ءتىلدىڭ تۇرلاۋلى باعىتى

بيىلعا بەلگىلەنگەن نىسانالى ينديكاتور بويىنشا وبلىستاعى مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن تۇرعىن­دار­دىڭ ۇلەس سالماعى 65 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل كورسەتكىشكە وبلىستاعى ۇلتى قازاق ازاماتتار, مەملەكەتتىك ءتىل­دى مەڭگەرگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى, تىل­­دەردى وقىتۋ ورتالىقتارىندا مەم­­لە­­كەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرستارىن اياق­تاپ سەرتيفيكات العاندار, جوعارى جانە ار­نايى ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىن­دارىن­دا قازاق ءتىلىن وقىپ جاتقان بار­لىق جاس كىرەدى.

وڭىردە بارلىعى 20 ءتىل ۇيرەتۋ ورتا­لىعى بار, ونىڭ بىرەۋى – وبلىستىق, 16-سى – اۋداندىق, ۇشەۋى – قالالىق. بيىل 342 توپ ۇيىمداستىرىلىپ, 3 876 تىڭداۋشى قابىلداندى. ۇلتتىق قۇرامى بويىنشا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى – 2 401, باسقا ەتنوس وكىلدەرى – 1 475, سونىڭ ىشىندە 276 توپتا 3 140 تىڭداۋشى قازاق ءتىلىن ۇي­رە­­نەدى. ال اعىلشىن تىلىنەن 66 توپتا 736 تىڭداۋشى وقيدى. وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا بيىل قازاق ءتىلىن وقي­تىن ادامداردىڭ سانى 259 تىڭداۋ­شى­عا كوبەيدى.

مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋ ما­سە­لەسى – وتە وزەكتى تاقىرىپ. بۇل وراي­­دا بۇرناعى جىلدارى ورىندى سىن كوپ ايتىلاتىن. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا مەملەكەتتىك ور­گان­دارداعى مەملەكەتتىك تىلدەگى شىعىس قۇجاتتاردىڭ ۇلەسى 93 پايىزعا جەتتى. جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلەس سالماعى 41 پايىزدى قۇرادى.

ونوماستيكا سالاسىندا وڭ سيپات بار. نىساندارعا, اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرگە جانە ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ كەزىندە «تاريحي تۇلعالار» تىزبەسىنە جانە تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىنا سايكەس اتاۋلار بەرۋ باقىلاۋعا الىن­عان.

– رەسپۋبليكالىق جول كارتاسىندا قويىلعان تالاپتارعا سايكەس ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلارىن تاريحي اتاۋلارمەن الماستىرۋ جۇمىستارىن جۇيە­لى جۇرگىزۋ ماقساتىندا وبلىستا 2022-2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى ازىرلەندى. اتالعان جول كارتاسىندا 2023 جىلى وبلىستاعى 59 ەلدى مەكەن مەن 282 قۇرامداس بو­لىكتى قايتا اتاۋ جوسپارلانعان. قا­زىرگى ۋاقىتتا وسى با­عىتتا جۇمىس جۇر­گى­زى­لىپ جاتىر, – دەيدى وب­لىستىق ىشكى ساياسات باس­قارماسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبو­لى­مىنىڭ باسشىسى ايگۇل تالپاقوۆا.

وبلىس اكىمدىگىنىڭ جانىنان قۇ­رىلعان وبلىستىق ونوماستيكا كو­ميسسياسى يدەولوگيالىق تۇر­عىدا ەس­كىرگەن ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ كە­زىندە بەرىلەتىن اتاۋدىڭ جان-جاقتى زەردەلەنىپ, عىلىمي تۇرعىدا دالەل­دە­نۋىنە باسا نازار اۋدارادى. 2023 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندە وبلىس­تىق ونوماستيكا كوميسسياسى اقكول, استراحان, بۋراباي, زەرەندى, تسەلينوگراد اۋدان­دارىنىڭ اكىمدىكتەرى ۇسىنعان ماسەلە­لەردى قاراستىرىپ, 1 اۋىلدىق وكرۋگ, 3 اۋىل جانە 41 كوشەنى قايتا اتاۋعا كەلىسىم بەردى. اتالعان قورىتىندى نەگىزىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ءتيىستى جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن اۋدان­دىق اكىمدىكتەرگە جولدان­دى.

– وبلىستىڭ كوكشەتاۋ, قوسشى, ستەپنوگور قالالارى مەن 17 اۋدان اكىمدىكتەرى جانىنان عالىمدار, ونوماستيكا سالاسىنىڭ ماماندارىنان قۇرىلعان جۇمىس توپتارى بار. ولار ونوماستيكالىق نىسانداردىڭ تاريحي جانە ءداستۇرلى اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى زەردەلەۋ جانە پىسىقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. 2023 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسى كوكشەتاۋ, قوس­شى, ستەپنوگور قالالارىنىڭ 33 كوشە­سىن جاڭاشا اتاۋدى قۇپتادى. الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس ادىلەت ورگاندارىندا تىركەۋ جۇ­مىس­تا­رى جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قا­تار بيىل وبلىس اۋماعىنداعى 9 اۋىل, 3 اۋىل­دىق وكرۋگ پەن 58 كوشەنى قايتا اتاۋ تۋرالى شەشىم شىعىپ, ادى­لەت ورگان­دارىندا تىركەلدى, – دەيدى ايگۇل دۇزەلبايقىزى.

سونداي-اق ونوماستيكا سالاسى بو­يىنشا تۇيتكىل ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جا­تىر. مىسالى, 2023 جىلدىڭ اقپان ايىندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باس­قار­ما­سى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى اقكول اۋدا­نى­نىڭ نوۆورىبينكا مەن ۋريۋپينكا اۋىلدارىنىڭ جانە ءساۋىر ايىندا بۋراباي اۋدانىنىڭ زلاتاپولە, ساۆينكا اۋىلدارى تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, ونوماستيكا ماسەلەلەرىنە قا­تىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىز­­دى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سۇرا­عىنا جاۋاپ بەردى.

وبلىستاعى ونوماستيكا جۇمىس­تا­رىن ۇيىمداستىرۋدا تۋىندايتىن ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا اۋدان­نىڭ, قالانىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى ءبولىم باسشىلارى مەن ماماندارىمەن الەۋمەتتىك جەلىدە ونلاين جينالىس وتكىزگەن. وبلىس تۇرعىندارى اراسىندا ونوماستيكا جانە تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى اقپاراتتى كەڭىنەن تاراتۋ ماقساتىندا 2023 جىل باسىنان بەرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە 96 ماقالا جاريالانىپتى.

الداعى ۋاقىتتا دا وبلىس اۋما­عىن­داعى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىر­گەن اتاۋلاردى تاريحي اتاۋلارمەن جانە ۇلتتىق تانىمعا جاقىن اتاۋلارمەن قايتا اتاۋ جۇمىستارى جالعاسپاق. وڭىردە قازاق ءتىلىن ەر­كىن فورماتتا ۇيرەتەتىن «Til-Kokshe», «سويلە KZ», «كەل, قا­زاق­­شا سويلەيىك!», «قازاقشا سويلە!» كلۋب­­تارى جۇمىس ىستەيدى. اتال­عان كلۋبتاردا 100-دەن ارتىق ادام قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر. جۋىردا «تىلدە­سە­يىك, دوستار!» اتتى قازاق ءتىلىن يننو­ۆا­تسيا­لىق ادىستەمەمەن ۇيرەتەتىن تاعى ءبىر كلۋب اشىلدى. تۇرعىنداردىڭ تىلدىك مادەنيەتىن ارتتىرۋعا, ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋدى ناسيحاتتاۋعا با­عىت­تالعان ءىس-شارالار تۇراقتى تۇردە وتكىزىلەدى. وڭىردە مەملەكەتتىك ءتىلدى پايدالانۋ جانە قولدانۋ جونىندەگى زاڭنامالىق تالاپتاردى ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا وبلىس اۋماعىنداعى ساۋ­دا ورىندارىنىڭ, مەديتسينالىق نى­سانداردىڭ, قوناقۇيلەر, شاشتارازدار, نوتاريۋستار, پوشتا سياقتى قىزمەت كورسەتۋ جانە تاعى باسقا ورىن­دارىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى كور­نە­كى اقپاراتتارى زەردەلەنىپ, جەكە كاسىپكەرلەرگە كورنەكى اقپاراتتاردى ورنالاستىرۋ بويىنشا ادىستەمەلىك كومەك تۇراقتى نەگىزدە كورسەتىلەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستى ودان ءارى جان­داندىرۋ ماقساتىندا 2023 جىل­دىڭ 4 قاڭتارىندا «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭىن ورىن­­داۋ بارىسىندا كورنەكى اقپارات جانە دەرەكتەمەلەرگە قاتىستى وبلىس بو­يىنشا 2023 جىلعا ارنالعان جۇ­مىس جوس­پارى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى.

اتالعان جۇمىس جوسپارىنا سايكەس كورنەكى اقپاراتتاردى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ نورماسىنا سايكەستەندىرۋ ماق­سا­تىندا وبلىس بويىنشا 1 895 كورنەكى اقپاراتقا زەردەلەۋ جۇ­مى­سى جۇرگىزىلدى. جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس ناتي­جەسىندە 1 022 كورنەكى قۇ­رالدا قاتە­لىكتەر انىقتالىپ, ونىڭ 735-ىنە ۇسىنىمدار بەرىلىپ, تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇعان قوسا كاسىپكەرلەرگە زاڭناما تالاپتارىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ بويىنشا بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىندا 87 ماقالا, الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە 311 اقپارات جاريا­لاندى. كوكشەتاۋ قالاسىندا وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ جەكە كاسىپكەرلەرگە «قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتەمىن!» اتتى كەڭەس وتكىزىلدى. كەڭەسكە كوكشەتاۋ, ستەپ­نوگور, قوسشى قالالارى مەن اۋدانداردىڭ كاسىپكەرلەرى قاتىستى. جيىندا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جونىندە, سىرتقى كورنەكى جارنامالار مەن باقىلاۋ كاسسا ماشينالارىنىڭ فۋنكتسيالارى بويىنشا كاسىپكەرلەرگە كەڭىنەن اقپارات بەرىلدى.

كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اكىمدىگىندە «مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى قازاق ءتىلىنىڭ احۋالى» اتتى دوڭ­گە­لەك ۇستەل ءوتتى. اقمولا وبلىسى ىشكى ساياسات باسقارماسى مەن كوكشە­تاۋ قالاسىنىڭ اكىمدىگى بىرلەسە وتكىز­گەن جيىنعا ءتىل جاناشىرلارى جانە قالا اكىمى اپپاراتىنىڭ دەربەس بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى قاتىستى. بۋراباي اۋدانىندا دا وسى باعىتتاعى سەمينار ۇيىمداستىرىلدى. تۋريستىك فير­ما­لاردىڭ باسشىلارى قاتىسقان كە­ڭەس­تە كورنەكى اقپاراتتى رەسىمدەۋ, اقپاراتتاردى ورنالاستىرۋ ءتارتىبى تالقىلانىپ, جەكە كاسىپكەرلەرگە ادىس­تە­مەلىك كومەك كورسەتىلدى. ناتي­جە­سىندە, 900 جەكە كاسىپكەرگە ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, قىزمەت كور­سەتۋ نىساندارىنىڭ 400 قىزمەت­كە­رىنە ورىسشا-قازاقشا ءتىلاشارلار تاراتىلدى.

«حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قو­عامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اق­مو­لا وبلىستىق فيليالى 2022 جىلعى 25 اقپاندا اقمولا وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتىندە تىركەلدى. قوعام­دىق بىرلەستىكتىڭ فيليالدارى وبلىستىڭ بارلىق اۋدانى مەن 3 قالاسىندا اشىلىپ, جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.

اقمولا وبلىسى