىرىلادى. حۋن­دار تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە عىلىمي ور­تادا سينولوگ, تۇركىتانۋشى جانە شەبەر اۋدارماشى رەتىندە تا­­نىلادى. ءا.داۋلەتحان ءومىرىنىڭ تۇل­عالىق قىرىنا تەرەڭ تالداۋ جاساعان ارمان ءجۇمادىل: «ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى تۇر­كىلەر: تاريحي زەرتتەۋلەر» ات­­تى ەڭبەگى ءا.داۋلەتحاننىڭ جەكە باسىنىڭ رۋحاني نەگىزى مەن عى­­لىمي ىنتالىلىعى تەك ۇلت­تىق-تۇركىلىك تۇعىرناما اياسىندا قالىپتاسقانىن بايقاتتى. مۇنداي ازاماتتىق ۇستانىم ونى قازاق حالقىنىڭ سىرلى دا قيلى تاريحىن تاريحي ۇدەرىستەردى ءتۇي­سىنۋ ارقىلى جاناشىرلىقپەن جا­زۋعا باعىتتادى. بۇعان دەيىن حالقىمىزدىڭ كونە تاريحى مەن ەتنومادەنيەتىن ۇلتتىق تۇرعىدان جازىپ سيپاتتاعان ەڭبەكتەر كەمدە- كەم بولاتىن» دەدى.

ەل ىشىندەگى الۋان ءتۇرلى اڭىز اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان عالىمنىڭ ارتىندا قالاتىن مۇراسى – كى­تابى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا تاريح عىلىمىنىڭ كوش باسىن­دا جۇرگەن بەلگىلى تاريحشىلار ءا.داۋلەتحاننىڭ جارىققا جاڭا شىققان ءتورت كىتابىنىڭ جى­بەك­باۋىن قيدى. «شىعىس تۇر­كىس­تان­داعى دۇربەلەڭمەن وت­كەن 40 جىل. 1912-1952 جىل», « ۇلى­لار­دىڭ ۇلاعاتى» كىتاپتارى, «شى­عىس­تىڭ سونبەس جۇلدىزى – دۋبەك شال­عىنباەۆ» جانە كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىنىڭ جيناعى – عالىمنىڭ ەشقاشان وزەكتىلىگىن جويمايتىن قۇندى ەڭبەكتەرى قا­تارىندا عىلىمي اينالىمعا ەندى.

كىتاپ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز العان اكادەميك مام­­بەت قويگەلديەۆ: «سوۆەت ۇكى­­مەتىن ورناتقاندا سوۆەتتىك زوم­بىلىقتان قاعاجۋ كورگەن قالىڭ قازاق قاشىپ, ارعى بەتكە ءوتتى. بۇل – فاكت. «بۇلاردى توقتاتپاساق, قازاقستاندا قازاق قالمايتىن جاعدايعا جەتەمىز, توقتاتۋ كەرەك» دەگەن ۇران كوتە­رىلدى. ال قالاي توقتاتاسىڭ؟ پۋلەمەتپەن, وقپەن توقتاتاسىڭ. بۇل دا سولاي بولدى. ءبىرازى شەكارادا قىرىلدى. ارعى بەتكە وسى جاقتان ءبىراز زيالى وتكەن. ولار كوپ. بىراق مەن ەكەۋىن عانا ايتايىن: رايىمجان مار­سەكوۆ پەن ىبىرايىم جاي­ناقوۆ جانە باسقالار. بۇلار شىعىس تۇركىستانعا زيالىلىقتىڭ جاڭا تولقىنىن, جاڭا لەبىن الىپ بارعان. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جازۋى مەن الىپپەسىن, ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن الىپ باردى, قىسقاسى, الاش رۋحىن الىپ بارعان. ال سول الاش رۋحى شىعىس تۇركىستاندا تامىرلانىپ, توپىراعىنا ابدەن ءسىڭدى دەپ ويلايمىن. ايتان ءنۇسىپحان, الىمعازى داۋلەتحان, ءنا­بيجان مۇقامەدحان ۇلى, تاعى تولىپ جاتقان زيالىلار الاش رۋحىنىڭ جەمىسى, سول كەز­دەگى كورىنىسى – وسى ازاماتتار. الىم­عازى – تالانتتى ادام. ەگەر ول تاريح عىلىمىن تاڭداماعاندا, جازۋشى بولۋى بەك مۇمكىن ەدى. الىمعازىنىڭ العان نەگىزگى ىرگەلى ءبىلىمى – ءتىل جانە ادەبيەت. بىراق ءتىل مەن ادەبيەت بۇل كىسىنىڭ تاريحقا كەلۋىنە سەبەپشى بولدى. ءسوزدى تۇسىنگەن ادام تاريحتى تۇسىنەدى. قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن ورىس, قازاقشا بىلمەيتىن نەمىس ياكي جاپون قازاق تاريحىن جازادى دەپ ايتا المايمىن. وعان اۋزىم دا بارمايدى. ال قازىر قا­زاق ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار قا­زاقتىڭ تاريحىن جازىپ جاتىر. بۇل – سۇمدىق! بۇل كاسىبي دامۋدان اجىراپ قالۋدىڭ كورىنىسى».

م.قويگەلدى عالىمنىڭ ۇيعىر حالقىنىڭ ادەبيەتى بويىنشا جەتى ەڭبەك جازعانىن, ونىڭ ءبارى دە ىرگەلى, پايدالى ەڭبەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءا.داۋلەتحان ورتا عاسىرلار تاريحىن جاڭا قىرىنان زەرتتەپ, جاڭا كەزەڭدە جاڭا تاريحتى جازۋعا دا اتسالىستى. ول ەڭبەكتىڭ ءبارى دە تىڭ. تاريحشىلار اراسىندا دا بۇل زەرتتەۋلەر جاقسى قابىلداندى.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قا­تىس­قان بەلگىلى تاريحشى جانە ادە­بيەت­شى عالىم-پروفەس­سور­لار كەن­­جەحان ماتىجانوۆ, اۋەزحان شا­شاەۆ, بەرەكەت كارى­باەۆ, تۇر-ءس­ىن­الى رىسكەلدى, قاي­دار ال­دا­جۇ­مانوۆ, احمەت توق­تا­باي, رۋدا زايكەنوۆا, ورى­ناي جۇباي تاريح پەن ادەبيەتكە بىر­­دەي ەڭبەك سىڭىرگەن بىرەگەي عا­­لىم تۋرالى تىڭ ەستەلىكتەر تيە­گىن اعىتتى.

الىمعازى داۋلەتحاننىڭ ينس­تيتۋتتىڭ جاس زەرتتەۋشى عالىم­دارىنا ءوز اتىنان تاعايىنداعان شا­كىرتاقىسى تابىستالدى. قا­زاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, اقىن قاسىمحان بەگ­مانوۆ تاريحشى عالىمنىڭ بىلتىر عانا وداققا مۇشەلىككە قا­­بىلدانعانىن ايتىپ, قازاق ادەبيەتىنە قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن ءا.داۋلەتحانعا «قا­زاقستاننىڭ قۇر­مەتتى جازۋشىسى» اتاعى بە­رىلگەنىن جەتكىزدى.

باياندامالار نەگىزىندە جاڭا قازاقستانداعى تاريح عىلى­مى­نىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن تۇيت­كىلدى پروبلەمالارى كەڭىنەن تال­­قىلانىپ, عىلىمي كونفە­رەن­تسيا­نىڭ قورىتىندىسى نەگىزىن­دە ورتاق قارار قابىلداندى.

الماتى