كۆانتتىق تەحنولوگيا بىلگىرى

دجەيمس مورگاننىڭ شاكىرتى

كارديفف ۋنيۆەرسيتەتى – وفتالمولوگيا سالاسىندا الەمگە داڭقى شىققان وقۋ ورنى. س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى, قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ رەزيدەنتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ ءۇشىن اتى ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گرانتىن جەڭىپ الۋ توسىن جاي ەمەس-ءتى. ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن ستۋدەنت بۇل كەزدە ينجەنەريا, وپتوەلەكترونيكا, IT سالاسىندا تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن.

قاراعاندىدا دارىگەرلەر وتباسىندا ومىرگە كەلگەن مۇحيتتىڭ مەديتسيناعا قىزىعۋشىلىعى بالا كۇنىندە باستالعان. ول ەركەلىگى باسىلماعان ەرتە شاقتان نەيروحيرۋرگ بولۋدى ارمانداپ, ميكروسكوپ, مەديتسينالىق قۇرالداردى ەرمەك ەتە ءجۇرىپ, سالالىق كىتاپتاردى كوپ وقيدى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقي ءجۇرىپ, ۇزدىك ستۋدەنتتەر قاتارىندا شەتەلدەردە عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا, ءبىلىم الۋ كۋرستارىنا قاتىسۋى ونىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى بولاشاعىنا تىڭ جول اشىپ بەردى. وسىلايشا, 2017 جىلى رەزيدەنتۋرادا وقىپ جۇرگەنىندە كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىنەن شاقىرتۋ الادى.

– كارديفف ۋنيۆەرسيتەتىنە مىڭعا جۋىق تالاپكەردىڭ ىشىنەن جەتى ستۋدەنتتىڭ ءبىرى بولىپ ىلىك­تىم. شەتەلدىك عالىمداردى مە­نىڭ گلاۋكوما تۋرالى جازعان بايان­­دامام قىزىقتىرعان ەكەن. وسى كەزدە گلاۋكومانى ەمدەۋ­دەن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك عالىمى دجەيمس مورگاننىڭ توبىنا ءتۇسۋ باقىتىنا يە بولدىم. ادەتتە, دوكتورانتتاردى سيرەك قابىلدايتىن پروفەسسور ماعان ءوز تالاپتارىن قويدى. ۇستازىمنىڭ تالابى بو­يىنشا كوز اۋرۋلارىن زەرتتەۋدە IT باعدارلامالار, الگوريتمدەر قۇراستىرۋ ءۇشىن data science-ءتى مەڭگەرۋىمە تۋرا كەلدى, – دەيدى ول.

مۇحيت كوزدىڭ تورلى قابىعى كلەتكالارىنىڭ اپوپتوزىن الدىن الا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاساندى ينتەللەكت باعدارلامالارى ءۇشىن كودتار مەن ءارتۇرلى زەرتتەۋلەرىن كارديففتە باستاعان. جاس عالىمنىڭ ىزدەنىسى عىلىمي ورتاعا جىلدام تاراپ ۇلگەردى. ۋەلستە قازاقستاننان كەلگەن ستۋدەنت وپتيكالىق جۇيە­لەر جاساۋمەن اينالىسىپ ءجۇر دەگەندى ەستىگەن كاناداداعى ۋاتەر­لوۋ ۋنيۆەرسيتەتى كۆانتتىق ەسەپ­تەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ في­زيك­تەرى بەن تومپسون, دۋشان شارەناتس, دميتري پۋشين كۆانتتىق فوتونداردى پايدالانۋ ارقىلى ميكروسكوپ ويلاپ تابۋعا ينجينيرينگ, وپتوەلەكترونيكا, IT, وفتالمولوگيا جانە كۆانتتىق فيزيكانى مەڭگەرگەن مامان قاجەتتىگىن ايتىپ, حابارلاسقان.

– ولار ۋاتەرلوۋ ۋنيۆەرسي­تەتىنە بارۋىما نەمەسە گونكونگتا ەندى قۇرىلا باستاعان كۆانتتىق وفتالمولوگيا بويىنشا زەرت­حاناعا جەتەكشىلىك ەتۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادى. مەن دوكتورانتۋرانى بىتىرگىم كەلەتىنىن جانە ەلەكترونيكا, ينجەنەريانى مەڭگەرگەنمەن, كۆانتتىق فيزيكانى بىلمەيتىنىمدى ايتتىم. كەلىسىم اياسىندا عالىمدارعا وقۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن كۆانتتىق فيزيكانى مەڭگەرۋگە ۋادە ەتتىم. ولار دا قولداۋ كورسەت­تى. وسىلايشا, گونكونگ زەرت­­حاناسىندا جۇمىس ىستەي باس­تاۋىم ءوز ەلىمە عىلىمنىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارىن جەتكىزۋگە بەرىلگەن زور مۇمكىندىك دەپ قابىلدادىم. تاياۋ بولاشاقتا قازاقستانعا كۆانتتىق تەحنولوگيالاردى الىپ كەلەتىن عالىمداردىڭ كوبەيەتىندىگىنە سەنىمىم مول, – دەيدى مۇحيت.

كوز – ادام جانىنىڭ ايناسى

قازىرگى كەزدە گونكونگ زەرتحاناسىندا اقش, ۇلىبريتانيا, كانادا, ءۇندىستان, گونكونگ, سەر­بيا, رەسەي, قازاقستاننان بار­عان جەتى عالىم جۇمىس ىستەيدى. توپتىڭ كۋراتورى – كانادالىق-امەريكالىق پروفەسسور, ماسسا­چۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋ­تىنىڭ ەڭ مىقتى كۆانتتىق في­زيگى دەۆيد كوري. ال عالىم-ارىپ­تەستەر قۇرعان Structured Light Tomography كومپانياسىنىڭ باسشىسى – مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ. ستارتاپتىڭ باستاپقى باعاسى 5 ملن دوللاردى قۇرايدى. عالىم­دار قاراجات كولەمىن الداعى ۋا­قىتتا ءۇش ەسەگە دەيىن ارتتى­رۋ­دى جوسپارلاپ وتىر. م.قۇل­ما­عانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەم­دىك مەديتسينادا گلاۋكوما, ديابەت­تىك رەتينوپاتيا, ماكۋليارلى دەگەنەراتسيانىڭ ەمى تابىلعان جوق. الەۋمەتتىك سالدارى كۇردەلى وسىنداي اۋرۋلاردى ەمدەۋ, الدىن الۋ – قازىرگى مەديتسينانىڭ الدىندا تۇرعان جاۋاپتى مىندەت. «كوز – ادام جانىنىڭ ايناسى» دەيتىن بولساق, ادام اعزاسىنداعى كوپتەگەن اۋرۋدى دەر كەزىندە جانە الدىن الا انىقتاۋعا بولا­دى. ال عالىمدار جاساپ جات­قان جوعارى كورسەتكىشتى پروتو­تيپ دارىگەرلەرگە جاڭا مۇمكىن­دىك­تەرگە جول اشاتىنى ءسوزسىز.

عالىمدار قازىرگى كەزدە ميكروسكوپتى مينياتيۋريزيرلەۋ جانە تولىققاندى تسيكل بويىنشا جۇمىستار ىستەپ جاتىر. ءوندىرىستى اياقتاۋ مەرزىمى كەلەر جىلدىڭ ورتا شەنى دەپ بولجانىپ وتىر. كلينيكالىق سىناق كەزەڭىنە 3-4 جىل كەتۋى مۇمكىن. مۇنداي جاع­دايدا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ گون­كونگ زەرتحاناسىمەن ءۇش جىل­عا جا­سالعان كەلىسىمشارت ۇزا­را­تىن شىعار دەگەن دە ويىن جەت­كىزدى. سىناقتان وتكەن اپپاراتتار نارىق­قا شىققاننان كەيىن الەم وفتولمولوگتەرى ءۇشىن ۇلكەن جاڭا­لىققا اينالاتىنى انىق.

اكسەلەراتور, ۆەنچۋرلىق جانە ينۆەستيتسيالىق ورتالىقتارى بار عىلىمي ساياباقتا ورنالاسقان زەرتحانادا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆ ەكى اسسيسەنتىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى. ول گونكونگ ۇكىمەتىنىڭ عىلىمعا كەدەرگىسىز قارجى ءبولۋ ساياساتىنا دەگەن تاڭدانىسىن جاسىرمادى. «قاراجات ەشقانداي بيۋروكراتياسىز جەتكىلىكتى كولەم­دە بولىنەدى. گونكونگتا ماعان زەرت­حانا قۇرىلعىسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 1 ملن دوللار بەردى. مۇن­­دا جۇمىس ىستەگەن ءبىر جارىم جىل ىشىندە زەرتحاناعا 4,5 ملن دوللار جۇمسالدى. ەندى­گى قا­جەتتىلىكتەرىمىزگە 6 ملن دول­لار قاراستىرىلىپ وتىر. قار­جى­لاندىرۋ تەتىكتەرى قاعاز-قي­ساپ­تى, دالەلدى قاجەت ەتپەيدى. عالىمدارعا سەنىم ارتا وتىرىپ, سۇراعان قارجىسىن بەرەدى. ماڭىزدىسى – عىلىمي ناتيجە. گونگكونگ ۇكىمەتى تاراپىنان عالىمدارعا ايىنا شامامەن 4,5-5 مىڭ دوللار ايلىق تولەنەدى. بۇل امەريكا, اۋستراليا پوستدوكتورانتتارى الاتىن ايلىقپەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە كوپ, – دەيدى ول.

ارىپتەستەرى – نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى

گونكونگتاعى عىلىمي ساياباقتا عالىمدارعا تولىققاندى جاع­داي جاسالعان. مۇندا قوسىمشا جۇمىستاردىڭ بارلىعىن روبوتتار اتقارادى. عالىمدار تۇندە, الدە كۇندىز جۇمىس ىستەي مە, باس­­تىسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋى كە­­رەك. مۇحيتتىڭ ايتۋىنشا, عى­لى­­مي پاركتەگى جۇمىستىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – نوبەل سىي­لى­­عىنىڭ لاۋرەاتتارىمەن ءبىر الاڭ­دا جۇمىس ىستەۋ. ولاردىڭ ءبىرى 2018 جىلى فيزيكادان نوبەل سىي­لىعىن العان كانادالىق عا­لىم دوننا ستريكلاند بولسا, ەكىنشىسى – 2022 جىلى لاۋ­رەات اتانعان اۋستريالىق فيزيك انتون تسايلينگەر. وتكەن عا­سىر­دىڭ 80-جىل­دارىندا 25 جاسىندا پۋلس­­تىك لازەر ويلاپ تاپ­قان دون­نا ستريكلاند جاس عالىم­داردىڭ كولوبوراتورى.

– دوننا ستريكلاند زەرتحانا­مىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, الدىن الا حابارلاسقاندا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. اتاعى الەمگە ايگىلى عالىممەن قازىرگى كەزدە ەمىن-ەركىن سۇحباتتاسىپ, كوفە ىشۋگە دە بىرگە بارامىز. عا­لىمنىڭ قول جەتكىزگەن عى­لى­مي جەتىستىگى الەمدىك لازەرلىك حي­رۋرگيادا, اسىرەسە كوزدى لازەر­مەن ەمدەۋ سالاسىندا نا­تيجە­لەرى جاس عالىمداردى شابىت­تان­دىرا تۇسەتىنى انىق. ال فيزيك انتون تسايلينگەر كۆانت­تىق فو­تونداردى زەرتتەتۋدى فران­تسۋز عالىمى الەن اسپە, امەري­كا­لىق دجون ف.كلاۋزەرمەن ىسكە اسىرعانى ءمالىم. بىزبەن سي­رەك كەزدەسكەنىمەن, انتون تساي­لين­گەرمەن تانىستىعىمىزدى, عىلى­مي جۇمىستارىمىزعا قىزى­عۋشى­لىق بىلدىرگەنىن ۇلكەن مارتە­بە سانايمىز, – دەيدى مۇحيت.

گونكونگ زەرتحاناسىنداعى جۇمىس مۇحيتقا جاڭا تاسىلدەردى ۇيرەتەدى. عىلىمي ىزدەنىستەن تىس, عىلىمدى كوممەرتسيالاندى­رۋ, ماقالالار جاريالاۋدا مول تاجىريبە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كەزدە ەكى ەل ارا­سىندا ءجيى قاتىنايتىن ول كا­نادادا پروفەسسورلاردىڭ ۇل­كەن زەرتحاناسىندا الدىن الا جوسپارلانعانىنداي, ناۋقاس­تاردى قابىلداپ, كۆانتتىق فيزيكا, وفتالمولوگيا تۇرعىسىنان اۋرۋ تۇرلەرىن انىقتاۋعا اتسالىسىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ول الماتىداعى كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا 2014 جىلدان بەرى عىلىمي ساراپشى رەتىندە قاشىقتان جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىندە اتالعان ينس­تيتۋتپەن كارديفف ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا ءبىلىم, اقپارات, تەحنولوگيا الماسۋ بويىنشا مەموران­دۋمعا قول قويىلعان. سونداي-اق ول اەروعارىش مەديتسيناسى بو­يىنشا NASA-داعى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسكەن جوبا جاساپ جاتىر. «وفتالمولوگيا عىلىمداردىڭ وزەگى سانالاتىن بولسا, ونىڭ تا­مىرى كۆانتتىق فيزيكادا جا­تىر. ول فەرميوندار, ەلەكترون, نەيتروندى زەرتتەيتىن بولسا, ماكروعارىش الەمى NASA-مەن تىعىز بايلانىستا» دەيدى ول. مۇحيت قازىرگى كەزدە NASA عالى­مى تايسون برانستەتتەرمەن بىرلەسىپ, عارىشتا التى ايدان ۇزاق بولعان عارىشكەرلەردە پايدا بولاتىن نەيرووكۋليارلى سيندروم سەبەپتەرىن انىقتاپ, ونى توقتاتۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ ۇستىندە.

عىلىمي تارتىمدى ەل ونەگەسى

وسى جىلدار ىشىندە ەۋروپا, اقش, كانادا, ۇلىبريتانيا ەلدەرىندەگى ءبىلىم مەن عىلىم­عا قانىق بولعان مۇحيت قۇلما­عانبەتوۆ ەلىمىزدەگى عىلىم سالا­سىنىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلە جات­قانىن ايتتى. ول ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندە پرەزيدەنتكە تىكە­لەي باعىناتىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ رەفورماسى ال­داعى ۋاقىتتا عىلىمعا قۇشتار جاس­تار قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە ىق­پال ەتەتىنىن جەتكىزدى. بۇ­عان قوسا عىلىم تۋرالى جاڭا زاڭ قا­بىلداناتىن بولسا, قۇ­جات شەڭ­بەرىندە ىستەلەتىن جۇمىس­تاردىڭ دا اۋقىمى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.

– عىلىمعا بولىنەتىن قاراجات­تىڭ كوبەيۋى شەتەلدەردەگى پوست­دوكتورانتتاردىڭ ەلگە ورالۋىنا ىقپال ەتەتىنى انىق. سونىمەن قاتار سيليكون القابى, ەۋروپا, ازيانىڭ كوپتەگەن ەلىندەگىدەي اكسەلەراتسيا, ينكۋباتورلارى بار عىلىمي پارك قۇرۋ جاس عا­لىم­دارعا جاسالعان زور مۇم­كىندىك بولار ەدى. عىلىمي پارك­تەردە عالىمداردىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىنا دا كوڭىل بولى­نەتىن بولادى. ناتيجەسىندە, عالىم­دارعا جاڭا زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەۋگە, رەاگەنت كومپانيا­لار جانە Facebook, Google, Amazon سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىن­دىك اشىلادى. قازاقستانعا ازىر­گە ترانسۇلتتىق كومپانيالار كەلە قويعان جوق. دەگەنمەن قازاق­ستان ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى عىلىمي ويىنشىعا اينالاتىن بولسا, الەمگە اتى ايگىلى كوم­پانيا­لار كەلۋگە دايىن. ولار ءبىز­دىڭ نارىق ارقىلى جاقىن ماڭ­داعى ەلدەرگە شىعا الادى. سوندىقتان ەلىمىز ءوزىنىڭ ايماقتاعى عىلىمي الەۋەتى مەن كوشباسشىلىعىن كورسەتۋى قاجەت. الداعى بەس جىلدا كۆانتتىق كوم­پيۋتەردى قازاق بالاسى ويلاپ تاۋىپ جاتسا, وعان نە كەدەرگى؟.. قازىرگى كەزدە الپاۋىت ەلدەر ۇلكەن رەسۋرستار بولە وتىرىپ, ءوزىنىڭ كۆانتتىق كومپيۋتەرلەرىن جاساپ الدى. بۇل تەحنولوگيالار ەكى شەشىمدى قاتار اتقارا بەرەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ازىرگە بۇل ەلدەر كومپيۋتەرلەرىن اسكەري تەحنيكالارى ءتارىزدى قۇپيادا ۇستاپ وتىر. ويتكەنى ونىڭ مۇمكىندىگى تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. سوندىقتان ەلىمىزدە دە كۆانتتىق تەحنولوگيالاردى رەتتەيتىن باپ جاڭا زاڭ اياسىندا كورىنىس بەرەتىن بولسا, ءوزىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرىمىزدى قورعاپ, ساقتاي الامىز, – دەيدى م.قۇلماعانبەتوۆ.

شەتەلدىك عالىمداردى شاقىرتۋ قاجەت

گونكونگتاعى زەرتحانادا مۇحيت قۇلماعانبەتوۆكە ەكى اسسيسەنت بەكىتىلگەن. وسىلايشا, قازاقستاننان كەلگەن عالىممەن كەلىسىمشارت بىتكەننەن كەيىن ولار ۇيرەنگەندەرىن ءارى قاراي ىسكە اسىرا بەرەدى. مىنە, وسى ءادىستى ءبىزدىڭ ەلگە دە ەنگىزۋ قاجەت, دەيدى مۇحيت.

– كەيىنگى وتىز جىلدا مەم­لە­كەتتىڭ قولداۋى اياسىندا «بو­لاشاق» باعدارلاماسىمەن تالاي ورەن شەتەلدەردىڭ ۇزدىك ۋني­ۆەرسيەتتەرىندە ءبىلىم الدى. الايدا ول تۇلەكتەردى سىرت­تا قالىپ جۇمىس ىستەۋگە قىزىق­تىراتىن فاكتورلار جەتكىلىكتى. ولار وزىنە سەنىمدى, مىقتى مامان بولعاندىقتان, ەلىمىزدەگى ەكى-ءۇش جىلدىق شارتىن اياقتاپ, شەتەلگە كەتۋگە اسىعادى. سون­دىق­تان «بولاشاقتىڭ» بيۋدجەتكە سالماعىن ازايتىپ, شە­تەل­دىك عالىمداردى ەلىمىزگە ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتپەن شا­قىرتىپ, پوستدوكتورانت مامانداردى ۇيرەتۋ ءىسىن شۇعىل قولعا الۋ كەرەك. ال شەتەلدەن كەل­گەن عالىمداردىڭ ناسيحاتى الداعى ۋاقىتتا عىلىمي تار­تىم­دىلىعىمىزدى كۇشەيتە تۇسەدى. وسىعان دەيىن ەلىمىزدىڭ ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كوڭىل ءبولىپ كەلسەك, ەندىگى كەزەكتە عىلىمي تارتىمدى ەل بولۋعا ۇمتىلعان ءجون. قولدانىستاعى «ۆيزيتينگ پروفەسسور» دەگەن باعدارلاما ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن پروفەسسورلاردى شاقىر­تۋمەن ەرەكشەلەنسە, ولاردىڭ ۋاقىت تاپشىلىعى مەن قۇلشىنى­سىنا دا نازار اۋدارعان ابزال. مى­سالى, گونكونگتا TOپ-100-گە كىرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردەن عا­لىمداردى شاقىرتۋ ۇردىسكە اي­نالعان. سوندىقتان جاپونيا, كو­رەيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, اقش, كانادادان عىلىمعا قۇش­تار عالىمدارمەن جۇمىس ىستەۋ – ۋاقىت تالابى. بۇل ءۇردىس جولعا قويىلاتىن بولسا, تالانتتارىمىز دا ءوز ەلىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

الماتى