قالادا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرسەك تە اۋىلدا تۋعان ازاماتتاردىڭ جاعدايى ۇنەمى تولعاندىرادى. سەبەپتەرى وتە كوپ. ەڭ باستىسى, ەل حالقىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا تاۋەلدى.
الەمدىك باسەكەلەستىك ۇدەرىستەرى كۇشەيىپ, ەكونوميكالىق بارەرلەر ازايىپ, الەمدىك ورتاق شارۋاشىلىقتا ەڭبەك پەن نارىق ءبولىنىسىنىڭ ىقپالى وسكەن زاماندا ءوزىن-ءوزى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتەر زور پايداعا كەنەلۋدە. پرەزيدەنت الەمدىك نارىققا قازاقستان ساپالى وڭدەلگەن اۋىل ونىمدەرىمەن عانا شىعا الاتىندىعىن ورىندى ەسكەرتەدى. وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ءوز ۇسىنىستارىن, تاپسىرمالارىن بەردى. اۋىلدى دامىتۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرىن ورىنداۋ – ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق مىندەتى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپايىنشا, ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, قازىرگى كۇندە ەل حالقىنىڭ 40 پايىزى قالادا تۇرادى. قازاقستان حالقىنىڭ ۇشتەن بىردەن استامى اۋىلدا تۇرعانىمەن, 30 جىلدا اۋىل كوركەيىپ, اۋىل ەكونوميكاسى ايتارلىقتاي دامىدى دەپ ايتا المايمىز. حالىققا قاجەتتى ءسۇت, ماي, ىرىمشىك, شۇجىق ونىمدەرىنىڭ قوماقتى بولشەگى يمپورتتالادى. مىسالى, ىشكى تۇتىنىسقا قاجەت ءسۇتتىڭ 15%, ىرىمشىكتىڭ 51% سىرتتان اكەلىنەدى. مۇناي, گاز ساتۋدان تۇسكەن اقشاعا ەلىمىز ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ەل تابىسىنىڭ قوماقتى بولىگىن دامۋعا ەمەس, تاماققا جۇمساپ كەلەدى. راس, نان ونىمدەرى جەتكىلىكتى, بيداي مەن ۇندى كوپ مولشەردە ەكسپورتقا شىعارىپ كەلەمىز. الايدا ۇننان جاسالاتىن ماكارون دايىن ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەندىگىن ەل بيلىگى مەن بيزنەسمەندەر ەسكەرمەي كەلەدى.
دۇكەندەردە وتاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەس سالماعى از. ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسىم بولشەگى – يمپورتتىق ونىمدەر. حالىقتىڭ 40 پايىزى تۇراتىن اۋىل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن تولىققاندى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. مينيسترلەر كابينەتى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اۋىل ەكونوميكاسىن نارىقتىق تالاپتارعا ساي رەفورمالار جۇيەسىن ىسكە اسىرا المادى. قازاقستان ءار جىلدا كسرو استىعىنىڭ 30%, ءجۇنىنىڭ 28%-ىن دايىنداپ, زور جەتىستىككە جەتكەن بولاتىن. بيىلعى جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويدى. اۋىلدىڭ وڭدەلگەن ءونىمىن 70%-عا كوتەرۋدى مەجەلەيدى. ءونىمدى تۇراقتى, ساپالى ۇسىنىپ وتىراتىن ءىرى كومپانيالاردى قولداۋ جوسپارلانۋدا. جىلىجايلاردى كوبەيتۋ, ءسۇت-تاۋار فەرمالارىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, سۋ قويمالارىن كوبەيتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاڭارتۋ, اۋىلداعى شاعىن بيزنەستى قولداۋ, اۋىلعا زاماناۋي تەحنولوگيالار تارتۋ, اگرارلىق عىلىمدى وندىرىسپەن بايلانىستىرۋ, سۋدى از تۇتىناتىن داقىلداردى كوبىرەك ەگۋ, اگرارلىق سالا ونىمدەرىن ساتۋدى, ساقتاۋدى رەتكە قويۋ سياقتى كەلەلى دە ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋدى پرەزيدەنت ەكونوميكانى جاڭارتۋدىڭ ىلكىمدى جولدارى رەتىندە كورسەتەدى. ءسوزسىز, اتالعان مىندەتتەر ىسكە اسسا, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلادى.
وسى مىندەتتەرگە قوسىمشا اۋىلدى دامىتۋدىڭ كەيبىر مىندەتتەرىنە توقتالىپ وتسەك دەيمىز. ادىلەتتى قازاقستاندا وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىن الىپ كەلگەن اۋىل ەكونوميكاسىنا «ەكىنشى ورىن» بەرۋدى توقتاتاتىن مەزگىل جەتتى. ساپالى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن الەمدىك نارىقتا مۇنايدان دا كوپ پايدا تابا الاتىنىمىز بەلگىلى. ۇكىمەت وسى باعىتتا ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى. ول ءۇشىن «بولاشاعى جوق اۋىلدار» دەگەن جەلەۋمەن مىڭداعان شاعىن ەلدى مەكەندى قۇرتقان بايتاق قازاق جەرىنىڭ ءاربىر نۇكتەسىندە اۋىلدار تۇرۋى جانە قۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى مىندەتتى. قاڭىراپ بوس قالعان جەرلەرگە كوز الارتۋشىلار, ولاردى ساتۋعا, جالعا بەرۋگە قىزىعۋشىلار كوبەيۋدە. ءاربىر ەلدى مەكەن وزىنە قاراستى جەرىنە يە بولىپ, «قويىن باعىپ, قويىن قۇرتتاپ» وتىرعانى مەملەكەتكە دە, حالىققا دا پايداسى زور. جەردىڭ ەگەسى حالىق, جەر حالىقپەن كوگەرىپ, ءوز جەمىسىن بەرەدى. حالىق مەكەندەمەسە, جەردىڭ الەۋەتىن قالاي پايدالانامىز؟ سوندىقتان «بولاشاعى جوق اۋىلدار» دەگەن جەلەۋمەن سايىن دالانى يەسىز قويۋعا بولمايدى. اۋىل ادامى ءوز جەرىن يگەرسىن, مالىن ءوسىرسىن, استىق ەكسىن, ونى ساتىپ پايدا تاپسىن دەگەن ۇستانىم مەملەكەتتىك ۇستانىمعا اينالسا قۇبا-قۇپ. مويىنقۇمنىڭ قۇمىندا قازاق ميلليونداپ مال وسىرگەنىن ۇمىتپاساق ابزال. ارينە, شارۋالاردى قولداۋ قاجەت. باستاپقى جىلدارى قولداۋ كورگەن اۋىل ەڭبەكشىسى بىرتىندەپ قۋات الىپ, شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ اكەتەرى ءسوزسىز.
ەكىنشى وزەكتى ماسەلە – ەلدەگى ۋربانيزاتسيالانۋ دەڭگەيىنىڭ كۇشەيۋى. اۋىل حالقى قالاعا ۇدەرە كوشۋ ۇدەرىسى توقتاماي تۇر. كوپ اۋىلداردا جاستار قالماۋدا, نەمەسە ازايۋ ۇستىندە. قالادا جۇمىس ورىندارى تاپشى. قالاعا كەلگەن اۋىلدىقتاردىڭ كوبىندە ءۇيى جوق. قارا جۇمىس ىستەپ, تاكسيلەتىپ, بازاردا ۇساق-تۇيەك ساتىپ, ءبىرشاما جاس قور بولىپ ءجۇر. اۋىلدا جۇمىس بولسا, تابىس بولسا, قالادا قاڭعۋمەن, جۇمىس قۋالاۋمەن كۇن كەشۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ ەلىمىزدەگى ستيحيالى جاعدايدا ورىستەپ, اۋىلدى كۇيرەتىپ جاتقان ۋربانيزاتسيالاۋ ۇدەرىستەرىنە قارسى مەملەكەتتىك كەشەندى شارالاردى جاساۋ تاعدىرلىق مىندەتتەر قاتارىندا دەپ بىلەمىز. اۋىلدا وسكەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن بىلەتىن ماماندار تۋعان جەرىن وركەندەتۋگە كۇش سالۋعا ءتيىس. «ديپلوممەن اۋىلعا» سياقتى قاجەتتى, پايدالى شارالاردى قولداي بەرۋگە ءتيىسپىز.
اۋىلداعى شارۋالاردى ۇيىمداستىراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ, ارتەلدەر ۇيىمداستىرۋ, متس-تەر قۇرۋ سياقتى ءاربىر ءوڭىر وزىنە سايكەس كەلەتىن ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتار فورمالارىن تابۋى ءتيىمدى. سەبەبى, ءىرى مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن, سۋ قويمالارىن, استىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىن, ت.ب. سالۋ, ۇستاپ تۇرۋ ءبىر-ەكى فەرمەردىڭ قولىنان كەلمەيدى. باي-قۋاتتى فەرمەرلەر شارۋاشىلىعىنىڭ سانى وسە بەرگەنى جاقسى. دەگەنمەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن كوتەرىپ اكەتۋگە ولار قاۋقارسىز. سوندىقتان اۋىلدا ۇجىمدىق اگروفەرمالار شەشۋشى ءرول اتقارادى دەگەن ويدامىز. ءىرى اگروفەرمالار تابىستى بولۋى ءۇشىن وعان جۇمىس ىستەيتىن بارلىق شارۋالار ادال, ادىلەتتى تابىستارىن الىپ وتىراتىن جاعداي جاسالۋى كەرەك. سوندا عانا جاستار اۋىلدا توقتايدى, ءوز بولاشاعىن اۋىل ەكونوميكاسىمەن بايلانىستىرادى.
اۋىلدا ىسكە اسپاي, پايدا اكەلمەي جاتقان دۇنيە وتە كوپ. مىسالى, ءاربىر وتباسى كەمىندە 2-3 قوي, 1 ءىرى قارا مالدى سويادى. ەتىن ساتادى, جەيدى. تەرىسى ىسكە جاراماي, قوقىسقا لاقتىرىلادى. تابيعي تازا ونىمنەن ەشقانداي پايدا بولماي قالادى. قوي, ەشكىنىڭ ءجۇنى دە سولاي, پايداعا اسپاۋدا. سەبەبى قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن بىرگە تەرەڭ داعدارىسقا ۇشىراعان. تەرى, ءجۇن, سۇيەكتەردى وڭدەپ, نارىققا ۇسىنا الاتىن تسەحتار, فابريكالار جۇمىس ىستەمەي تۇر. شيكىزات جەتكىلىكتى. الايدا ونى پايدا كوزىنە اينالدىراتىن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى بولماي تۇر. ميلليونداعان تەرىنى ءبىر جىلدا جيناۋعا بولادى. الەمدىك نارىققا تون, ەتىك, باس كيىم, ت.ب. تىگەتىن تەرى دايىنداۋعا ابدەن مۇمكىندىك بار. جۇننەن تۇسەتىن پايدا دا شاش ەتەكتەن. تىپتەن مال ءمۇيىزى, سۇيەكتەرى تاماشا تابيعي ونىمدەر قاتارىندا. ال قازىر اۋىلدىقتار ءار قويدان 50-60 مىڭ عانا پايدا كورەدى. ءجۇنى مەن تەرىسى ىسكە اسسا بۇل پايدا 30-40 پايىزعا ارتۋى مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي تۇر, پايدالى دۇنيە بوس ءراسۋا بولۋدا. كەڭەستىك كەزەڭدە شەشىلگەن وسى ماسەلەنى شۇعىل شەشۋ كۇن تارتىبىندە دەپ بىلەمىز. تەرى مەن ءجۇندى وڭدەۋ قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اۋىلدا, اۋدان ورتالىقتارىندا اشۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
اۋىلدى دامىتۋدىڭ جولى – اۋىل حالقىنىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋمەن قاتار, ونىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ. قازىر كوپتەگەن اۋىلدا اۋرۋحانا تۇرماق فەلدشەرلىك پۋنكتتەر سيرەك. دارىگەر ىزدەپ اۋىل حالقى ءىرى ەلدى مەكەندەر مەن اۋدان ورتالىقتارىنا سابىلادى. باستى بايلىق دەنساۋلىق دەسەك, ۇكىمەت قارجىنى اياماي, ءار اۋىلدا دارىگەرى بار فەلدشەرلىك پۋنكتەر, اۋرۋحانالار اشۋعا مىندەتتى. اۋىل مەكتەپتەرىندە بالا سانى از بولسا دا, شىعىننان قورىقپاي, 5-10 بالانى وقىتاتىن شاعىن كومپلەكتىلى مەكتەپتەردى جاپپاي وقۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. كىتاپحانا مەن ينتەرنەت جۇمىس ىستەپ تۇرۋى دا قاجەتتى. سوندا عانا اۋىل وركەندەيدى. حالىق اۋىلدا تۇرۋعا دايىن بولادى.
قاراپ وتىرساق, ادىلەتتى قازاقستانعا تۇبەگەيلى جاڭا اگرارلىق ساياسات كەرەك. ول ساياساتتىڭ ماقساتى – ەلدى تابيعي شيكىزاتتاردى ساتۋشى, باسىم دەرجاۆالاردىڭ شيكىزات بازاسى ەمەس, ولارعا اگرارلىق سالانىڭ ساپالى ونىمدەرىن ساتاتىن مەملەكەتكە اينالدىرۋ بولۋى كەرەك. جاڭا اگرارلىق ساياساتتى شىندىققا اينالدىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن مەملەكەتتىلىك عىلىمي نەگىزدەلگەن رەفورمالار ىسكە اسىرىلۋى كەرەك. قازاقستان ەكولوگياسىنىڭ تازا استىعىمەن, ەتىمەن, ءسۇت-مايىمەن, قىمىز-قۇرتىمەن, قىزىل ىرىمشىگىمەن الەمدىك نارىقتان ءوز ورنىن الادى دەگەن ءۇمىت زور.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور