حالقىمىزدا قايراتكەرلىگىمەن دە, ونەرىمەن دە اڭىزعا اينالعان ۇلى تۇلعالار جەتەرلىك. سونداي ءبىرتۋارلاردىڭ قاتارىندا كۇي ونەرىنىڭ ابىزى اتانعان قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى دا بار. مەملەكەت باسشىسى بىلتىر اتىراۋ قالاسىندا دارىندى جاستار ءۇشىن مادەنيەت جانە شىعارماشىلىق ورتالىعىن سالۋدى, ونى قازاق كۇي ونەرىنىڭ الىبى – قۇرمانعازىنىڭ اتىمەن اتاۋدى ۇسىنعان ەدى.
ويتكەنى قازاقتىڭ كۇي ونەرىن قۇرمانعازىسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلى كۇيشىنىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسى دا, كۇيلەرىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ جۇرگەن شاكىرتتەرى دە كوپ. كومپوزيتوردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ءالى دە زەرتتەلە بەرەدى. ويتكەنى قۇرمانعازىنىڭ تاعدىرى دا, كۇيلەرى دە تاريحشىلاردى قىزىقتىراتىنى ء«حىح–حح عاسىرلارداعى اتىراۋ تاريحى مەن مادەنيەتى» دەگەن اتاۋمەن وتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا اڭعارىلدى.
ءحىح–حح عاسىرلاردا باتىس وڭىردەگى تاريحي-ەتنوگرافيالىق, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ, انشىلىك-جىرشىلىق ءداستۇردىڭ ماڭىزى مەن سيپاتىن كەڭىنەن اشۋ كوزدەلگەن كونفەرەنتسيادا عالىمدار كۇي اتاسىنىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىنداعى شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كورمەگە ۇلى كۇيشىنىڭ ءومىر دەرەگى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر, ۇرپاقتارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى, جەرگىلىكتى سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى قويىلدى.
« ۇلى ادامدار ادامزاتقا ورتاق, جاھان جۇرتىنا قادىرلى بولسا, قازاق كۇيىنىڭ اتاسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى – ۇلتىمىز ءۇشىن سونداي دارا تۇلعا. ونىڭ كۇيلەرىنىڭ ەكپىنى ماحامبەتتىڭ قۋاتتى جىرلارىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ەكپىندەپ ءوز اسپانىن, ءوز بيىگىن ىزدەيدى. تىڭداۋشىسىنىڭ رۋحىن وياتادى, شۋاقتى كۇندەرگە جەتەلەيدى. ەلىمىزدە كۇيشىنىڭ ونەر مۇراسىن بىزگە جەتكىزگەن شاكىرتى كوپ. مەملەكەت تاراپىنان ۇلى كۇيشىنىڭ اتىن ۇلىقتاۋ, ماڭگى ەستە قالدىرۋ باعىتىندا وتكىزىلەتىن ءىس-شارالارعا ۇدايى قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاسۇلان بيسەمبيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس اتىراۋدا جاڭا مادەنيەت ورتالىعىن سالۋ كوزدەلىپ وتىر. نىساننىڭ ارحيتەكتۋراسى وزگەشە, ناقتىلاي ايتقاندا, نەگىزگى عيماراتى دومبىرا پىشىندەس بولادى. ەلىمىزدە ۇلتتىق اسپاپ تۇرىندەگى عيماراتتىڭ جوقتىعىن ەسكەرسەك, بۇل شىندىعىندا تۋريستەردىڭ نازارىن اۋدارىپ, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋى عاجاپ ەمەس. جاڭا عيماراتتىڭ ءبىر قاناتىنا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ورنالاسادى. ال ەكىنشى قاناتى كونتسەرت زالىنا لايىقتالاتىنى جوسپارلانعان. ونەرگە بەت بۇرعان شىعارماشىل ورەندەردىڭ رۋحانيات ورداسىنا اينالاتىن ورتالىققا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
عالىمدار ۇلى كۇيشىنىڭ تاڭعاجايىپ ونەرى, مول مۇراسىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى اڭگىمە ءوربىتتى. ماسەلەن, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عيزاتوللا حاليدۋللين «قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ ءبىز بىلمەيتىن تاريحى», قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى كاريما ساحارباەۆا «قازاق كۇي ونەرىنىڭ ۇلى تۇلعاسى», فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ش.ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى عاريفوللا انەس «قۇرمانعازى» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءتۇزىلۋ پرينتسيپتەرى», ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى امانگەلدى شامعونوۆ «تاريحشى, عالىم ماقسوت جولجانوۆ – قۇرمانعازىتانۋشى», ادەبيەتتانۋشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ماقسات ءتاج-مۇرات «قۇرمانعازىنىڭ «الاتاۋ» جانە «تورەمۇرات» كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحى: دالالىق توپونيميكالىق زەرتتەمە تاجىريبەسى», ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى كيىكباي جاۋلين « ۇلى كۇيشى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى ماڭعىستاۋ جانە جەم وڭىرلەرىندە», م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مۋزىكاتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اينۇر قازتۋعانوۆا «قۇرمانعازى شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدەگى جاڭا ىزدەنىستەر (مۇراعاتتىق مۇرالار حاقىندا)» تاقىرىبىندا تۇششىمدى بايانداما جاسادى.
«قازاق حالقى تۋرالى وي تولعاعان كەزدە الدىمەن دومبىرا مەن كۇي ويعا ورالادى. ودان سوڭ قۇرمانعازىنى ايتامىز. قۇرمانعازىعا دەيىن دە كۇيشىلەر بولعان. ودان كەيىن دە كۇيشىلەر بار. بىراق قۇرمانعازىنىڭ دارالاناتىن تۇسى – حالىقتىڭ كوكىرەگىنەن شىققان مۇڭ مەن زارۋلىگىن, قوعامنىڭ زارىن دومبىرانىڭ پەرنەسىنەن شەرتەتىندەي بەرە العانىندا», دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ك.ساحارباەۆا.
ال فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ماقسات ءتاج-مۇراتتىڭ پىكىرىنشە, قۇرمانعازىنىڭ «الاتاۋ» كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە مالىمەت وتە از. قازاقتىڭ مۋزىكاسىن زەرتتەگەن كورنەكتى عالىم احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى «قۇرمانعازى» دەيتىن كىتابىندا بۇل ماسەلەنى وراعىتىپ وتكەن.
«كەيىنگى جىلدارى بۇل كۇيدىڭ شىعۋ تاريحى الماتىداعى الاتاۋمەن بايلانىستىرىلىپ ءجۇر. بۇل – تۇبىرىمەن قاتە دايەك. وعان دالەلدەر بار. شىندىعىندا, قۇرمانعازى بۇل كۇيىن اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين جانە اتىراۋ وڭىرىندەگى جىلىوي, قىزىلقوعا اۋداندارىنىڭ شەگىندەگى الاتاۋعا ارناپ شىعارعان» دەگەن ويىن ايتتى م.ءتاج-مۇرات.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا انەستىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قۇرمانعازىنىڭ 60-قا جۋىق كۇيى بار. كۇيشىنىڭ مول مۇراسى ءالى دە زەرتتەلەدى. وسى ورايدا ينتەراكتيۆتى ادىستەمەلىك كىتاپ جارىق كورەدى.
جەرگىلىكتى تاريحشى امانگەلدى شامعونوۆتىڭ پىكىرىنشە, 2018 جىلى قۇرمانعازىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ اتاپ ءوتىلۋى دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بۇل جاڭساق دەرەككە بايلانىستى بولعان.
«قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ تۋعان, قايتىس بولعان جىلدارىن ارحيۆتىك دەرەكتەرمەن ءدال انىقتاعان ماقسوت جولجانوۆتىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنۋ قاجەت. ول ۇلى كۇيشىنىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارىن ەكى جولمەن – اۋەلى لوگيكالىق تۇرعىدا, كەيىن ارحيۆتىك دەرەكتەر ارقىلى زەرتتەدى. دالەلدەپ بەردى. كۇيشى 1823 جىلى تۋعان», دەيدى ا.شامعونوۆ.
قازاقتىڭ كۇي ونەرىن كوككە كوتەرگەن ءبىرتۋاردىڭ ماڭگىلىك تىنىس تاپقان مەكەنى – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ التىنجار اۋىلى. سول اۋىلدا تۇرعىزىلعان كەسەنەسىندە «1823-1896» دەپ جازىلعان. قالاي دەسەك تە, قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ قايتالانبايتىن دارابوز ەكەنى داۋسىز.
اتىراۋ وبلىسى