ءوزىڭىز تۇراتىن اۋىل نە قالادان ءسال سىرتقارى شىقساڭىز, شاشىلىپ جاتقان قاعاز قالدىقتارىنان, پلاستيك بوتەلكەلەردەن جانە ت.ب. قوقىستان كوزىڭىز سۇرىنەر ەدى. «اسىرىپ ايتىلدى» دەسەڭىز دە, ەركىڭىز. بۇعان قوسا جەر-جەردە ءۇيىلىپ جاتقان تۇرمىستىق قالدىقتار شە؟ وسىنىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە تۋعان تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جوقتىعىن ايعاقتايدى, ەكولوگيالىق مادەنيەتىمىزدىڭ تومەندىگىن تانىتادى.
اۋىلدىق جەرلەردەن باستاپ اۋدان ورتالىقتارىندا, قالالاردا قوقىس قالدىقتارىنىڭ ارنايى پوليگوندارى بار. شىنى كەرەك, سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تالاپقا ساي جۇمىس ىستەمەيدى. سونىڭ سالدارىنان مۇندا توگىلگەن قالدىقتار اينالاعا جەلمەن ۇشىپ جاتادى, ءجيى ورتەنىپ, اۋانى بۇلدىرەتىنى تاعى بار.
ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇ.ۇسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىنداعى پوليگوندار ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. ۇلىتاۋ اۋدانىندا جالپى كولەمى 167,4 گا قۇرايتىن 16 پوليگون بار. وسىلاردىڭ بىرەۋى عانا – جەزدى كەنتى اكىمدىگىنىڭ بالانسىندا. ال قالعان 15-ءى ءتىپتى زاڭداستىرىلماعان, بۇلاردىڭ رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارى, سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قورىتىندىلارى جوق. قاراجال قالاسى مەن جاڭاارقا اۋدانىنداعى پوليگونداردىڭ جاعدايلارى كورشىلەرىنە قاراعاندا ءسال تاۋىرلەۋ دەگەنى بولماسا, بۇلاردا دا كەم-كەتىك تۇستار تابىلادى. ايتالىق, جاڭاارقا اۋدانى بويىنشا جالپى كولەمى 76 گەكتار قۇرايتىن 14 پوليگوننىڭ بارلىعىنىڭ دا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قورىتىندىلارى بولماۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ جالپى, ساتباەۆ قالاسىنداعى پوليگوننىڭ 2005 جىلدان, جەزقازعانداعىنىڭ 2012 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن, بىراق ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن ەسكەرسەك, سوندا بۇلار وسى كۇنگە دەيىن قالاي جۇمىس ىستەپ كەلگەن؟ جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى قايدا قاراعان؟
زاڭدى تۇردەگى پوليگونداردىڭ تالاپقا ساي جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلماي وتىرعاندا, زاڭسىز پايدا بولاتىن قوقىس ۇيىندىلەرىن جويۋ, بولدىرماۋ ءۇشىن اجەپتاۋىر كۇش-جىگەر قاجەتتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قوقىس قالدىقتارىن كەز كەلگەن جەرگە توگىپ كەتەتىن كىمدەر؟ باسقا جاقتان ەشكىم دە كەلمەيدى. سول اۋماقتىڭ ادامدارى ەمەس پە؟ ال سولاردىڭ قايسىسى ۇستالدى؟ ولارعا قانشاما ايىپپۇل سالىندى؟ وكىنىشكە قاراي, ازىرگە وبلىستاعى زاڭسىز ۇيىندىلەرمەن كۇرەس بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىپ, جويۋ ارقىلى عانا جۇرگىزىلىپ جاتقانى بايقالادى.
مىسالى, جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمدىگى زاڭسىز ۇيىندىلەردى جويۋ ءۇشىن 2023-2025 جىلدارعا ارناپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 174,1 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرعان. قاراجال قالاسى بيىل ءوز قازىناسىنان يەسىز قالدىقتاردى جويۋعا 5,6 ملن تەڭگە قاراستىرعان. قالا بويىنشا 9 جەردە, ياعني قالانىڭ امانگەلدى, تولە بي, رىسقۇلبەكوۆ, التاي قارپىق, ەستاي, باەش باتىر كوشەلەرىنىڭ بويىنان زاڭسىز قوقىس ۇيىندىلەرى انىقتالىپ, جويىلعان. ال سولاردى كىم اپارىپ توكتى؟ بۇل جاعى, وكىنىشكە قاراي, انىقتالماعان.
جارايدى, قالالى جەرلەردە كىنالىلەردى كورۋ, انىقتاۋ, تابۋ قيىنعا تۇسەدى دەلىك. ال كىمنىڭ نە ىستەپ جاتقانى ءبىر-بىرىنە بەس ساۋساقتاي بەلگىلى بولىپ وتىراتىن اۋىلدى جەرلەردە شە؟ نەگە بۇلارداعى زاڭسىز قوقىس توگۋشىلەر انىقتالمايدى؟ ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ سارىسۋ اۋىلدىق وكرۋگىندە 2000 توننا زاڭسىز توگىلگەن قوقىس ۇيىندىلەرى انىقتالعان. سول ۇيىندىلەر بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ ارقىلى عانا جويىلاتىنى انىق. وسى اۋداننىڭ قاراكەڭگىر اۋىلدىق وكرۋگىندە زاڭسىز توگىلگەن قوقىس ۇيىندىلەرىن جويۋعا 5,6 ملن قارجى بولىنگەن. ەگىندى اۋىلدىق وكرۋگىندە دە 2 زاڭسىز قوقىس ءۇيىندىسى انىقتالعان.
ارينە, تازالىق اركىمگە تىكەلەي بايلانىستى. كونتەينەردىڭ قاسىنا بارىپ تۇرىپ, قولىنداعى قوقىسىن سونىڭ ىشىنە سالماي, قاسىنا تاستاپ كەتەتىندەر دە جازالانۋعا ءتيىس. ويتكەنى سىرتقا تاستالعان قوقىس جان-جاققا جەلمەن شاشىلاتىنى انىق. ال الگىندەي ءتارتىپ بۇزۋشىلاردى قالاي انىقتاۋعا بولادى؟ ارينە, ەشكىم كۇنى-ءتۇنى كونتەينەر قاسىندا قاراۋىلعا تۇرمايدى, بىراق كامەرا ارقىلى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار. قازىر كوپتەگەن قالانىڭ تۇرعىندارى كامەرا ارقىلى تازالىق ساقتاۋعا, سانيتارلىق تارتىپكە ۇيرەنىپ قالعانى بەلگىلى. بىراق ۇلىتاۋ وبلىسىندا ازىرگە مۇنداي ءۇردىس قالىپتاسقان جوق. ارينە, وبلىستىڭ قالا, اۋداندارىندا بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, كامەرالار ورناتىلىپ تا جاتىر. الايدا سونىڭ ناتيجەسى كورىنبەيدى. جەزقازعان قالاسىندا كوشەلەردە, كونتەينەرلىك الاڭدار مەن قوقىس ۇيىندىلەرى تۇزىلەتىن ورىنداردا بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋعا 295 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. ءار الاڭعا ءبىر ەمەس, ەكى كامەرادان قويىلىپ, بارلىعى 66 الاڭعا 132 كامەرا ورناتىلعان. زاڭسىز توگىلگەن قوقىس ۇيىندىلەرىنىڭ قايتا ءتۇزىلۋىن بولدىرماۋ جانە تازالىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ساتباەۆ قالاسىنىڭ 40 قوقىس الاڭىندا 40 بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ورناتۋعا 10 ملن تەڭگە سول الاڭداردى جارىقتاندىرۋعا 15 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. دۇرىس-اق! ال ناتيجە قانداي؟ ەشقانداي...
ۇيىنەن شىعارعان قوقىسىن كونتەينەردىڭ سىرتىنا قالدىرىپ كەتەتىن تۇرعىننان باستاپ كەز كەلگەن جەرگە قوقىس توگىپ, اينالانى بۇلدىرۋشىلەرمەن كۇرەس بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىپ, ولاردى جويۋ ارقىلى ەمەس, كىنالىلەردى ۇستاۋ, ولارعا ءتيىستى ايىپپۇل سالىپ, ءوندىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەندە عانا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتسە كەرەك. «كىنالىنى تابۋ – قيىن, بيۋدجەتتەن اقشا ءبولۋ – وڭاي» ەكەنى بەلگىلى. بىراق بۇلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, اينالامىزدىڭ تاۋ-تاۋ قوقىستاردان جۋىق ارادا تازارا قويۋى نەعايبىل-اۋ...
ۇلىتاۋ وبلىسى