ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا بيىل ەلىمىز ءۇشىن ءساتسىز جىل بولدى دەۋگە كەلمەس. ويتكەنى بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق ءتيىمدى جوبالار ەل يگىلىگىنە ۇسىنىلدى. ءبىراز جوبا ءالى جالعاسىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, ىزدەنىستەردىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە بەرەر پايداسى وراسان. بۇل ورايدا ەۋرازيالىق دامۋ بانكىمەن بىرلەسە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ سالماعى باسىم ەكەنى بايقالادى.
دامۋ ينستيتۋتى ورتالىق ازياعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. بەس ەلدىڭ دە تەڭىزگە تىكە شىعار مۇمكىندىگى جوق, بۇل ورايدا ەلدەرگە ەكسپورتتىق ءھام وندىرىستىك الەۋەتتى ارتتىراتىن ينفراقۇرىلىم وتە قاجەت. ەادب باسقارما توراعاسى نيكولاي پودگۋزوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭىزگە شىعار جولدان بولەك وا ەلدەرى ءۇشىن تاعى ءۇش تاۋەكەل بار, ولار – قارجى سەكتورى دامۋىنىڭ تومەن دەڭگەيى, سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كەلىسىمنىڭ جوقتىعى جانە جاعىمسىز كليماتتىق وزگەرىس.
«جاڭا تەمىرجول باعىتتارى جانە كونتەينەرلىك تاسىمالدار ترانسپورت شىعىندارىن ازايتۋعا جانە جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىنە ءتيىمدى ينتەگراتسيا جاساۋعا سەپتەسەدى. سوندىقتان ءدال وسى سەكتورلاردا وا ەلدەرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتىپ وتىر. ەۋرازيالىق كولىك قاڭقاسى قازىر جاڭا تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولدارى ەسەبىنەن كەڭەيىپ جاتىر. كاسپي تەڭىزى پورتتارى, اۋەجايلار, كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار, شەكارادا وتكىزۋ بەكەتتەرى پايدا بولدى. كەيىنگى 10 جىلدا قىتاي-ەۋروپا باعىتىنداعى كونتەينەرلىك پويىزدار سانى 200 ەسە ءوستى. الايدا وڭىرلىك جانە سىرتقى ساۋدا بايلانىستارىنىڭ جەدەل قارقىنمەن دامۋى ءۇشىن كەدەندىك جانە شەكارالىق رەسىمدەر ءالى دە جەڭىلدەتىلۋى كەرەك», دەيدى بانك باسشىسى.
قازىر ورتالىق ازياداعى سۋ پايدالانۋ دەڭگەيىنىڭ تيىمدىلىگى وتە تومەن بولىپ تۇر. وڭىردەگى ورتاشا تيىمدىلىك كورسەتكىشى – تەكشە مەترىنە 2,5 دوللار. بۇل الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن (تەكشە مەترىنە 19,01 دوللار) ايتارلىقتاي تومەن.
«حالىقتىڭ جىلدام ءوسۋى, ۋربانيزاتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپتىڭ دامۋى سۋدى بۇرىنعىدان دا كوبىرەك قاجەت ەتە تۇسەدى. ءبىزدىڭ بانكتىڭ پوزيتسياسى بويىنشا, ورتالىق ازيا وڭىردەگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى ۇجىمدىق تاسىلدەرىن پايدالانۋعا ءتيىس. ەادب باعالاۋىنشا, كووپەراتسيا ەسەبىنەن كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ ناتيجەسىندە ايماقتاعى ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى جىلىنا 1,5 پايىزعا ۇلعايادى», دەيدى ن.پودگۋزوۆ.
ارينە, ورتالىق ازياداعى ىلكىمدى جوبالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى ءبىز ءۇشىن دە پايدالى. دەگەنمەن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەل ىشىندەگى جوبالاردىڭ كەلەشەگىنە ايرىقشا ۇمىتپەن قارايتىنىمىز تاعى تۇسىنىكتى. قازىرگى كەزدە قازاقستان – ەادب-نىڭ ەڭ باسىم ۇلەسىنە يە جانە ءوز كەزەگىندە دامۋ ينستيتۋتى دا قازاقستاندا بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىرقاتارى مارەسىنە جەتىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپ تە قويدى. جالپى, بانك بىلتىردىڭ وزىندە قازاقستانعا 1,2 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالدى (2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 5 ەسە جوعارى). 2023 جىلعى جوسپار بويىنشا 1,1 ملرد دوللار ءبولۋ قاراستىرىلعان. بانكتىڭ 2026 جىلعا دەيىن جالپى 3,8 ملرد دوللار قۇيۋدى جوسپارلاعانىن ەسكەرسەك, ءالى 1,5 ملرد دوللار بانك قازىناسىنان قازاقستان قازىناسىنا اۋىسۋى كەرەك.
سونداي اۋقىمدى جوبانىڭ بىرەگەيى – ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى (باكاد). الماتى وبلىسىنداعى 14 ەلدى مەكەندى باسىپ وتەتىن جولدىڭ جالپى قاشىقتىعى – 66 شاقىرىم. ەادب باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولى قازاقستان مەن ەۋرازيا ايماعىندا كولىك مارشرۋتتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق اۆتوكولىك مارشرۋتتارىن بايلانىستىرىپ, كولىك قاتىناسىن جاقسارتۋعا, جۇك تاسىمالىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە وڭ ىقپال ەتپەك. وسى جول ارقىلى تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ بولجامدى كولەمى تاياۋ 10-15 جىلدا 87 پايىزعا ۇلعايىپ, 35,9 ملن تونناعا جەتۋگە ءتيىس, دەيدى دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعى.
مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتەستىك نەگىزىندە سالىنىپ, ىسكە قوسىلعان جولدىڭ بويىمەن كۇنىنە 30-70 مىڭ ارالىعىندا اۆتوكولىك ءجۇرىپ وتپەك. بۇل, ارينە, كۇن سايىن ادام سانى دا, كولىك سانى دا كوبەيىپ كەلە جاتقان الماتى سەكىلدى ۇلكەن شاھار ءۇشىن ءتاۋىر كومەك. الماتىداعى يگىلىكتى ءىس لەگى مۇنىمەن ءتامام ەمەس. بىرنەشە اي بۇرىن الماتىعا جاساعان ساپارىمىز اياسىندا الماتى اۋەجايىنىڭ جاڭا حالىقارالىق تەرمينالىنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستىق. جاڭا تەرمينال پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن قازىر 7 ملن ادام بولىپ تۇرعان وتكىزۋ قابىلەتى بىردەن 14 ملن-عا جەتپەك. جوبانىڭ جالپى قۇنىن قۇرايتىن 737 ملن دوللاردىڭ 40 ملن-ىن ەادب قۇيعان. كرەديتورلار سينديكاتىنا ەادب-دان بولەك ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسى جانە DEG گەرمانيالىق ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسياسى كىرەدى. TAV Construction Co اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دجيمحۋر كاۋردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قىس ايلارىندا توسىن كليماتتىق احۋال تۋىنداماسا, قۇرىلىس 2024 جىلى تامىزدا اياقتالۋعا ءتيىس.
«جاڭا تەرمينالدا جەراستى كولىك تۇراعىن جوسپارلاپ وتىرعان جوقپىز. سونىڭ ەسەسىنە قازىرگى تۇراق ايماعىن كەڭەيتەمىز. پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن ترانزيتتىك جولاۋشىلار ورنالاساتىن 800 جانە 1000 شارشى مەترلىك اۋماقتى الاتىن لاۋنج-ايماق جۇمىس ىستەيدى. ءتۇرلى ويىن-ساۋىقتىق جانە كوممەرتسيالىق ايماقتار سالۋ دا جوسپاردا بار. سونداي-اق سەيسموورنىقتىلىق بويىنشا دا قاجەتتى تالاپتاردى ساقتادىق», دەيدى اۋەجاي باسشىلىعى.
ينۆەستورلار سوزىنە سۇيەنسەك, اۋەجايدى زامانعا ساي مودەرنيزاتسيالاۋ تۇراقتى ەكونوميكالىق وسىمگە سەرپىن بەرىپ, حالىقارالىق ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جاندانا تۇسۋىنە تۇرتكى بولادى. ايتپاقشى, الماتى اۋەجايى بىلتىر حالىقارالىق IJGlobal Awards پرەمياسىنىڭ ۇيعارۋىمەن جىل مامىلەسى (DFI Deal of the Year) اتاعىنا يە بولدى.
«ماراپات مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايعاقتاي تۇسەدى. الماتى اۋەجايىنىڭ دامۋى قالا ءۇشىن دە, اۋە ترانسپورتى سالاسى, ءتىپتى ورتالىق ازيا ءوڭىرى ءۇشىن ۇلكەن ستراتەگيالىق مانگە يە. ترانزيتتىك قۋاتتىڭ ارتۋى, لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتەردىڭ جاقسارۋى جانە مارشرۋتتاردىڭ كەڭەيۋى ەۋرازيالىق ترانسپورتتىق كاركاستىڭ دامۋىنا جانە ورنىقتى ەكونوميكالىق وسىمگە ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار جوبا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, الەۋمەتتىك ەففەكت بەرەدى», دەيدى ەادب باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان دالەنوۆ.
سونىمەن قاتار ەادب تۇركىستان اۋەجايىنىڭ دا قۇرىلىسىنا اتسالىستى. قاسيەتتى قالاداعى اۋەجاي قۇرىلىسىن ن.پودگۋزوۆ قازاقستانداعى ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا اۋقىمدى باستاما دەپ باعالاعان ەدى. تۋريستىك الەۋەتى اسا جوعارى تۇركىستانعا مۇنداي زاماناۋي اۋەجاي وتە قاجەت بولدى.
«اۋەجاي قۇرىلىسىنا سالىنعان قاراجات كولەمى 167 ملن دوللار بولسا, سونىڭ 134 ملن-ى – بانك سالىمى (سالىمنىڭ 80 پايىزى). قالعان 20 پايىزى YDA Group-قا تيەسىلى. تيىسىنشە, ءۇش جىل ىشىندە بانك زاەمى پايىزىمەن قوسقاندا تولىقتاي وتەلدى. جوباعا سايكەس, اۋەجاي مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى, ال ونىڭ ەكسپلۋاتاتسياسىمەن YDA Group اينالىسادى», دەيدى ەادب ترانسپورت جانە ينفراقۇرىلىم ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى بينۋرا ريسمۋحامەدوۆا.
بانك دەرەگىنشە, قۇرىلىس بارىسىندا 1,5 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, سونىڭ 1 300-ىندە قازاقستان ازاماتتارى جۇمىس ىستەگەن. اۋەجاي قازاقستان اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى ينسپەكتسياسىنىڭ سەرتيفيكاتىن العان, تيىسىنشە ىشكى جانە حالىقارالىق رەيستەردى قابىلداي الادى. كولىك تۇراعى 88 ورىنعا لايىقتالعان, اۋەجاي عيماراتىندا 14 جولاۋشىلاردى تىركەۋ ورنى بار. «Turkistan International Airport» جشس تەحنيكالىق ديرەكتور ورىنباسارى باقتيار اتاجانوۆتىڭ سوزىنشە, اۋەجايدىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ساعاتىنا 450 جانە جىلىنا 3 ملن ادامدى قۇرايدى. 2022 جىلى جولاۋشىلار اعىنى 371 مىڭ ادامعا جەتكەن.
بانك قارجىلاندىرۋى مۇمكىن جوبا قاتارىندا الماتىداعى جەس-3 بار. جوبا جۇزەگە اسسا, وندا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى كومىردەن گازعا اۋىستىرىلادى. جوباعا كىرىسەتىندەرىن قولداپ, قۋاتتاپ وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەادب, «سامۇرىق-ەنەرگو» جانە «الەس» اق ۇشجاقتى كەلىسىمگە قول قويعان ەدى. مۇنداي جوبالاردى قولعا الۋ دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وڭىردە جاسىل جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستانىمىمەن ۇيلەسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بانك پورتفەلىندەگى ESG-جوبالار ۇلەسى 15 پايىزدى, ال ايماققا سالىنعان ESG-ينۆەستيتسيا كولەمى 700 ملن دوللاردى قۇرايدى. سايكەسىنشە, جاسىل جوبالاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاندا ىسكە اسىرىلعانىن دا ايتا كەتەيىك. جوعارىدا ايتىلعان جوبالاردان بولەك, بانك ەلىمىزدە «سارىارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ, اقتوبە جەو-سىنىڭ, كۇن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە اتىراۋ كوشەلەرىن جارىقتاندىرۋ جوبالارىنا قاتىستى.
بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ەادب قازاقستان ەكونوميكاسىنا 10 ملرد دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا تارتا الادى. ينۆەستيتسيالاۋدىڭ باستى باعىتتارى – «جاسىل» ەكونوميكا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ينفراقۇرىلىم, «بۇۇ ورنىقتى دامۋ ماقساتىنا» قول جەتكىزۋ, ەكسپورتتى العا جىلجىتۋ.
«2022 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى سىرتقى شوكتارعا جوعارى ورنىقتىلىق تانىتا الدى. قيىن جاعدايلارعا قاراماستان, رەسپۋبليكا ءىجو-ءسىنىڭ ءوسىمى 2023 جىلى 4,2 پايىزعا دەيىن جەدەلدەيدى دەپ بولجايمىز. بۇعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكانى قولداۋ ءىس-شارالارى دا اسەر ەتپەك. بىلتىر شيكىزاتتىق جانە ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى جاھاندىق ينفلياتسيانىڭ جىلدامداۋىنا قازاقستان ەكونوميكاسى تىم سەزىمتالدىق تانىتتى. وسى فاكتوردىڭ سالدارىنان ەلدەگى تۇتىنۋشىلىق باعالار 20 پايىزعا تايادى. 2023 جىلى ينفلياتسيا 8 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى دەپ كۇتەمىز. جاھاندىق ەكونوميكا تاراپىنان تۋىنداپ وتىرعان بىرقاتار تاۋەكەل بار, سونىڭ ءبىرى – ورتالىق بانكتەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋى. سونىڭ اسەرىنەن دامىعان ەلدەردەگى رەتسەسسيا تەرەڭ ءارى جالعاسپالى سيپاتقا يە بولماق. وپەك+ كەلىسىمى اياسىندا مۇناي ءوندىرىسىنىڭ شەكتەلۋى ۇزاققا سوزىلۋى جانە بۇل قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق جانە بيۋدجەتتىك كىرىستەرىنە جاعىمسىز اسەر ەتۋى ىقتيمال», دەيدى ەادب باسقارما توراعاسى.
ينستيتۋت ءوز الدىنا ءۇش باستى ماقساتقا نەگىزدەلگەن ستراتەگيانى ورىنداۋ مىندەتىن قويعان. ولار – ەۋرازيالىق ترانسپورتتىق كاركاستى قۇرۋ, ورتالىق ازيانىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن جانە ەۋرازيالىق تاۋار تاراتۋ جەلىسىن دامىتۋ. بەس جىلعا نەگىزدەلگەن (2022-2026) بۇل ستراتەگيانى بانك ازىرلەگەن جانە قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر ماقۇلداعان. بانك جۇمىس باستاعالى بەرى قازاقستاندا 5 ملرد دوللارعا 97 جوبانى قارجىلاندىرىپتى. قارجىنىڭ باسىم بولىگى ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ونەركاسىپ, الەۋمەتتىك سالا جانە ينفراقۇرىلىمعا باعىتتالدى. الداعى ۋاقىتتا الماتى جەس-3 مودەرنيزاتسياسى, تۇركىستان وبلىسىندا بۋ-گاز قوندىرعىسى بازاسىندا ەلەكتر ستانساسىن سالۋ, جامبىل جانە قوستاناي وبلىستارىندا جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە تەمىرجول جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى جانە لوكوموتيۆ پاركىن جاڭارتۋعا قاتىسۋ دا جوسپاردا بار. ەلىمىزدە 2025 جىلعا دەيىن 900 شاقىرىمنان اسا تەمىرجول سالىنىپ, 12 مىڭ شاقىرىمنان اسا اۆتوجول جوندەلمەكشى.
ايتا كەتەيىك, ەادب – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ينۆەستيتسيالىق قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق قارجىلىق ۇيىم. بانك جۇمىسىنا ارمەنيا, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستان قاتىسادى. بانكتىڭ جارعىلىق كاپيتالى – 7 ملرد دوللار.