مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋى حالىقارالىق ارەنادا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ماسەلەن, وسىنداي ماقالانىڭ ءبىرى «The Geopolitics» سايتىنا شىقتى. ماقالا اۆتورى قازاقستاننىڭ جاڭا باعدارىنا توقتالىپ, ەگەر ول ءساتتى جۇزەگە اسىپ جاتسا, ۇلگىگە اينالاتىنىن جازادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى حالىققا جولداۋىندا ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي كەلەشەگىنە ارنالعان اۋقىمدى جانە ەگجەي-تەگجەي باعىتتى ايقىنداپ بەردى. قازاقستانداعى احۋالدى ءجىتى قاداعالايتىندار ءۇشىن پرەزيدەنت كوتەرگەن جان-جاقتى باستامالار ءۇمىت كۇتتىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا كۇدىك تۋعىزبايدى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان پرەزيدەنت ۋتوپيالىق ۇزاقمەرزىمدى ماقساتتاردان باس تارتىپ, اناعۇرلىم پراگماتيكالىق كوزقاراستى تاڭدادى. الداعى ءۇش جىلدا قول جەتكىزۋگە بولاتىن ماقساتتاردى جاڭارتۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قۋاتتى يندۋستريالىق بازانى قالىپتاستىرۋ جاھاندىق ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا اقىلعا قونىمدى قادام.
ونىڭ ۇستىنە, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا قاجەتتىلىك, اسىرەسە مەتالداردى, مۇنايدى, گازدى جانە ۋراندى وزىق وڭدەۋ سالالارىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ شەشۋشى فاكتورىنا اينالۋى مۇمكىن.
ەڭ ماڭىزدىسى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە (شوب) كوڭىل بولىنەدى. زاڭناماداعى جوسپارلانعان وزگەرىستەر شوب سۋبەكتىلەرىن شوعىرلاندىرۋعا جانە دامىتۋعا ارنالعان. وسىلايشا, نەگىزگى نارىقتاردى مونوپولياسىزداندىرۋعا ىقپال ەتەدى. جەدەلدەتىلگەن جەكەشەلەندىرۋ جانە مەملەكەتتىك IPO دا ەكونوميكاعا سەرپىن بەرەدى.
كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جاسىل جانە تۇراقتى ەكونوميكا ءسان-سالتانات ەمەس, قاجەتتىلىك ەكەنىن تۇسىنگەنىنە دە نازار اۋدارعان ءجون. الەم كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسىپ جاتقاندا قازاقستاننىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە, سۋتەگى وندىرىسىنە جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا نازار اۋدارۋى ۋاقتىلى جانە كەلەشەكتى ويلاعان قادام دەپ ايتا الامىن. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسىن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋ ۇكىمەتتىڭ ينكليۋزيۆتىلىككە جانە شەشىم قابىلداۋعا قوعامنىڭ قاتىسۋىنا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى.
سالىق سالۋ سالاسىنا كەلسەك, قۇزىرەتتى ورگاندار مەن سالىق تولەۋشىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ سەرۆيستىك مودەلىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ۇتىمدى جانە وڭايلاتۋعا باستى نازار اۋدارىلادى. 2024 جىلعا قاراي ەڭ تومەنگى جالاقىنى 85 مىڭ تەڭگەگە (شامامەن 185 دوللار) دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. بۇل 1,8 ملن ادامعا پايدا اكەلەتىنىن ەسكەرسەك, حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋعا ەرەكشە ەكپىن بەرگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇل سالىق جانە جالاقى رەفورمالارى تۇراقتى ماكروەكونوميكالىق وسۋگە باعىتتالعان فيسكالدىق ساياساتپەن قاتار قارجىلىق ديناميكاسى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەيدى.
تسيفرلاندىرۋ – مەملەكەت قول جەتكىزۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان تاعى ءبىر بەلەس. قازاقستاندى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ورتالىعىنا اينالدىرۋ ەلدى الەمدىك تەحنولوگيا نارىعىنداعى نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى اتاندىرماق. دەرەكتەر ورتالىقتارى مەن ەسەپتەۋ قۋاتىنا باسا نازار اۋدارۋ XIX عاسىر تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن بولاشاققا باعىتتالعان ەكونوميكالىق ستراتەگيانى كورسەتەدى.
قازاقستاننىڭ گەوساياسي ستراتەگيالىق جاعدايى كولىك-لوگيستيكالىق باعىتتا بىرەگەي ارتىقشىلىق بەرەدى. ترانسكاسپي باعىتى بولسىن, حالىقارالىق «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءدالىزى بولسىن, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ترانزيتتىك حاب رەتىندەگى الەۋەتىن باعالاعان ءجون. رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى سەكىلدى كورشىلەرمەن جاقسى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ايماقتىق ىقپالىن ايتارلىقتاي كۇشەيتە الادى.
بۇل اۋقىمدى رەفورمالار ناتيجەلى اياقتالسا, ونىڭ قازاقستان اۋماعىندا قالۋى ەكىتالاي. ءىرى ەكونوميكالار نەمەسە گەوستراتەگيالىق ىستىق نۇكتەلەر نازارىندا بولعاندىقتان, قازاقستاننىڭ ترانسفورماتسياسى تەڭگەرىمدى دامۋعا ۇمتىلعان دامۋشى ەلدەرگە ۇلگى بولا الادى. ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋدى الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكپەن, دەموكراتيالاندىرۋمەن جانە ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقپەن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى زاماناۋي باسقارۋدىڭ كوپقىرلى مىندەتتەرىن شەشۋدە ۇلگىگە اينالادى. دەمەك ىقپالدى اتقارۋشى بيلىكتى وكىلەتتى پارلامەنتپەن بىرىكتىرىپ, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتاتىن جۇيەنى قۇرۋعا تاپتىرماس مىسال. ەگەر قازاقستان جەتىستىككە جەتسە, وندا باسقا دامۋشى ەلدەر ۇيرەنىپ, بەيىمدەي الاتىن بىرەگەي باسقارۋ ۇلگىسىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى ەكونوميكالىق الپاۋىت ەلدەرمەن شەكتەسۋى, ورتالىق ازياداعى ستراتەگيالىق ورنى كوپپوليارلى الەمدە ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي كوپىر اتانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ناتيجەسى داعدارىستى ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا جانە قازىرگى ۋاقىتتا باسىم دامۋ مەن باسقارۋ تۇجىرىمدامالارىنا بالاما بولا الادى. مۇنداي قادام الەم ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ماقساتتاردى تەڭەستىرەتىن جۇيەلەردىڭ فۋنكتسيونالدى تاسىلدەرىن ىزدەپ جاتقان ساتتە وتە ماڭىزدى. حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاننىڭ قابىلداعان مىندەتتەمەلەرىن ماقتاپ قانا قويماي, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك. ويتكەنى ولاردىڭ جەتىستىكتەرى مەن ساتسىزدىكتەرىنىڭ تولقىنى قازاق دالاسىنىڭ شەكاراسىنان تىس جەرلەردە دە سەزىلەدى.
پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى سان قىرلى مانگە يە. ونىڭ باعىتى تەڭگەرىمدى, جان-جاقتى جانە ستراتەگيالىق نەگىزدى قامتاماسىز ەتەتىن باستامالار مەن ماقساتتاردىڭ ناقتى جيىنتىعىن ۇسىنادى. بۇل رەفورمالار ءتيىستى ۇقىپتىلىقپەن جانە تالاپشىلدىقپەن جۇزەگە اسىرىلسا, قازاقستاندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جانە ساياسي كەمەلدىكتىڭ جاڭا داۋىرىنە الىپ شىعۋى مۇمكىن. كوشباسشىلىق ۆاكۋمدارى بارعان سايىن ايقىن بولا باستاعان الەمدە قازاقستاننىڭ جان-جاقتى جانە پراگماتيكالىق كوزقاراسى باسقالارعا ۇلگى.
ۆيكتوريا كلارك,
ساياسي عىلىمدار جانە حالىقارالىق قاتىناستار دوكتورى,
ساياسي شولۋشى