بۇگىندە بالا ەمىزۋدىڭ ماڭىزى قوعامدا ءجيى تالقىعا تۇسەتىن تاقىرىپقا اينالدى. وسىعان وراي وقىرمان نازارىنا قر ءپىب مو اۋرۋحاناسىنىڭ ونكولوگ, ماممولوگ دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نازار سەيداليننىڭ بالا ەمىزۋدىڭ ايەل دەنساۋلىعىنا پايداسى, انا سۇتىنەن بالاعا بەرىلەتىن دارۋمەندەر جانە ودان بولەك, ءسۇت بەزى وبىرىنىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى مەن الدىن الۋ جولدارى تۋرالى سۇحباتىن ۇسىنامىز.
– ايەل ادامنىڭ بالا ەمىزۋدەگى ماڭىزى قانداي؟
– ايەلدىڭ بالا ەمىزۋى تابيعي دۇنيە. ءسۇت قايدان كەلەدى؟ ءسۇت ايەل بوسانعاننان كەيىن ەمشەك بەزدەرىندە قان ارقىلى كەلگەن قورەكتىك زاتتاردان تۇزىلەدى. الدىمەن ۋىز پايدا بولىپ, ول بىرتە-بىرتە سۇيىلىپ سۇتكە اينالادى. ەمىزۋ ايەلدىڭ دەنساۋلىعىنا دا, بالاعا دا پايدالى. بالاعا پايداسى, ءسۇت ارقىلى بارلىق قورەكتىك زاتتى, دارۋمەندەردى جانە يممۋندىق جاسۋشالاردى بويىنا دارىتادى. سونىڭ ارقاسىندا بالادا ءتۇرلى ينفەكتسيادان قورعايتىن مىقتى يممۋنيتەت تۇزىلەدى. ال انا ءۇشىن ەمىزۋ ءسۇت بەزىنىڭ ونكولوگيالىق اۋرۋلارىنان ساقتاندىرىپ, الدىن الاتىن تابيعي ءۇردىس بولىپ سانالادى.
– بالانى نەشە جاسقا دەيىن ەمىزگەن دۇرىس؟
– ادەتتە 1 جاسقا جەتكەنشە بالانىڭ تابيعي جولمەن تاماقتانعانى دۇرىس. ەگەر 1,5-2 جاسقا دەيىن ەمسە دە جامان ەمەس. بالا ءوز بەتىمەن تاماقتانا باستاعاندا انا ءسۇتى باستى قاجەتتىلىكتەن اۋىتقىپ, بالا ءوزى-اق سۇتتەن باس تارتا باستايدى.
– ەمىزۋلى انا ەكىنشىسىنە جۇكتى بولعان جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟
– جۇكتىلىك كەزىندە ءبىرىنشى بالانى ەمىزۋ انا دەنساۋلىعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سەبەبى ول ءوزىنىڭ بارلىق رەسۋرسىن ءسۇت ارقىلى بالاعا بەرەدى. ال جاتىرداعى بالانىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن ءوزىنىڭ اعزاسىندا دارۋمەندەر قورى ساقتالۋى كەرەك. انا دەنساۋلىعى ءۇشىن بۇل اۋىر جۇكتەمە بولىپ سانالادى. سوندىقتان ەمىزۋلى كەزىندە جوسپارسىز جۇكتىلىكتەن مەيلىنشە ساقتانعان ءجون.
– انا ءسۇتىن ەمىپ وسكەن بالا مەن ءسۇت قوسپاسىمەن قورەكتەنگەن بالانىڭ دەنساۋلىعىندا ايىرماشىلىق بولادى ما؟
– ارينە, سەبەبى انا ءسۇتى ميكروفلوراعا باي, ول بالانىڭ ىشەك جولدارىنا تۇسكەندە دامىپ, يممۋنيتەت جۇيەسىن قالىپتاستىرادى. ءسۇت قوسپالارىمەن عانا تاماقتانعان بالالاردىڭ اعزاسى تۇماۋ, سۋىق تيۋ, ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردى قابىلداۋعا بەيىم كەلەتىنى تۋرالى دەرەكتەر كوپ. ءتىپتى ەمىزۋلى انانىڭ دا دەنساۋلىعى ءسۇتتىڭ قۇنارلى بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سول سەبەپتى انا بالاعا ساپالى قورەك بەرۋى ءۇشىن ءوزى دە دۇرىس تاماقتانىپ, دەنساۋلىعىنا كۇتىم جاساۋى ماڭىزدى.
– پلاستيكالىق حيرۋرگيا جولىمەن كەۋدەنى ۇلكەيتەتىن جاعدايدا ايەلدەرگە ەمىزۋگە بولادى ما؟
– سيليكوندى يمپلانت ءسۇت بەزى تىندەرىنىڭ ارتىنا ورنالاستىرىلاتىندىقتان ەمىزۋ پروتسەسىنە اسەر ەتە قويمايدى. دەگەنمەن, دارىگەر رەتىندە ايەلدەردىڭ بۇل مەديتسينالىق ءونىمدى قولدانۋىن جاقتاي بەرمەيمىن. ويتكەنى ادام اعزاسى وزگە بوتەن دەنەنى قابىلداۋدا تاۋەكەل مەن اسقىنۋلارى بولمايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. تەك ءسۇت بەزىنە ونكولوگيالىق وپەراتسيا جاساتقان جاعدايلاردا عانا يمپلانت قويۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. ءتىپتى ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋدى دا قۇپتامايمىن. ونىڭ سەبەبى انالىق جاسۋشاعا جاتىردى شيرىقتىراتىن گورمونداردىڭ مولشەرىن شامادان تىس ەگەدى. ىنتالاندىرىلعان گورموندار ءسۇت بەزىنىڭ تىنىنە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەكۇ ءسۇت بەزى وبىرىنىڭ دامۋىنا سەبەپ بولادى دەگەن تىكەلەي دالەل جوق, بىراق ونكولوگ دارىگەرى رەتىندە قارسىمىن دەپ ايتا الامىن.
– ءسۇت بەزى وبىرىنا اكەلەتىن سەبەپتەر قانداي جانە ونىڭ الدىن الۋعا بولادى ما؟
– بۇل – الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الىپ تۇرعان اۋرۋ. ءسۇت بەزى وبىرى گورموندىق جانە ديسگورموندىق وزگەرىستەرمەن بايلانىستى تۋىندايدى. ال گورموندىق وزگەرىستىڭ كوبى زاماناۋي جاعدايدا بالا بوسانۋدان, بالا ەمىزۋدەن باس تارتۋدان ورىن الىپ جاتاتىنىن عالىمدار ايتىپ كەلەدى. بۇل تابيعي ۇدەرىس بولعاندىقتان, ونىڭ ورىندالۋىنا شەك قويماۋ كەرەك. سونىمەن قاتار ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن تۇرمىس ءداستۇرى دە قاتەرلى ىسىكتەرگە الىپ كەلەتىنىن قوسا ايتۋعا بولادى. وعان قوسا كۇيزەلىس فاكتورلارى, پسيحو-ەموتسيونالدى كوڭىل كۇي دە ءسۇت بەزىندەگى گورمونداردىڭ وزگەرىسىن تۋدىرادى. ماسەلەن, ەستروگەن, پروگەستەرون, پرولاكتين, فولليكۋلدى ىنتالاندىراتىن جانە ليۋتەيندەۋشى, قالقانشا بەزىنىڭ گورموندارى ءسۇت بەزى دامۋى مەن قىزمەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. الدىن الۋدىڭ باستى جولى تۇراقتى تەكسەرىستەن ءوتىپ تۇرۋ كەرەك جانە دەنساۋلىقتاعى كەمشىلىكتەردى ۋاقىتىندا تۇزەتۋ قاجەت. سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, سپورتپەن شۇعىلدانعان الدەقايدا پايدالى. ءار كۇندى كوڭىلگە قۋانىش سىيلايتىن ساتتەرمەن تولىقتىرۋ كەرەك.
– ءسۇت بەزى وبىرىنا شالدىققان ناۋقاستاردىڭ ورتا جاسى جانە ستاتيستيكالىق كورسەتكىشى قانداي؟
– قازاقستاندا 2020 جىلى 4307 ادام, 2022 جىلى 5000 ادام ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىنە شالدىققان. سوڭعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش كۇرت وسكەن. ول دەگەنىمىز, كۇنىنە 14 ادامدا اۋرۋ بەلگىلەرى بايقالادى. بۇرىن 60 جاستان اسقان ايەلدەردى مازالايتىن ەدى, قازىر 30, 25, 18 جاستاعىلاردان دا ءسۇت بەزى وبىرىن انىقتادىم.
– بۇل اۋرۋ ەمدەلەدى مە؟
– ءسۇت بەزى وبىرى انىقتالۋ كەزەڭىنە قاراي ەمدەلەدى. ەرتە كەزەڭدە انىقتالسا, قازىرگى گورمونمەن ەمدەۋ, تارگەتتى تەراپيا, حيمياتەراپيا سياقتى ەمدەۋ شارالارىنان كەيىن قالىپتى ومىرگە ورالۋ مۇمكىندىگى بار. ءتىپتى وبىردان جازىلىپ, انا اتانىپ جاتقاندار دا كەزدەسەدى. ال اۋرۋدىڭ كەيىنگى كەزەڭدەرىندە ەمدەۋ ەمەس, ءومىردى ۇزارتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.
– ءسۇت بەزى ىسىگىن قالاي انىقتاۋعا بولادى, بەلگىلەرى قانداي جانە الدىن الۋدا قانداي دارىگەرلىك كەڭەس بەرەسىز؟
– ءسۇت بەزى ىسىگىنىڭ باستاپقى دەڭگەيىندە اۋىرسىنۋ بەلگىلەرى بايقالمايدى, تەك جايسىزدىق سەزىلۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن ءار ايەل اي سايىن ەتەككىردىڭ 6–12 كۇنىندە ءوزىن-ءوزى تەكسەرىپ وتىرۋى قاجەت. ياعني اينا الدىندا قولدى كەزەگىمەن كوتەرىپ, تەرىنى تارتۋ ارقىلى ىسىنگەن تۇسىنىڭ بار-جوعىن انىقتاۋ كەرەك. سوسىن ءسۇت بەزىن كەزەك-كەزەك تەرەڭ باتىرا, سىرعىتىپ-سيپاپ قولمەن زەرتتەۋدى ۇيرەنىپ العان ءجون. ومىراۋدى كۇشپەن باسۋ ارقىلى سۇيىق ءبولىنىس شىعارىپ كورۋگە دە بولادى. ەگەر ءسۇت بەزىنىڭ قاتايعانىن, ومىراۋ ۇشىندا قانداي دا وزگەرىستى, سۇيىق ءبولىنىستى بايقاساڭىز, مىندەتتى تۇردە ماممولوگ دارىگەرىنىڭ كەڭەسىنە جۇگىنۋ ماڭىزدى. بارلىق 40 جاستان اسقان ايەلگە تەگىن وتكىزىلەتىن سكرينينگتەن قالماۋ قاجەت. عالامتورداعى اقپاراتپەن دياگنوستيكا جاسايمىن دەپ قۇندى ۋاقىتتى جوعالتىپ الماۋعا كەڭەس بەرەمىن. ماماننىڭ كەڭەسىنە عانا جۇگىنىپ, دەنساۋلىقتى قالىپتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرۋعا شاقىرامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.