ەكونوميكا جانە ءوندىرىستىڭ ەڭ ەجەلگى, حالقىمىزعا ەڭ ەتەنە سالاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەنى بەلگىلى. شارۋا باققان, مال سۇمەسىنە قاراعان, جەر ەمگەن اۋىل, دالا ەڭبەككەرلەرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى بۇل سالا كەيىنگى جىلدارى قارقىندى دامىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارى قاتتى توقىراپ, كۇرمەلۋمەن كۇي كەشىپ قالعان شارۋاشىلىقتار قازىردە قايتادان ەڭسە تىكتەپ, ۋاقىت, زامان, نارىق تالابىنا ساي, ايتارلىقتاي دامۋ دەڭگەيىن كورسەتە باستادى. جالپى العاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوندىرىس كولەمى عاسىرلار توعىسىنان باسىنان باستاپ, تۇراقتى دامۋعا, وڭ وزگەرىستەرگە قاراي بەت تۇزەدى. سودان بەرگىدەگى شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ودان الىناتىن ءونىم كولەمى ەسەلەپ ارتتى. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى ونداعان ەسەگە ءوستى. مال سانى كوبەيدى, ەگىستىك القابى كەڭەيدى. بۇرىنىراقتا بيداي, ارپا, جوڭىشقا سىندى ءداستۇرلى داقىلدارمەن شەكتەلىپ كەلگەن ديقاندار ەندى ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە قاتتى دەن قويدى.
وسى ورايدا, تابىس پەن مولشىلىق كوزى سانالاتىن مايلى داقىلداردى, بۇرشاق داقىلدارىن ءوسىرۋدى دە مىقتاپ قولعا الدى. سونىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ 70-تەن استام ەلىنە جىل سايىن 5-8 ميلليون توننا كولەمىندە استىق ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. سونداي-اق جىل ساناپ ۇن, ەت, ءسۇت, وسىمدىك مايى سىندى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سىرتقى نارىقتارعا باتىل شىعارا وتىرىپ, الەمدەگى ىرگەلى اگرارلىق ەلدەردىڭ قاتارىنان ويىپ ورىن الدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وڭىرلەردە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جانە كووپەراتسيا باسقارماسىنىڭ باسشىسى ولجاس تىلەبالديننىڭ مالىمدەۋىنشە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇرگىزىلگەن سان سالالى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە اۋىل-ايماقتاردا ناقتى مەنشىك يەسى پايدا بولىپ, ەڭبەككە دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ, نارىق ۇستانىمدارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا وندىرىستىك قارىم-قاتىناس بەرىك ورنادى. ەندىگى جەردە «اق بالىق, قارماعىڭدى قاپ بالىق» دەپ جامباستاپ جاتا بەرۋدىڭ قيسىنى جوق ەكەنىن تەرەڭ سەزىنگەن ەستى-باستى ازاماتتاردىڭ ەرەن ءىس-قيمىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەمدىك ستاندارتتارعا ساي قايتادان, قاۋىرت دامۋىنا جول سالدى. ۇكىمەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاسالىپ كەلە جاتقان كەڭ كولەمدى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى بۇل سالانىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە سونى سەرپىن بەردى.
سونداي ومىرشەڭ شارالاردىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى. الدىمەن 2016 جىلى قولدانىسقا ەنگەن «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامادا كورسەتىلگەن 8 باسىم باعىتتىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى وسى اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتيۆتەندىرۋ بولىپ بەلگىلەندى. گەرمانيادان ەلىمىزگە كەلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭداردىڭ دۇرىس ازىرلەنۋىنە كومەك كورسەتكەن ساراپشى ۋۆە شيونە ەلدە كووپەراتيۆتىك قوزعالىستىڭ دۇرىس قالىپتاسىپ, دامۋى ءۇشىن قاجەت بولاتىن باستى ەكى قاعيدانى اتاپ كورسەتكەن ەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ادامداردىڭ كووپەراتيۆكە ەرىكتى تۇردە بىرىگۋى, ەكىنشىسى – باستاپقى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ ولارعا قولداۋ كورسەتۋى. وسى تۇرعىدا بۇل ىسكە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماڭىز بەرىلىپ, ورىندالىسى قاتاڭ باقىلاۋعا الىندى.
ەلىمىز كولەمىندە كووپەراتيۆتەر جاپپاي قۇرىلا باستادى. قۇرىلىمداردىڭ باسىم بولىگى ءسۇت قابىلداۋ, مال سوياتىن پۋنكتتەرمەن جابدىقتالدى. اۋىلدارداعى ءۇي قاسىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتار نەگىزىندە وتباسىلىق مال بورداقىلاۋ الاڭدارى قالىپتاستى. الىس اۋىلدارداعى وزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى بۇرىنىراقتا ساندا بولعانمەن ساناتتا جوق ەدى. ەندى ولار جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلدى. وسىنداي جان-جاقتى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جۇزدەگەن مىڭداعان جەكە كاسىپكەر, سونشالىقتى جۇمىس ورىندارى پايدا بولدى. سونداي-اق اۋىلدارداعى 56 مىڭنان استام ءۇي ماڭىنداعى قوسالقى شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ وتىرعان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە تارتىلدى.
ءسويتىپ, اتالعان كاسىپكەرلەر مەن ءۇي شارۋاشىلىقتارى قالىپتى مەملەكەت قامقورلىعىنا يە بولىپ, قاداعالاۋىنا كوشتى. شارۋاشىلىعىن كەڭەيتەمىن, دامىتامىن دەگەن ازاماتتار جەڭىلدىكپەن نەسيە الا باستادى. وسىلايشا, شابان-شالتاق اۋىلدارداعى ۇيىمداسپاعان كۇيى, ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىمەن ءبىرشاما جاندانىپ, رەتتەلىپ قالدى.
ەلىمىزدىڭ ءاربىر فەرمەرى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋدى ناقتى سەزىنە باستادى. كووپەراتيۆتەردى تەحنيكالىق جاعىنان جابدىقتاۋ «كازاگرو» ۇبح ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. جەكەلەگەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ۆەتەرينارلىق, اگروحيميالىق, قارجىلىق, جانە ءونىمدى وتكىزۋ بويىنشا كەتكەن شىعىندارى كووپەراتيۆتەردى سۋبسيديالاۋ بويىنشا تولەنىپ وتىر. شارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن دامىتۋدىڭ ارقاسىندا العاشقى كەزەڭنىڭ وزىندە ونىڭ قۇرامىنا 500 مىڭعا جۋىق ۇساق ءوندىرۋشى تارتىلىپ, ونىمدەردى وتكىزۋ مەن وڭدەۋدىڭ پارمەندى جۇيەسى قۇرىلدى, شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى 1,3 ەسەگە ارتتى.
سونىمەن قاتار كووپەراتيۆتەر ەرەجەگە سايكەس وزدەرىنىڭ ۇلەسكەرلەرىنە, ياعني قوسالقى شارۋاشىلىق پەن ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنا ۆەتەرينارلىق, اگروحيميالىق, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە جەم دايىنداۋ بويىنشا دا ءتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتە الادى.
كووپەراتسيانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – اگرووندىرىستىك ماقساتتا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ەمەس بيزنەس تۇرلەرىن اشۋعا نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار كووپەراتيۆ ارقىلى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن نەسيە الۋعا دا بولادى.
مىنە, وسىنداي باپتالعان باعدارلاماسىنا قاراماستان اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى بارلىق ۋاقىتتا, ءبىر قالىپتى دامىپ كەلەدى دەي الماساق كەرەك. بۇرىننان-اق ويى دا, ءىس-قيمىلى دا باياۋ بولاتىن اۋىل ادامدارىنىڭ ەنجارلىعى, ىقىلاسسىزدىعى, التىباقان الاۋىزدىعى ورتاق ءىستىڭ العا باسۋىنا ءبىرشاما كەدەرگى بولعان سىڭايلى. سونداي-اق وسى شارانى ۇيىمداستىرۋعا جۇمىلعان مەكەمەلەردىڭ تاراپىنان ورىن العان زاڭسىزدىقتار – كورسەتكىشتەردى كوتەرىپ جازۋ, كووپەراتيۆتەر سانىن قولدان كوبەيتۋ سىندى كەمشىلىكتەر جونىندە كەزىندە مەرزىمدى باسىلىمداردا جازىلدى. سونىڭ سالدارىنان باستاپقى جوباداعى بىرقاتار شاراعا جول-جونەكەي وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ايتالىق, تاجىريبە كورسەتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن دايىنداۋدى تىركەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى عانا جۇزەگە اسىرىپ وتىر. قالعان بولىگى ءوز قىزمەتتەرىن جاڭا ۇلگىدە جۇرگىزە المايدى نەمەسە كەلەشەگى جوق دەپ سانالادى. سول سەبەپتى اگروونەركاسىپتىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەر اياسىندا اكىمدىكتەردەن كووپەراتيۆتەر قۇرۋ جونىندەگى ينديكاتيۆتى جوسپارلار تاجىريبەسى الىنىپ تاستالدى.
«سوعان قاراماستان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇرىن قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردى قورعاۋ, قولداۋ جونىندەگى شارالاردى جالعاستىرۋدا. ءارى قاراي دامۋعا ناقتى مۇمكىندىكتەرى بار كووپەراتيۆتەر قولجەتىمدى جانە زاڭعا ساي بارلىق مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلە بەرەدى, ال دامۋ بولاشاعى جوق كووپەراتيۆتەر ءۇشىن م ۇلىك كەپىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەحانيزمى ۇسىنىلاتىن بولادى», دەدى و.تىلەبالدين.
قازىرگى تاڭدا مال شارۋاشىلىعىندا سۋبسيديانىڭ وتىزدان استام ءتۇرى بار ەكەن. ۇكىمەت جىل سايىن وسى سۋبسيديالارعا ميللياردتاعان قارجى ءبولىپ كەلەدى. دەمەك اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە وسىنشاما كولەمدە تەگىن كومەك كورسەتىلۋدە. اتالعان سۋبسيديالاردى بۇرىن تەك ءىرى, الەۋەتتى شارۋاشىلىقتار الىپ كەلسە, ەندى كووپەراتيۆتەردىڭ ارقاسىندا جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر, شارۋا قوجالىقتارى دا بۇل قاراجاتتىڭ يگىلىگىن مولىنان كورىپ وتىر.
«اۋىل شارۋالىعىندا جۇمىس ىستەيتىن شاعىن نىسانداردى ىرىلەندىرۋ – وتە دۇرىس شەشىم. ويتكەنى ءىرى شارۋاشىلىققا قارجى تارتۋ, جاڭا تەحنولوگيالار الۋ دا الدەقايدا جەڭىلىرەك. سونداي-اق مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن, ونىمدەردى وتكىزۋ ماسەلەسىن دە كەلىسىپ شەشۋگە بولادى. بۇرىن ءبىزدىڭ اۋماقتا ەت, ءسۇت ونىمدەرىن وتكىزۋ, قابىلداۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, مال وسىرۋشىلەر ءوز ونىمدەرىن قايدا تاپسىرارىن بىلمەيتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل ءىس تالاپ دەڭگەيىندە, جاقسى جولعا قويىلدى», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى ە.تولەۋحان ۇلى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنداعى مۇنىڭ الدىنداعى باعدارلامالار سالالىق دەڭگەيدە بولسا, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلىپ, سوعان ساي ونى جۇزەگە اسىرۋعا تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا دا مينيسترلىكتەر, ەكونوميكالىق-سالالىق قۇرىلىمدار قاتىستىرىلۋدا. مىنە, وسىنىڭ ءوزى – كووپەراتيۆتەردىڭ اۋىل حالقى ءۇشىن ماڭىزى زور, پايداسى مول جاڭا, ومىرشەڭ جوبا ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى.
قانشا دەگەنمەن, شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى بۇگىنگى اۋىل ءومىرىنىڭ ناقتىلى كورسەتكىشى, قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالىپ وتىر. ولاردىڭ وندىرگەن, وتكىزگەن ونىمدەرىنىڭ ەگجەي-تەگجەي ەسەپكە الىنۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت ءار كووپەراتيۆكە, ءتىپتى ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ جاعدايىن قاراستىرۋعا, كومەك كورسەتۋدىڭ جولدارىن ايقىنداۋ مۇمكىندىگىنە يە. سالا بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, تەرەڭ تالداۋ جاساۋ, سودان كەيىن بارىپ بەلگىلى ءبىر جوبا دايىنداۋ ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى دە جاقسى جەتىستىك.
وتكەن جىلعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا بۇگىندە ەلىمىز كولەمىندە 3 248 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قىزمەت ەتەدى. ونىڭ ىشىندە وسىمدىك شارۋاشىلىعى باعىتىندا 322, مال شارۋاشىلىعىندا 1 255 قۇرىلىم كۇش بىرىكتىرگەن. اتالعان كووپەراتيۆتەردە شامامەن 44,1 مىڭ مۇشە بار, ونىڭ ىشىندە: زاڭدى تۇلعالار – 379, جەكە كاسىپكەرلەر – 3,9, شارۋا قوجالىقتارى, فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردا – 19,7 جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا – 24 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى.
جەكەلەگەن ۇساق شارۋاشىلىقتارعا قاراعاندا ىرىلەندىرىلگەن شارۋا بىرلەستىكتەرىنىڭ بەرەتىن پايداسىنىڭ مول ەكەندىگىن شەتەلدىك تاجىريبەلەردەن دە كورۋگە بولادى. ايتالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ, وتكىزۋ بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىن الاتىن الپاۋىت اقش-تا ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى مۇنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ بار-جوعى 8 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن. بىراق سوعان قاراماستان ولار اۋىل شارۋاشىلىعىنان الىناتىن ونىمدەردىڭ 80 پايىزىن بەرىپ وتىر. مۇنداي مىسالداردى نارىق زاڭى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن باتىستىڭ باسقا دا ەلدەرىنەن كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ولار كووپەراتيۆكە ءبىر كاسىپ سالاسى بويىنشا بىرىگۋگە ەڭبەكتى جەڭىلدەتۋدىڭ قۇرالى دەپ قارايدى. سونان سوڭ قوعامدا وزىندىك بەت-بەدەلىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن, ۇكىمەت تاراپىنان قاجەتتى, مىندەتتى كومەك, قولداۋلاردى قالىپتى الىپ تۇرۋ ءۇشىن, باسقا دا پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن سالالىق كووپەراتيۆتەر وداعىنا نەمەسە قاۋىمداستىقتارعا قوسىلادى. دامۋ باعىتىنداعى ەكونوميكا كەلە-كەلە مىندەتتى تۇردە كووپەراتيۆتەردىڭ قۇرىلۋىن تالاپ ەتەدى. ويتكەنى ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءوندىرىس سالاسىنا ۇيىمداسقان تۇردە عانا تارتىلادى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قالايدا دامىتا بەرۋ كەرەك. كووپەراتيۆ دەگەنىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە – ەكونوميكا مەن ءوندىرىستىڭ ۇنەمى قوزعالىس, ارەكەت ۇستىندەگى جاندى ءبىر بولشەگى. وعان ەڭ الدىمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ وزدەرى مۇددەلى بولعانى ءجون. ەل اراسىندا «بەرەكە باسى – بىرلىك», «بىرلىك بولماي تىرلىك بولماس» دەگەن سوزدەر ءجيى ايتىلادى. ەندىگى جەردە ونسىز دا قارىم-مۇمكىندىگى شەكتەۋلى فەرمەر, كاسىپكەرلەر بىرلەسە قيمىلداپ, ورتاق ىسكە ءوز ۇلەستەرىن قوسا بىلسە عانا سالا قىزمەتى ءوسىپ-وركەندەپ, سەنىممەن العا باسا بەرەتىن بولادى.