كەيىنگى جىلداردا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە از قاراجات ءبولىنىپ جاتقان جوق. ءبىراز رەفورمالىق قادامدار جاسالىپ جاتىر. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بارلىق تۇيتكىلى شەشىلىپ, جاعدايى جاقسارىپ كەتتى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. قازىردە اينالادا بولىپ جاتقان گەوساياسي تۇراقسىزدىق ءاربىر تۇرعىندى الاڭداتادى. وسىنداي جاعدايدا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى, ونىڭ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن دەنساۋلىعىنا دا اسەر ەتەدى.
ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماقساتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ەكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءار جىلدارى جولداۋدا ايتۋىنداي-اق ايتىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن كوتەرۋدىڭ ءبىر تەتىگى – جەردىڭ (توپىراقتىڭ) قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, وڭىرلەردە ءتيىمدى پايدالانۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ. تاجىريبەلى مامان رەتىندە اتالعان ماسەلەگە قاتىستى كەيبىر ويلارىمدى ورتاعا سالعىم كەلىپ وتىر.
جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ, ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن ۇلتتىق نامىستى وياتۋ كەرەك. جەرىمىز ۇلكەن بولعان سوڭ, ونى تيىسىنشە قادىرلەپ, كوپ جاعدايدا رەتتى ءارى ءونىمدى پايدالانىپ جۇرگەن جوقپىز. ەرتەرەكتە گرۋزياعا ىسساپارمەن بولعانىمىزدا تاۋ بوكتەرىندەگى ءۇي ىرگەسىنەن اياداي جەرگە ەگىلگەن 3-4 ءجۇزىم اعاشىنىڭ تۇبىرلەرىن كورىپ قايران قالعانىمىز بار. سان جىلدار كۇتىپ-باپتاپ, اتادان-بالاعا مۇرا رەتىندە قالدىرىلىپ كەلەدى ەكەن. بىزدە دە جەرگە, جەر-اناعا وسىنداي كوزقاراس ءىس جۇزىندە قالىپتاسۋى كەرەك, سوندا عانا جەرگە دەگەن قاتىناس وزگەرەدى.
ەلىمىزدە جەر رەسۋرسى ۇلكەن (272,5 ملن گا), ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر 100 ميلليون گەكتاردان اسادى. جەر كولەمى جاعىنان دۇنيە جۇزىندەگى ون ءىرى ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز. الايدا از عانا حالقىمىزدى سول جەردەن الىنعان ونىمگە كەلگەندە, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولىق جانە ارزان باعامەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانىمىز قىنجىلتادى. جەردى پايدالانۋعا كەلگەندە شورقاقپىز. ارينە, بارلىق جەردە ونداي ەمەس, وڭتۇستىك وڭىرلەردە جەرگە دەگەن ىقىلاس وزگەشە.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى سالاسىندا كوپتەگەن وزگەرىس بولدى. ءاربىر مينيستر ءوز رەفورماسىمەن كەلدى دەۋگە بولادى. بىراق ناتيجەلەرى ايتارلىقتاي ەمەس, وعان سالا باسشىلارىنىڭ ءجيى اۋىسۋىنىڭ دا اسەر ەتكەنىن جاسىرماۋ كەرەك. جالپى العاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ساياساتىندا ورنىقتىلىق بولمادى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى باسىندا جۇرگىزىلگەن جەر رەفورماسى بارىسىندا قابىلدانعان زاڭعا سايكەس كوپتەگەن ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلدى. جەر قاتىناستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت (مەمجەركوم) قۇرىلدى. وسى كەزدە جەر سالاسىنىڭ جۇمىستارىن ۇيىمداستىراتىن جانە باسقاراتىن بىرىڭعاي جۇيە قالىپتاستىرىلدى. بۇل ۋاقىتىندا ۇلكەن جاڭالىق بولدى جانە جەر سالاسىنا كوپتەگەن وڭ وزگەرىس اكەلگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. سوڭعى كەزدەگى جەردى پايدالانۋداعى كەلەڭسىزدىك نەگىزىنەن جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىق تۇرلەرىنىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جوبالانۋى مەن جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ جانە نەگىزدەۋدىڭ ناشارلىعىنان دەپ ويلايمىن. جەر سالاسىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, ونىڭ الدىندا قۇرىلىسپەن نەمەسە قالالاردا ساۋلەت, قالا قۇرىلىس ورگاندارىمەن, سوڭعى جىلدارى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىمەن قوسۋ جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسىن, جەر كاداسترى مەن جەر مونيتورينگىن جوق قىلدى دەۋگە بولادى.
جەر سالاسىنداعى بىتپەيتىن جەمقورلىق پەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ, ۋچاسكەلەردىڭ نىسانالى ماقساتتى پايدالانۋ ساناتىن زاڭسىز وزگەرتىپ, بولشەكتەپ ساتۋ (ونىڭ ىشىندە سۋارمالى جەرلەردى), ميلليونداعان گەكتار جەردىڭ ءوز ماقساتىندا پايدالانىلماي جاتقانى, اۋىلداردىڭ توڭىرەگىندە جايىلىمداردىڭ جەتىسپەۋى, جەردىڭ كوپ بولىگىنىڭ دەگراداتسياعا, سۋ نەمەسە جەل ەروزياسىنا ۇشىراۋى, شولدەنۋى, قۇنارسىزدانۋى, ەلدى مەكەندەردىڭ جاڭبىر سۋىنا شايىلىپ كەتۋى, ت.س.س. – جەر ۋچاسكەسىن بەرگەن كەزدە نەگىزدەلگەن جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ بولماۋى, جەردىڭ نىسانالى پايدالانىلۋىنىڭ ناقتى جوسپارىنىڭ ازىرلەنبەۋى, جارتى عاسىردان استام تاريحى بار جەر سالاسىنىڭ جويىلۋى, جەر كاداسترى (اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ) دەرەكتەرىنىڭ ناشارلاۋى – جەر ۋچاسكەسىنىڭ اۋدانىن جايىلىم نەمەسە ەگىستىك ءۇشىن پايدالانۋعا جوبالاعاندا جەردى بەدەرىنە (رەلەفكە) جانە توپىراق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى نەگىزدەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەر. سونداي-اق سوڭعى جىلدارعى جەر سالاسى ماماندارىن دايارلاۋ ءىسىنىڭ قۇلدىراپ كەتۋى, بار مامانداردىڭ تاجىريبەسىنىڭ ازدىعى دا قوسىمشا سەبەپ بولىپ وتىر.
ەشكىم حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جەتىلدىرۋگە, ونى ساندىق پلاتفورمالارعا اۋىستىرۋعا, جۇمىستارىن اۆتوماتتاندىرۋعا قارسى ەمەس. ول – زامان تالابى, دەگەنمەن وسى جولدا جەرگە ورنالاستىرۋ جۇيەسىنىڭ, جەر كاداسترىنىڭ (اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ توپىراعىن كارتاعا ءتۇسىرۋ, قۇنارلىلىعىن انىقتاۋ, جايىلىمدار مەن شابىندىقتارعا گەوبوتانيكالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن, جەر مونيتورينگىن جۇرگىزۋ) باسقا سالاعا قوسىلۋى جەر سالاسىنىڭ ماڭىزىن تومەندەتتى, ماتەريالدىق جاعىن ناشارلاتتى, ول ءوز كەزەگىندە دالالىق جۇمىستاردىڭ ساپاسىن السىرەتتى.
مەن مەمجەركومنىڭ ءبىرىنشى قۇرامىندا كوپ جىل قىزمەت اتقاردىم, جەر سالاسى ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرىمىن. وكىنىشكە قاراي, كەزىندە مەمجەركوم كوپ ۇزاماي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا قوسىلدى. جەر رەفورماسىنىڭ كەيبىر باستامالارىنىڭ اياعىنا دەيىن ورىندالماي قالۋىنا بۇل دا اسەر ەتتى.
دەگەنمەن جەر رەفورماسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا جەر قاتىناستارى سالاسىندا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. جەر سالاسى نارىق جاعدايىنا ىڭعايلاندىرىلدى. جەر يەلەنۋشىلەر مەن جەر پايدالانۋشىلارعا جەرگە قۇقىق بەرەتىن قۇجاتتار (اكتىلەر) بەرىلدى, ولاردىڭ قۇقىقتارى قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس راسىمدەلدى. بۇرىنعى كەڭەستىك شارۋاشىلىقتار تاراتىلدى. بۇل ۇردىستە قاتەلىكتەر بولدى. كەڭەستىك ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ تاراتىلۋى اۋىلدارداعى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە كەرى اسەر ەتتى. تاراتىلعان شارۋاشىلىقتاردا جەر ۇلەستەرىنە قۇقىقتارى بار ازاماتتاردىڭ جەر ۇلەستەرى ايقىندالىپ, ولارعا ءتيىستى كۋالىكتەر بەرىلدى. بۇل كوپتەگەن شارۋا (فەرمەر) قوجالىعىن قۇرۋعا نەگىز بولدى. جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان شارۋا قوجالىقتارىنا جەرگە ورنالاستىرۋ جوبالارى ازىرلەنىپ, بيۋدجەت ەسەبىنەن جەرگە قۇقىق بەرەتىن قۇجاتتار (اكتىلەر) بەرىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە كەيبىر كەمشىلىكتەردىڭ ورىن العانى بەلگىلى. جالپى العاندا, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن شاعىن شارۋاشىلىقتار ىرىلەنگەنى, كووپەراتيۆتەرگە بىرىككەنى دۇرىس ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس شارۋالاردىڭ ءوز ەركىمەن جۇرگىزىلۋى كەرەك, ال ۇكىمەت تاراپىنان ىنتالاندىرۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلعانى ءجون.
جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسى جانە ونىڭ كاسىپورىندارى (جوبالاۋ ينستيتۋتى, ونىڭ وبلىستىق بولىمشەلەرى, عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى) جەر رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى جىلدارى ەلەۋلى جۇمىس اتقارعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ول كەزدەگى مامانداردىڭ كوبىنىڭ تاجىريبەلى جانە ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولعانىن ايتۋىمىز كەرەك. قازىردە وسى سالادا ماماندار كوپ بولعانىمەن, كوبىسىنىڭ كۇردەلى جوبا ازىرلەۋدە تاجىريبەسى از. مامانداردىڭ كاسىبي دارەجەسىن كوتەرۋ وقۋلارىنىڭ جۇرگىزىلمەگەنىنە كوپ جىل بولدى, ونداي ءداستۇر ۇمىتىلىپ بارادى.
كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مالىنا ءورىستىڭ, ەكىنشىسىندە – شابىندىق جەردىڭ, ءۇشىنشى اۋىلدا – كەيبىر شارۋالارعا ەگىستىككە جەردىڭ جەتپەي وتىرعانىن, ال سونىمەن بىرگە ءسال الىسىراقتاعى ميلليونداعان گەكتار جەردىڭ كوپ جىلدان بەرى پايدالانىلماي جاتقانىن جەر قاتىناستارى سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايىمەن, جەر قاتىناستارىن جوسپارلاۋدىڭ ناشارلىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. مۇنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. كەيىنگى جىلدارى جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جان-جاقتى زەردەلەنگەن جوبامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەيتىندىگى, جەر ۋچاسكەسى (اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى) كوپ جاعدايدا جەردىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي, كونكۋرستىق نەگىزدە بەرىلەتىندىگى بۇرىنعى مامانداردىڭ جانىن اۋىرتادى.
كەزىندە جەرگە ورنالاستىرۋدى جوبالاۋ كاسىپورىندارىنىڭ جەر كاداسترى, جىلجىمايتىن م ۇلىك, زەينەتاقى بەرۋ ورتالىقتارىمەن بىرىكتىرىلىپ, كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ قۇرىلۋى جەر سالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان كاسىپورىندارىنىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلدى. ەشكىم حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ تۇرعىندارعا تەز جانە ساپالى قىزمەت كورسەتۋىنە قارسى ەمەس. الايدا قۇزىرەتى, مىندەتى جانە قىزمەتى باسقا ءتۇرلى سالانى, ولاردىڭ جۇمىس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي, ءبىر مەكەمەگە بىرىكتىرۋ ۇلكەن قاتەلىك بولدى. جەر سالاسىنىڭ كوپتەگەن قىزمەتى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلگەنىمەن, ونىمەن شۇعىلدانۋشى ماماندار جۇمىستى جۇيەلى يگەرىپ كەتە المادى. بۇل دا سالانىڭ قۇلدىراۋىنا اسەر ەتتى. جەر ۋچاسكەلەرىنە ءتيىستى قۇجاتتاردى دايىنداۋدى جانە ءارتۇرلى كاداسترلىق اقپاراتتى بەرۋدى جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسىن بۇزباي-اق, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا ءبىر-ەكى تەرەزەگە قاجەتتى مامانداردى (نەمەسە وپەراتوردى) وتىرعىزىپ ۇيىمداستىرۋعا بولاتىن ەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ توپىراق قۇنارلىلىعى كارتالارىن ازىرلەۋ جانە دالالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارى, توپىراق قۇرامىن زەرتتەۋ زەرتحانالارى, جايىلىمداردىڭ ونىمدىلىگىنە گەوبوتانيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ مەن گەوبوتانيكالىق كارتالار دايىنداۋ (بۇل جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋداعى ەڭ قاجەتتى قۇجاتتىڭ ءبىرى) نەگىزگى جۇمىسىنىڭ ءپروفيلى باسقا مەكەمەنىڭ قۇرامىنا بەرىلدى. كوپتەگەن مامان قىسقارتىلدى, ال شارتتىق نەگىزدە ورىندالعان توپىراق جانە گەوبوتانيكالىق كارتالار مەن پايدالانۋ جازبالارىنىڭ (ەسەپتىڭ) ساپاسىن تەكسەرەتىن ماماندار كورپوراتسيادا جانە كوميتەتتە جوقتىڭ قاسى. اتالعان جۇمىستاردىڭ ورىندالۋ تارتىپتەرىن بەكىتەتىن نۇسقاۋلىقتار مەن ەرەجەلەر نەگىزىنەن جەر رەفورماسىنىڭ العاشقى جىلدارى ازىرلەنگەن, بۇگىندە ەسكىردى. ولاردى قازىرگى زامان تالابىنا سايكەس جەتىلدىرىپ, تولىقتىرۋ كەرەك. ونى جۇزەگە اسىراتىن تاجىريبەلى ماماندار ەلىمىزدە وتە از. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى جاڭادان اشىلعان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتيىستى بولىمشەسى مەن ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراق زەرتتەۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ ويلاستىرۋ كەرەك. اتالعان جۇمىسقا جەر سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن تاجىريبەلى مامانداردى دا تارتقان ءجون.
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا, جەردىڭ پايدالانۋ دەڭگەيىنە, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋعا, ەگىستىك جەردەن نەمەسە جايىلىمنان الىناتىن ءونىمنىڭ كولەمىنە اسەرىن تيگىزەدى. كەيىنگى ون جىلدان استام اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى اگروحيميالىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەسى ەگىستىك جەرلەر توپىراعىنىڭ جوعارعى قاباتىنداعى (0-40 سم) جىلجىمالى فوسفور, ازوت, كاليدىڭ قۇرامىن انىقتاۋ كارتوگراممالارىن بۇرىنعى جەر سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى ازىرلەگەن دەرەكتەردى پايدالانباي, ونداعى توپىراقتىڭ سان الۋان تۇرلەرىنىڭ كونتۋرلارىن ەسەپكە الماي انىقتاپ كەلەدى. بۇل اگرونوميا عىلىمى پرينتسيپتەرىنە قايشى جانە انىقتالعان قورەكتىك زاتتاردىڭ مولشەرىنە اسەر ەتەدى. وسى ورايدا اتالعان مەكەمەنى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا بەرىپ, توپىراق زەرتتەۋ جانە گەوبوتانيكالىق ىزدەستىرۋ مەكەمەسىمەن بىرىكتىرىپ, قايتا قۇرسا, توپىراقتىڭ تەز جىلجىمالى قورەكتىك ەلەمەنتتەر كارتوگراممالارىنىڭ ساپاسىنا وڭ اسەر ەتەر ەدى. كورشىلەس ەلدەردىڭ (رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان) بارىندە جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر كاداسترى جۇيەسى نەگىزىنەن ساقتالعان جانە توپىراق زەرتتەۋ, گەوبوتانيكالىق ىزدەستىرۋ جانە اگروحيميالىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى نارىق جاعدايىندا جۇمىس جاسايتىن مامانداندىرىلعان ءبىر كاسىپورىننىڭ قۇرامىندا. جاڭا كاسىپورىندى ۇيىمداستىرعان كەزدە كورشى مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرگەن دۇرىس بولادى.
كەيىنگى 15-20 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعى كوپ وڭىرلەردە جىل سايىن تومەندەپ كەلەدى. كەيبىر دەرەك بويىنشا توپىراقتىڭ قاراشىرىگى (گۋمۋس) 40-45% ازايعانى جونىندە عالىمدار دابىل قاعۋدا. ەگىستىك جەرلەردى ۇزاق ۋاقىت مينەرالدىق جانە ورگانيكالىق تىڭايتقىشسىز پايدالانۋ ءبىر جىلدارى ءونىمنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. ەلدە مينەرالدىق تىڭايتقىشتارعا سۋبسيديا بەرىلگەنىمەن, ونىڭ پايدالانۋ كولەمى وتە از. كوپتەگەن ورتا جانە شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تىڭايتقىش الۋعا شاماسى جەتپەيدى.
سونىمەن قاتار بۇكىل دۇنيەجۇزىندە توپىراقتىڭ شولدەنۋ ۇدەرىسى كۇشەيۋدە. اريدتىك اۋماقتا ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن بۇل قاۋىپتى. ءارى ەلدىڭ سۋ رەسۋرستارى دا ازايىپ كەلەدى, ونىڭ مولشەرى جاز ايلارىندا كورشى مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى, بۇل دا سۋارمالى جەرلەر كولەمىنىڭ ارتۋىنا كەدەرگى.
جەردىڭ كاداسترلىق باعاسىن ۇكىمەت توپىراقتىڭ بونيتەتىنىڭ بالى ارقىلى ەسەپتەپ بەكىتەدى. بۇل نارىقتىق قۇرال ەمەس, دەگەنمەن كوپتەگەن ەسەپتە, ونىڭ ىشىندە جەر سالىقتارى مەن تولەمدەرىن ەسەپتەۋگە پايدالانىلادى. توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ بونيتەتتىك كورسەتكىشى (بالى) شارۋاشىلىقتاردىڭ توپىراق كارتالارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا انىقتالادى. ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى توپىراقتاردىڭ كاداسترلىق باعالارىنىڭ قايتا ەسەپتەلمەگەنىنە وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. كورسەتكىشتەرى ەسكىرگەن, زامان تالابىنا ساي كەلمەيدى. وسى ماسەلە جونىندەگى ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار دا جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. اتالعان ماسەلەلەر دە جاڭادان قۇرىلعان عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىمدارىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءتيىستى ماماندارىمەن بىرگە زەردەلەنىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋدى كۇتىپ تۇر.
وسى ماسەلەلەردى تەزىرەك شەشۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتا جۇزدەگەن تۇزەتۋ مەن وزگەرىس ەنگىزىلىپ, قىرىق جاماۋ بولعان جەر كودەكسىن قايتا قاراۋ كەرەك. قولدانىستاعى كودەكستىڭ زاڭنامالىق مازمۇنى بۇگىنگى كۇننىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلمەيدى. ءتيىستى مامانداردان كوميسسيا قۇرىپ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, عالىمداردىڭ, وسى سالانىڭ تاجىريبەلى ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جەر زاڭناماسىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن ازىرلەيتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل جاڭا قازاقستاندا ۇلكەن سەرپىلىس بولار ەدى. ۋاقىتىندا كوپ ۇردىسكە باستاماشى بولعان «اگرارلىق پارتيا» كەلمەسكە كەتتى, ال سولار نەگىزىن سالعان جەر زاڭى ءالى قولدانىستا. سوندىقتان جەردە زاڭدىلىق ورناسىن دەسەك, زاڭنامالىق نەگىزدى كۇشەيتۋ كەرەك.
تۇرعانباي تاجماعامبەت,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى جەرگە ورنالاستىرۋشىسى, جەر سالاسىنىڭ ارداگەرى