تالدىقورعانداعى ورتالىق كوشەلەردە زاڭسىز ساۋدامەن اينالىسۋشىلار ازايار ەمەس. بۇگىندە قالا باسشىسى ەرنات ءبازىل سول جابايى ساۋدا جاسايتىندارمەن الىسىپ ءجۇر. جولدى بوگەپ, كەپتەلىس جاساعان اعايىننىڭ ايتار ءۋاجى – بالا-شاعانىڭ قامى. ال اكىمدىك زاڭعا سۇيەنىپ, شاھاردىڭ ءسانىن بۇزۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدى. ءتىپتى ساتۋشىلارعا جاڭادان جۇمىس ورنىن تاۋىپ بەرۋگە پەيىلدى.
تالدىقورعاننىڭ ارباتى ماڭايىنا ۇيمەلەگەن ساۋداگەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز. قۇزىرلى ورگاندار قۋعانىمەن قايتا جينالادى. بۇلار باسقا ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ قىزمەتىنە كەدەرگى كەلتىرىپ قانا قويماي, جول بوگەپ, كەپتەلىس تۋعىزىپ جاتىر. رەتسىز ورنالاسقان جابايى بازارلاردى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن اكىمدىك تاراپىنان ارنايى ۇسىنىس نەمەسە ارنايى جوبا بولعانى ءجون. سەبەبى تۇرعىندار «ەرىككەننەن شىقپايمىز, كۇنكورىستىڭ قامى» دەپ وتىر.
«مەنىڭ ساۋدامەن اينالىسقانىما 2-3 جىل بولدى. التىن وردا بازارىنان جەمىس-جيدەك ساتىپ الىپ, وسىندا اكەلىپ ساۋدالايمىن. مەن تۇرعان ورىن قاراعاش ساۋدا ورتالىعىنا تيەسىلى. ولارعا ازىن-اۋلاق اقشا تولەيمىن. جابايى ساۋدا دەگەنگە كەلمەس, ەگەر ءتارتىپ ساقشىلارى تيىسسە, ورتالىق باسشىسىنىڭ رۇقساتى بارىن ايتامىن. باعا بارىنە ورتاق, كەيبىر مەرزىمى ءوتىپ بارا جاتقان جەمىستەردى ءسال ارزانداتىپ ساتامىز», دەيدى ءلايلا اليقىزى.
جاقىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى قالالىق دەپۋتاتتار مەن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى بىرلەسىپ, قالا باسشىسى ەرنات ءبازىلدىڭ ۇسىنىسىن ورتاعا سالعان. ورتا جانە شاعىن كاسىپ كوزدەرىن قالاي دامىتامىز دەگەن ساۋال اياسىندا ءوزارا اڭگىمە وربىتكەن ەدى. جابايى ساۋداعا جول بەرمەۋ ءۇشىن قانداي امال قاراستىرارىن شەشكەن-ءدى.
ارينە, زاڭسىز ساۋدا قىلمىسپەن پارا-پار. كوشە بازارىندا تازالىق ساقتالمايتىنى تاعى بار. وعان ساۋداگەر جاۋاپكەرشىلىك الا ما, الماي ما, ول ءوز الدىنا بوگەنايى بولەك اڭگىمە. ساقتاۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن كوكونىستەردەن بالالاردىڭ ءىشى ۋلانىپ جاتىر, ونى دا ويلاعان ءجون.
«ساۋدا ماسەلەسى ءبىزدى بۇرىننان تولعاندىرىپ ءجۇر. جاڭادان جاڭالىق اشىپ, بىرەۋدى كىنالاعىمىز كەلىپ وتىرعان جوق. ايتسە دە, تۇيتكىل بۇلاي جالعاسا بەرسە, ءوزىمىز جاپا شەگەمىز. سوندىقتان قايتكەندە دە ءبىر شەشىمىن تاۋىپ, جابايى ساۋدانىڭ الدىن الۋعا مىندەتتىمىز. ارينە, ونى اقىلداسىپ, بۇل قادامعا بارعان ازاماتتارمەن جەكە تىلدەسىپ, جوسپارلى ءارى تۇجىرىمدامالىق شەشىم قابىلداپ, ءىستى شەشۋ شارت. قالامىزدىڭ ەڭ ءبىر كورىكتى ءارى حالىق سەرۋەندەيتىن ورنى – اربات. ونىڭ وزگە قالالارداعىداي تازا ءارى تۇرعىندارعا جايلى بولعانى ءجون. سول سەبەپتى بىرلەسە اتسالىسايىق», دەيدى قالا اكىمى ە.ءبازىل.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا قۇرىلعان جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىنا تىڭ جوبالار قاجەت. ءوڭىردىڭ وركەندەۋى قالانىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىنەن-اق كورىنىپ تۇرادى.
ماسەلەن, ورتالىق بازاردىڭ ماڭىنداعى كوشەلەردىڭ ىرگەسى – تولعان جابايى ساۋدانىڭ وشاعى. گاۋھار انا كوشەسى مەن اقىن سارا كوشەسىنىڭ قيىلىسى, قابانباي باتىر مەن شەۆچەنكو كوشەلەرىندە دە ءارتۇرلى تاۋار ساتىپ تۇرعانداردى جولىقتىراسىز. كولىك جولىن بوگەگەن ساۋداگەرلەر, ناعىز كەپتەلىستىڭ قىزعان جەرىندە ورنالاسقان. جۇرگىزۋشىلەر كولىگىن قويار ورىن تاپپاي دال بولادى. شاتىر استىندا بولماسا, ساۋدا نىساندارىنىڭ الدىندا كولەڭكەلەپ ورنالاسقان ساتۋشىلار جابايى ساۋدا كورىگىن قىزدىرىپ تۇر. مۇنىڭ شەشىمى وڭاي بولماسى انىق. سەبەبى بۇعان دەيىن بىردە-ءبىر اكىمنىڭ جاعدايدى رەتتەۋگە شاماسى جەتپەدى. نەگە دەسەڭىز, ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ توبەسىنەن قارايتىن «كرىشاسى» مىقتى.
«ارباتتى جاعالاعانداردىڭ دەنى – زەينەتكەرلەر. ۇيدە قالعان ەسكى زاتتارىن ۇسىنادى. كىتاپ, ءتۇرلى ويىنشىق, قۇرىلىس زاتتارى, سالاتتار مەن توقىما كيىمدەر ساتىپ وتىرادى. ولارعا قۇزىرلى ورگاندار كەلىپ تيىسكەنىمەن, باسقا نە ىستەيدى؟ ناپاقا تابۋ كەرەك. نەگىزى اكىمشىلىك ارنايى ورىن بەلگىلەپ, جابايى ساۋدا جاساۋشىلاردى ءبىر ورىنعا جيناسا بولادى. سوندا ورتالىق كوشەلەردە كەپتەلىس بولمايتىن ەدى. شەشىمى كوپ قوي, تەك ولارمەن ورتاق تىلگە كەلۋ قاجەت», دەيدى قوعام بەلسەندىسى ءانۋار ايتمانوۆ.
تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, جابايى ساۋدانىڭ دا تيىمدىلىگى بار. ول باعانىڭ تۇراقتى بولۋىنا جاردەمدەسەدى. ۇلكەن ساۋدا دۇكەندەرىندە ازىق-ت ۇلىك نارىقتاعى باعادان جوعارى. سەبەبى ولار ورىن ءۇشىن اقى تولەيدى. سوندىقتان كوبىرەك ۇستەمە اقى قوسادى. مىسالعا, كوكبازار, الماتى, استانا سەكىلدى ساۋدا ورتالىقتارىندا ورىن قۇنى 100 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. مىنە, سوعان وراي ساتۋشىلار تاۋاردىڭ جالپى قۇنىن قىمباتىراق قويادى. ال بۇل تۇرعىندار ءۇشىن ءتيىمسىز. سول سەبەپتى ولار جايما بازارلاردان نەمەسە بۇرىش-بۇرىشتا وتىرعان ساۋداگەرلەردەن امالسىزدان الادى.
«ارينە, كوكبازاردىڭ ىشىندە ءبىر كەلى الما 700 تەڭگە بولسا, سىرتىندا – 600 تەڭگە. ءجۇز تەڭگە بولسا دا اقشا, سوندىقتان دالادان الامىز. جۋىپ, ابدەن تازالاپ جەيمىز. ولاردىڭ ساپاسىندا تۇك وزگەشەلىك جوق, ءبارى ءبىر جەردەن اكەلەدى عوي. انتيسانيتاريا ساقتالماعان دەگەننىڭ وزىندە قابىعىن ارشىپ بەرەمىز بالالارىمىزعا. مەن بۇدان قورقىنىش كورىپ تۇرعانىم جوق», دەيدى قالا تۇرعىنى اسەل الدانوۆا.
ال كەيبىر تۇرعىندار جابايى ساۋداعا قارسى. سوندىقتان «Magnum», «Smاll» سەكىلدى زاماناۋي دۇكەندەردەن ساۋدا جاسايدى. ونداعى زاتتار ابدەن تەكسەرۋدەن وتەتىنىن العا تارتىپ وتىر.
«بۇرىن كوشەدەن الا بەرەتىن ەدىم, بالامنىڭ ءىشى ءوتىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەننەن كەيىن جولامايمىن. ارنايى تەكسەرىستەن وتكەن تاۋارلاردى العان ءجون, ءارى پايدالى, ءارى قورىقپايسىڭ. سىرتىندا جارامدىلىق مەرزىمى دە جازىلىپ تۇرادى. وسىنى ويلاعان ابزال», دەيدى قالا تۇرعىنى اينۇر ءالىموۆا.
قازىر جاڭادان تاعايىندالعان قالا اكىمى ەرنات دۇيسەنبەك ۇلى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن جابايى ساۋدانى زامان تالابىنا ساي رەتكە كەلتىرۋگە تىرىسىپ-اق ءجۇر. دەگەنمەن بۇرىننان كەلە جاتقان ساۋدانىڭ بۇل ءتۇرىن اۋىزدىقتاۋ وڭايعا سوقپايدى. سوندىقتان بۇل كۇردەلى ماسەلەنى قالا جۇرتشىلىعى وكىلدەرى بىرلەسىپ شەشۋى قاجەت. سەبەبى «ادامى قانداي – قالاسى سونداي» دەگەن تۇسىنىك بار.
جەتىسۋ وبلىسى