قازىر ديقاندار تەحنيكا جەتىسپەي, جاۋىن استىندا قالعان استىقتى جيناۋ قامىمەن ارپالىسىپ جاتىر. وسىنىڭ بارىنە ساراپتامانىڭ, ءىستى باستاماي تۇرىپ جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋدىڭ, زەردەلەۋدىڭ كەمدىگى بايقالادى.
زەرتتەۋلەرگە سۇيەنگەن ءجون
اگروعىلىم الدەقاشان جان-جاقتى دامىپ, قانشاما جىلعا سوزىلعان عىلىمي جوبالار جەمىسىن بەرىپ ۇلگەرگەندە, اگرارلىق سالاداعى ەكسپورت قازىرگىگە قاراعاندا الدەقايدا كوپ بولار ما ەدى؟ ەكسپورتتى بىلاي قويعاندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى كۇن سايىن قۇبىلماس تا ەدى. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا: «قازىرگى اۋىل شارۋاشىلىعى – جوعارى تەحنولوگيالى سالا. مۇنى بىلەسىزدەر. شارۋالاردى جەر جاعدايى نەمەسە اۋا رايى ەمەس, يننوۆاتسيالىق امال-تاسىلدەر تابىسقا جەتكىزەدى. زاماناۋي عىلىمعا سۇيەنبەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى جاي توقىراۋعا ەمەس, قۇردىمعا كەتەدى. اگروعىلىمدى دامىتۋ جانە ەڭ باستىسى, ونى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءىس جۇزىندە قولدانۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت», دەدى.
اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جاس زەرتتەۋشىلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, گەوگرافيا جانە ەكولوگيا كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, PhD شاحيسلام لايسحانوۆ اگروعىلىمنىڭ دامۋىن كەشەۋىلدەتىپ تۇرعان بىرنەشە ماڭىزدى فاكتوردى اتادى. سونىڭ ءبىرى – اگروعىلىمنىڭ تاجىريبەگە بايلانباعان باعىتتارى, اگرارلىق سالانى ناقتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ازدىعى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى – ەلىمىزدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى سالا. قازاقستان جەر رەسۋرستارىنا وتە باي, 272 ملن گەكتار جەردىڭ 222 ملن گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى. ءارى وسى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى ءۇش توپىراق زوناسىندا جاتىر. توپىراقتىڭ 24 ءتۇرى, وسىمدىكتىڭ 6 مىڭنان اسا ءتۇرى كەزدەسەدى. گەومورفولوگيالىق جاعدايى دا سان ءتۇرلى, ويپات تا, اسا بيىك تاۋ دا بار. بىزگە باتىس, سولتۇستىك, وڭتۇستىكتىڭ دە اۋا ماسسالارى كليماتىمىزعا اسەر ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى وسى سالادا زەرتتەلەتىن دۇنيەلەردىڭ كوپتىگىنە الىپ كەلەدى. اگروعىلىمنىڭ كۇردەلىلىگى, وزگە سالانى زەرتتەۋدەن ەرەكشەلىگى وسىندا. بۇل سالاعا تابيعي جاعدايمەن قاتار ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ بىردەي ىقپالى بولادى. اگرارلىق عىلىمنىڭ زەرتتەيتىن ماسەلەلەرى ەسەپسىز, وتە كوپ, زەرتتەيتىن تاقىرىپتار مەن عالىمداردىڭ سانى, قازىرگى كەزدە مينيسترلىكتىڭ اگروعىلىمدى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى اراسىنداعى ايىرماشىلىق – جەر مەن كوكتەي. زەرتتەلەتىن تاقىرىپ كوپ بولعاندىقتان وعان بولىنەتىن قارجى دا, ونى زەرتتەيتىن عالىمدار دا سايكەسىنشە كوپ بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بىزدە سوڭعى ەكەۋى جەتىسپەيدى. سوندىقتان اگرارلىق سالانى ەكى مينيسترلىك تە (عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى) قارجىلاندىرۋى قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى سياقتى زەرتتەۋلەرگە گرانتتىق كونكۋرستاردى ءجيى جاريالاعانى ابزال, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن كارتوگرافيالاۋ جانە توپىراقتاردىڭ دەگراداتسيالانۋى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ جۇرگەن ش.لايسحانوۆ.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ونىڭ ايتۋىنشا, اگروعىلىمدى قارجىلاندىرۋعا كەيىنگى ءۇش جىلدا عانا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ال قاراجات بولىنگەن سول زەرتتەۋلەردىڭ العاشقى لەگى ءالى اياقتالعان جوق. عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اراسىندا الشاقتىق بار. سەبەبى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە ءوندىرىس ورىندارى ق ۇلىقسىز. سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى دە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى وندىرىسكە ەنگىزىلەدى. ويتكەنى ىرگەلى زەرتتەۋلەردى قولدانبالىعا اينالدىرۋ دا زەرتتەۋدى, ال زەرتتەۋ ءوز كەزەگىندە قارجىنى قاجەت ەتەدى. ونىڭ وزىندە ناتيجە بىردەن بولمايدى, ءتىپتى كەيبىر ناتيجەنىڭ ءوزى كوڭىل كونشىتپەۋى مۇمكىن.
– اگروعىلىم سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردى جۇيەلەپ العان ءجون. نەگىزىنەن عىلىم كوميتەتى زەرتتەۋلەردى 10 باسىم باعىت بويىنشا قارجىلاندىرادى. سونىڭ ىشىندەگى 5-ءشى باعىت «اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تۇراقتى دامۋى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ قاۋىپسىزدىگى» دەپ اتالادى. باسىم باعىت ءوز ىشىندە مامانداندىرىلعان 7 باعىتقا بولىنەدى. بىراق گرانت باسىم باعىت بويىنشا عانا جالپى اگرارلىق سالاعا بەرىلەدى دە, ونىڭ ىشىندەگى مامانداندىرىلعان باعىتتاردىڭ اراقاتىناسى ساقتالمايدى. مىسالى, اگرارلىق سالاعا جالپى 50 گرانت بەرىلدى دەسەك, سونىڭ تەڭ جارتىسى نەمەسە باسىم بولىگى ءبىر عانا مامانداندىرىلعان باعىتقا (ايتالىق – ەگىن شارۋاشىلىعىنا) ءبولىنىپ, كەيبىر مامانداندىرىلعان باعىتقا (مىسالى, مال شارۋاشىلىعىنا) مۇلدەم از بەرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى جەردە ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس مامانداندىرىلعان باعىتتاردىڭ اراقاتىناسى ساقتالۋىن قاداعالاعانى ماڭىزدى, – دەيدى ش.لايسحانوۆ.
اۋرۋدان ادا «اينا»
ەلىمىزدەگى ديقاندار جىل سايىن كۇزدىگۇنى استىق جيناۋ ناۋقانىن ارپالىسپەن وتكىزەدى. ويتكەنى ناۋقانعا جاڭبىر جاعالاسىپ, ەڭبەگى ەش كەتىپ, ەگىن سۋدا قالىپ قويادى. وندايدا شارۋالاردىڭ ءونىمى ادام تۇگىلى مالعا ازىق بولۋعا دا جاراماي جاتادى. نەگە؟ نەلىكتەن وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي ماسەلەنىڭ بارىن بىلەتىندەر داقىلداردىڭ قۇبىلمالى اۋا رايىنا ءتوزىمدى تۇرلەرىن ازىرلەمەيدى؟ سويتسەك, بار ەكەن. سۇراقتان سۇراق تۋىپ, ارنايى ىزدەمەسەك, بىلمەيدى دە ەكەنبىز. قوستاناي وبلىسىنداعى 90-جىلدان اسا تاريحى بار «قارابالىق» اۋىلشارۋاشىلىق تاجىريبە ستانساسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءداندى-داقىلدىڭ 49 ءتۇرلى سورتىن ساراپتامادان وتكىزگەن. ستانسا باسشىسى دامير قالدىباەۆتىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, سولتۇستىك وڭىرلەردە 2,5 ملن گەكتار جەرگە وسى مەكەمەدەن شىققان داقىلداردىڭ سورتى ەگىلەدى. ونىڭ ىشىندە جازعى بيداي, قىسقى بيداي, ارپا سەكىلدى داقىلدار بار.
– ءار 2-3 جىلدا ءبىر سورت شىعارامىز. نەگىزى كەيدە ءبىر سورتتى جاساپ شىعارۋعا 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت كەتۋى مۇمكىن. 10 مىڭ ۇلگىدەن 5-10 ءتۇرلى سورت شىعارا الساق, ۇلكەن جەتىستىك. سونداي سورتتاردىڭ ءبىرى «اينا» دەپ اتالادى. جۇمساق بيدايدىڭ بۇل ءتۇرىن ەشقانداي اۋرۋعا شالدىقپاعان, ءتۇرلى وسىمدىك ۆيرۋستارىنا ءتوزىمدى, تازا بولعاندىقتان عالىمدارىمىز «اينا» دەپ اتاعان. 2017 جىلى وسىمدىكتەردىڭ ەپيدەمياسى بولدى. سول كەزدە بۇكىل سولتۇستىك قازاقستاننىڭ استىعى جاپا شەكتى. مۇنداي شاقتا 4-5 كۇننىڭ ىشىندە ارنايى حيميالىق اپپاراتپەن وڭدەمەسە, ونىمدىلىك بىردەن 50 پايىزعا ءتۇسىپ كەتەدى. سول ەپيدەميا كەزىندە جالعىز «اينا» عانا وسىمدىك اۋرۋىنا توزىمدىلىك تانىتتى. تەحنيكا بولسا دا كەيدە 20 كۇندە بىتۋگە ءتيىس استىق جيناۋ ناۋقانى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى كەسىرىنەن 2 ايعا سوزىلىپ كەتىپ جاتادى. كوپ بيدايدىڭ سورتى جەلدەن شاشىلىپ قالادى. «اينا» ەكى ايعا دەيىن قاۋىزىنان اجىراماي, شاشىلماي تۇرا الادى. ءارى بيدايدىڭ بىرقاتار سورتى جاڭبىردا قالسا, ساپاسىن ايتارلىقتاي جوعالتىپ الادى. «اينا» ءبىزدى بۇل جاعىنان دا تاڭعالدىرعان ەدى, – دەيدى د.قالدىباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, تاجىريبەلىك ستانسادا عىلىم بار, ونداعى عالىمدار «اينا» سەكىلدى ءتۇرلى ءداندى-داقىلدىڭ سورتىن شىعارعان. بىراق عىلىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى وندىرىسكە ونداعى مامانداردىڭ كۇشىمەن ەنگىزىلىپ جاتىر. ستانساداعى عالىمداردىڭ ونىمدەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە مەملەكەتتەن قارجى تىم از بولىنەدى.
– ءبىز مەملەكەتتەن گرانت رەتىندە تەك سورت شىعارۋعا عانا قاراجات الامىز. بىراق ونىڭ ءوزى تىم از. بۇل ستانسا شىعىنىنىڭ 5-6 پايىزىن عانا جابادى. قالعان 95 پايىزىن ءوزىمىز ەڭبەكتەنىپ, تابىس تاۋىپ, ءونىمىمىزدى وتكىزىپ جابامىز. مىسالى, 2018 جىلى بىزدەن 8 شارۋا قوجالىعى تۇقىم ساتىپ الدى, قازىر ولاردىڭ سانى 58-گە جەتتى. بۇگىندە 350 فەرمەرگە تۇقىم ساتتىق. مەملەكەتتەن قاراجات سورت شىعارۋعا عانا بەرىلەتىندىكتەن, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋگە مۇلدەم جەتپەيدى. ءار سورت 10-12 جىلدا شىعارىلادى. ءبىر سورتتى شىعارۋدا مامانداردىڭ تۇراقتى اينالىسۋى اسا ماڭىزدى. الايدا بىزدە قارجىلىق جاعىنان تۇراقسىزدىق بولعاندىقتان, جاستار كەلمەيدى. قازىرگى جاستارعا تۇراقتى, جاقسى جالاقى كەرەك, – دەيدى ستانسا ديرەكتورى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, «اينا» سورتى سەلەكتسيامەن اينالىساتىن «Simmit» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان ارنايى باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدىك سەلەكتسيا ارقىلى شىعارىلعان. 2020 جىلدان باستاپ بۇل ۇيىم «قارابالىق» ستانساسىنا بۇرىنعىداي باعدارلامامەن تەگىن كومەكتەسپەيدى, ويتكەنى قازاقستانداعى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى جاقسى. ىشكى جالپى ءونىمى جاقسى نەمەسە جوعارى ەلدەر اتالعان ۇيىمنان كومەك الۋ ءۇشىن شامامەن 1 ملن دوللار كولەمىندە جارنا تولەۋگە ءتيىس. قازاقستانعا بۇل اسا ءبىر قوماقتى قاراجات بولماسا دا ۇكىمەت دەڭگەيىندە وسى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. سورت شىعارۋ ءۇشىن الەمدىك سەلەكتسيانىڭ كوللەكتسياسى (قورى) بولۋى قاجەت.
– رەسەيدە ورنالاسقان ن.ي.ۆاۆيلوۆ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارى ينستيتۋتى سەكىلدى ورتالىق بىزدە دە اشىلۋى كەرەك. اتالعان ينستيتۋت الەمدەگى وسىمدىكتەردىڭ سەلەكتسياسىن جيناۋمەن اينالىسادى ءارى ءوز ءونىمىن ۇسىنادى. ونداعى عالىمدار ارنايى بەلگىلەنگەن ورتالىقتاردان سەلەكتسيا جيناۋ ءۇشىن ەكسپەديتسيالارعا شىعادى. ودان تاجىريبەلىك ستانسالار ءتۇرلى سورت شىعارۋ ءۇشىن سەلەكتسيا الادى. مۇنداي ورتالىق ءتىپتى وزبەكستاندا دا بار, بىراق قازاقستاندا جوق. سەلەكتسيانىڭ قورىن جيناقتايتىن ارنايى ۆاۆيلوۆ ينستيتۋتى سياقتى ورتالىق بولماسا, عالىمدارىمىز سورتىن جاقسارتا دا, جاڭارتا دا المايدى. ال شارۋانىڭ ءونىمى جوعارى بولۋى ءۇشىن سورت ءار 2-3 جىل سايىن بويداعى قان سەكىلدى تازارىپ, جاڭارىپ وتىرۋى قاجەت. مۇنداي ورتالىق ارقىلى باقشا وسىمدىكتەرىنىڭ, بالىقتاردىڭ, ءداندى-داقىلداردىڭ سورتىن شىعارۋدا عالىمدارىمىز قازىرگىدەن الدەقايدا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى, – دەيدى د.قالدىباەۆ.
عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىندا بايلانىس جوق
جارايدى, اگروعىلىمعا كوڭىل ءبولىنىپ, زەرتتەۋلەر قارجىلاندىرىلىپ, ءتىپتى ناتيجەسى وندىرىسكە ەنگىزىلدى دەلىك. بىراق ءونىمدى الۋعا, جيناۋعا تەحنيكا, قۇرال-جابدىق بولماسا, ەڭبەكتىڭ ەش كەتكەنى. مۇنداي «اتتەگەن-ايلار» بىزدە كوپ. قانشاما گەكتار جەرى بار 10 شارۋاعا 1 كومباين عانا بەرىلگەن, ونىڭ ءوزى 3-ءشى كۇنى بۇزىلىپ جاتادى, بۇزىلعاندى جوندەپ جۇرگەندە جاۋىن-شاشىن باستالادى. توزعان تەحنيكاعا يەك ارتقان ديقانداردىڭ الا جازداي جۇگىرگەنى دالاعا كەتەدى. ەڭ وكىنىشتىسى – شارۋالار وسى ماسەلەمەن جىل سايىن ارپالىسادى.
سەبەبى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ءوزى بيىلعى جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 80 پايىزى توزىپ تۇر. ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ ابدەن ەسكىرىپ, توزۋى كۇردەلى ماسەلەگە اينالدى. تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدىڭ جولى رەتىندە مەملەكەت باسشىسى جىل سايىن ونىڭ 8-10 پايىزىن جاڭارتىپ وتىرۋدى تاپسىردى. ءارى بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى تەحنيكا وندىرۋشىلەر مەن شارۋالاردىڭ دا مۇددەسىن ەسكەرگەن ابزال ەكەنىن ەسكەرتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىردان اسسا دا نەگە ءالى كۇنگە اۋىل شارۋاشىلىعىن وتاندىق تەحنيكالارمەن قامتي الماي كەلەمىز؟ نەلىكتەن تەك قانا ۇكىمەتكە يەك ارتامىز؟ نە سەبەپتى نارىقتىڭ سۇرانىسى مەن تاپسىرىسى اراسىندا ءونىم ءوندىرىلىپ, تاۋار اينالمايدى؟
«اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن مەحانيكالاندىرۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ, 2003 جىلدان بەرى ءدال وسى اگروينجەنەريا سالاسىندا 20 جىل تابان الدىرماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان قانات حازيموۆ عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە ستاندارتتاۋ ماسەلەسى تۇساۋ بولاتىنىن جەتكىزدى.
– ءوزىم اۋىلدان شىقتىم. اكەم كەڭەس وداعى كەزىندە مالشى بولعان. بالا كەزدەن ءبارىن كورىپ, مەحانيكالىق تەحنيكانىڭ جەتىسپەيتىنىنە, توزعانىنا كوز جەتكىزدىم. سول سەبەپتى اۋىل شارۋاشىلىعىن وسى باعىتتا دامىتۋعا كۇش سالعىم كەلدى. مىنە, 20 جىلدان بەرى باعىتىمدى وزگەرتپەي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرمىن. قازىر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا عىلىمي جوبانىڭ جەتەكشىسىمىن. عىلىمي جوبامىزدا مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعىن قاتار الىپ وتىرمىز. ناقتى ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى جانە قۇرالدار باعىتى بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. كوشەت وتىرعىزاتىن ماشينالار, جەمىستەر مەن كوكونىستەردى كەپتىرەتىن, مال ازىعىن دايىندايتىن قۇرالدار ازىرلەيمىز. وسىنداي قۇرالداردى قولدانۋداعى كەمشىلىكتەرىن جويىپ, ارتىقشىلىقتارىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمي تۇرعىدا ساپاسىن زەرتتەپ, ءارتۇرلى سىناقتاردان وتكىزۋ كەرەك. مۇنى قولدانبالى زەرتتەۋ دەپ اتايدى. وسىنداي تەحنيكالىق قۇرالدار مەن ماشينالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە قيىندىقتار بار. اسىرەسە, قاعازباستىلىق كوپ, الدىمەن سونى جەڭىلدەتكەن ءجون. سوندا العا دامۋ بولار ەدى. مىسالى, مەملەكەتتىك سەرتيفيكاتتى الۋ – قيامەت-قايىم. بالكىم بۇل ءىرى ۇيىمدارعا وڭاي شىعار, بىراق شاعىن جانە ورتا دەڭگەيدەگى ماماندارعا وتە كۇردەلى ماسەلە, – دەيدى ق.حازيموۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, تەحنيكالاردى قولداناتىن اۋىلداعى شارۋالار وتاندىق عالىمداردىڭ نەمەن اينالىساتىنىن ناقتى نەمەسە تولىق بىلمەيدى, ەلىمىزدەگى عىلىمي جاڭالىقتاردان حابارسىز. سول سەبەپتى ءوز زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ونىمدەرىنە سەنبەۋى دە مۇمكىن. ولارعا ءتول تەحنيكالارىمىزدى كوبىرەك ناسيحاتتاۋ كەرەك. مۇنداي ناسيحات عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىن جاقىنداتۋ ماقساتىندا دا جۇرگىزىلگەنى ءجون. بۇل دا ءوز كەزەگىندە قولدانبالى عىلىمنىڭ ونىمدىلىگىن, جالپى سۇرانىستى ارتتىرادى.
– بىزدە شارۋاشىلىعى بار كاسىپكەرلەر وتاندىق ونىمدەردەن گورى شەتەلدەن تەحنيكا الدىرعاندى قۇپ كورەدى. ءبىزدىڭ جاساعاندارىمىزعا سەنبەيتىن شىعار. الايدا شەتەلدەن اكەلىنگەن تەحنيكالار قىمبات ءارى ءبىزدىڭ توپىراق-كليماتتىق, شارۋاشىلىق جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرگە ساي كەلمەي جاتادى. ويتكەنى شەتەلدىك تەحنيكالار ءبىزدىڭ ەلدە ساراپتامادان, سىناقتان وتپەگەن, ەلىمىزدەگى شارۋالاردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلىپ جاسالماعان. مەن بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا قاجەتتى ماشينالار مەن ناقتى قۇرالدار جونىندە ايتىپ وتىرمىن. البەتتە تراكتورلار مەن ءىرى كولىكتەر, كومبايندار جۇرە بەرۋى مۇمكىن. بىراق جەرمەن, توپىراقپەن, ءتۇرلى اۋا رايىندا جۇمىس ىستەيتىن سەپكىش, سوقا سەكىلدى قۇرالدار توزىمدىلىك تانىتپاي جاتادى, دەيدى زەرتتەۋشى ق.حازيموۆ.
ال توزىعى جەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن جاڭارتۋدىڭ ءتيىمدى جولىن تابۋعا قازىرگى اگروعىلىمنىڭ الەۋەتى جەتە مە؟ قانداي ۇسىنىس بەرە الادى؟ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاجەتتى قۇرالداردى ازىرلەپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن ق.حازيموۆ بۇل سۇراعىمىزعا: «ەل پرەزيدەنتى جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 8-10 پايىزىن جاڭارتىپ وتىرۋدى تاپسىردى. ال تەحنيكالاردى قالاي ءتيىمدى جاڭارتا الامىز؟ ساتىپ الا سالۋ – ەڭ وڭاي جولى. شەتەلدەن ساتىپ الساق, قىمباتقا تۇسەدى. ساتىپ المايىن دەسەك, وزىمىزدە شىعارمايمىز. نەگە ءوزىمىز جاساماسقا؟ 30 جىل ءوتتى, نە سەبەپتى ءالى كۇنگە دەيىن ءتول تەحنيكالارىمىزدى شىعارمايمىز؟ ويتكەنى عىلىم سالاسى ءوز بەتىنشە, ءوندىرىس ءوز بەتىنشە «كۇن كورىپ ءجۇر». مىسالى, امەريكادا ءوندىرىس ورىندارى وزىنە قاجەتتى دۇنيەنى شىعارۋ, جاساۋ ءۇشىن عىلىمعا قارجى قۇيادى. بىزدە عىلىم دا, ءوندىرىس تە ۇكىمەتكە قاراپ وتىرادى. مەنىڭشە, نارىقتىق زاماندا بىزگە دە وسى امەريكانىڭ مودەلىنە كوشەتىن كەز كەلدى. جاسالۋىن ءوزى قاداعالاپ, كورىپ, كوز جەتكىزىپ العان زاتتى, ياعني عالىمنىڭ جاساعان ءونىمىن ءوندىرىس ءوزى قولدانىسقا وڭاي ەنگىزەدى. ويتكەنى جاڭاشىلدىقتىڭ ءبارى ءوندىرىس ورنىنىڭ قالاۋىمەن, ەسكەرتپەلەرىمەن, سولارعا ىڭعايلاپ جاسالادى. ۇكىمەت قانداي جاعدايدا ىسكە ارالاسۋى كەرەك؟ تۋرا وسى ءوندىرىس پەن عىلىمدى بايلانىستىرۋ جاعىنا ارالاسسا, جۇمىس جۇيەلى ءارى جەمىستى بولادى. ايتالىق, مەملەكەت وتاندىق عالىمدارعا اۋىر تەحنيكالار بولماسا دا, قانداي دا ءبىر قۇرالدار, ء(دان سەۋىپ, ءدارى شاشاتىن) ماشينالار جاساتقىسى كەلەتىن ءوندىرىس ورنىنا از پايىزبەن سۋبسيديا بەرۋ سەكىلدى جەڭىلدىكتەر ەنگىزسە جاقسى بولار ەدى, دەپ جاۋاپ بەردى.
ءيا, مۇنداي ۇسىنىستى جاقسىلاپ ويلاستىرىپ ىسكە قوسسا, عىلىم دا, ءوندىرىس تە ءبىر-ءبىرىن دامىتىپ, ءوزارا بىتە قايناسىپ, قازاقستاننىڭ قاراجاتى دا ءوز ىشىندە اينالىپ جۇرەر ەدى-اۋ... ارينە, سولاي بولسا. ق.ءحازيموۆتىڭ ويىنشا, اۋەلى شاعىن قۇرالدار مەن ماشينالارعا وسىنداي سۋبسيديا ەنگىزسە, كەيىن ونى اۋىر تەحنيكالار جاساۋعا دا قولدانۋعا بولادى. الدىمەن ەلىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتىپ, ودان كەيىن ەكسپورتقا شىعارسا, ەل ەكونوميكاسى قانات جايا باستايدى.
ءيا, تۇپتەپ كەلگەندە, ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزى وزىمىزدەن بولماسا, حالىقتىڭ كوپ بولىگى كەدەيلەنە بەرەدى. بۇل ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى العا جىلجۋى كەرەك. ال بۇل سالا دامۋى ءۇشىن اگروعىلىم اياققا نىق تۇرۋعا ءتيىس. سەبەبى, ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, عىلىمسىز, زەرتتەۋسىز, ساراپتاماسىز ءىستىڭ العا باسۋى مۇمكىن ەمەس. بايقاپ قاراساق, ءبارى شىنجىر سەكىلدى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى: ءبىرى دامىسا, ەكىنشىسى وركەندەيدى نەمەسە كەرىسىنشە ءبىرى قۇلدىراسا, قالعانىنىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىرلانا بەرەدى. دەسە دە ءبارىنىڭ, كەز كەلگەن دامۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى, تەمىرقازىعى – عىلىم. تەمىرقازىعى نىق بولمايىنشا, باسقاسىنىڭ بەرىك بولماعى بەكەر.