شيكىزاتقا تاۋەلدى ەكونوميكا: تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟

ال ءوندىرۋشى سەكتورداعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىنى مەن مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ جالعاسۋى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىككە قولداۋ كورسەتپەك. ال ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى, قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى, ءۇي شارۋاشىلىقتارى بەرەشەك­تەرىنىڭ ءوسۋى تۇتىنۋشىلىق شىعىندار ءوسىمىن تەجەۋى مۇمكىن.

«ازىق-ت ۇلىكتىڭ جانە يمپورتتىق ارالىق تاۋارلاردىڭ جوعارى باعاسىنا بايلانىستى 2023 جىلى ينفلياتسيا جوعارى دەڭگەيدە قالادى. ءىشىنارا ءارتۇرلى سەكتورداعى جالاقىنىڭ جوعارىلاۋى جانە بيۋدجەتتىك قولداۋدىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارى ناتيجەسىندە ينفلياتسيا 90-جىلداردىڭ اياعىنان بەرگى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. باعا بارلىق سالا بويىنشا ءوستى, بىراق ينفلياتسيا ءوسىمىنىڭ باستى فاكتورى – ازىق-ت ۇلىك باعالارى. بولجام بويىنشا 2023 جىلى ينفلياتسيا 4-6 پايىز ماقساتتى دياپازونىنان جوعارى بولىپ قالا بەرەدى جانە ماقساتتى دياپازونعا 2024 جىلى ورالادى. دەگەنمەن جەتكىزۋدەگى قيىندىق 2023 جىلى ازايادى دەگەن بولجام بار, بۇل رەتتە ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردى باسقارۋ ءۇشىن شەكتەۋلى اقشا-نەسيە ساياساتىن ساقتاۋ ماڭىزدى», دەپ تۇسىندىرەدى دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى.

ولار بىرنەشە تاۋەكەلدى بولە-جارا اتايدى. سونىڭ العاشقىسى – كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا (كتك) ءتونىپ تۇرعان قاتەر. كتك جۇمىسىنداعى ودان ءارى ءۇزىلىس ءوندىرىس پەن بيۋدجەت كىرىستەرىندەگى ىسىراپتارعا اكەلۋى, وسىلايشا ءوسۋ ءۇشىن تومەندەۋ تاۋەكەلدەرىن تۋدىرۋى ىقتيمال. ىشكى ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ جالعاسۋى, اسىرەسە ەڭ وسال ءۇي شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە بولىپ سانالادى جانە الەۋمەتتىك تولقۋلار قاۋپىن ارتتىرۋى مۇمكىن. بۇل تاۋەكەلدى ازايتۋ ءۇشىن قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى مەن كۇشەيتىلگەن فيسكالدىق باقىلاۋدى جالعاستىرۋ, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ماقساتتى باعىتتاۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن. گەوساياسي شيەلەنىس, ەنەرگەتيكالىق داعدارىس جانە جوعارى ينفلياتسيا جاعدايىندا جاھاندىق قارجىلىق جاعدايدىڭ شيەلەنىسە ءتۇسۋى ۆاليۋتالارعا قىسىم جاساۋى, سالدارىنان كاپيتال اعىنىنىڭ ىقتيمال قۇبىلمالىلىعىن تۋدىرۋى مۇمكىن.

«گەوساياسي قاقتىعىستىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى جاقىن پەرسپەكتيۆادا ساۋدا-لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ جانە جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ بالاما كوزدەرىن دامىتۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە بولادى. تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىسى جانە گەوگرافيالىق جاقىندىعىنا وراي قازاقستان رەسەيلىك ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمعا تىم تاۋەلدى. ەو-دان جىبەرىلگەن تاۋارلار قازاقستانعا كەلىپ جەتۋى ءۇشىن رەسەي تەرريتورياسىن باسىپ ءوتۋى كەرەك. سوندىقتان جەتكىزۋ تىز­بەگىنىڭ بۇزىلۋى قازاقستانعا اۋىر زار­دابىن تيگىزەدى. رەسەي شابۋى­لى­نىڭ سوڭعى كەزەڭى رەسەيگە قارسى سانك­تسيالاردىڭ كۇشەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن, بۇل قازىردىڭ وزىندە بۇزىلعان جەتكىزۋ تىزبەگىندە پروبلەمالار تۋدىرىپ جاتىر. باتىستىق ينۆەستورلار قازاقستان كومپانيالارى سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنگەندىكتەن مۇنداي كۇيزەلىس-تاۋەكەلدەن باس تارتۋدى ارتتىرىپ, ەلدەگى بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن بالاما ساۋدا-لوگيستيكالىق باعىتتاردى دامىتۋ وتە ماڭىزدى», دەيدى باتىس ساراپشىلارى.

بۇل رەتتە ولار قازاقستان ورتا مەرزىم­دى دامۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

«ەكونوميكانىڭ ءوسىمى نەگىزىنەن كەيىنگى ونجىلدىقتاعى ونىمدىلىكتىڭ تومەن دەڭگەيىمەن شەكتەلىپ, دامۋ پەرس­پەك­تيۆالارىن ازايتتى. 2000-2007 جىل­دارداعى 10 پايىز جىلدىق وسىم­مەن سالىستىرعاندا, 2008 جىلعى بانك داعدارىسىنان جانە قۇرى­لىس نارىعىنىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىن ءىجو-ءنىڭ ورتاشا ناقتى ءوسىمى 4 پايىزدان تومەندەدى. شيكىزاتقا تاۋەلدى ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق كەمشىلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ادام كاپيتالى كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەۋى (اسىرەسە, پاندەميا كەزىندە قاتتى ءبىلىندى). مەكتەپتەردىڭ جابىلۋى جانە وقۋ پروتسەسىنىڭ بۇزىلۋى وسىعان دەيىن ءبىلىم سالاسىندا قول جەت­كىزگەن جەتىستىكتەرگە زالالىن تيگىز­دى. پاندەميادان تۋىنداعان ءبىلىم ساپاسىنداعى تۇيتكىلدەر از قامتىلعان ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا پرو­پور­تسيونالدى تۇردە اسەر ەتتى, وسى­لايشا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كۇشەيت­تى. قاڭتارداعى نارازىلىقتار دا بۇكىل ەلدە ادامي كاپيتالدى دامىتۋدى بارىنشا قامتيتىن رەفورمالار قاجەتتىگىن كورسەتەدى», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانك.

ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستان وڭىردە كولىكتىك-ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ جانە كولىك دالىزدەرىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن زور كۇش-جىگەر جۇمساپ جاتىر.

ء«بىزدىڭ ەلىمىز ارقىلى ەۋروپادان ورتالىق ازياعا, قىتايعا جانە وڭتۇس­تىك-شىعىس ازياعا ەڭ قىسقا جولدار وتەدى. ءتيىمدى ترانزيتتىك ترانسكونتينەنتالدى دالىزدەر مەن مارشرۋتتار جەلىسى قۇرىلدى. قازاقستان بو­يىنشا 13 حالىقارالىق كولىك ءدالىزى وتەدى, ونىڭ ىشىندە 5 تەمىرجول جانە 8 اۆتوكولىك ءدالىزى بار. 2017 جىلدان باس­تاپ قازاقستان, قىتاي, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, ۋكراينا, رۋمىنيا جانە پولشا سياقتى ەلدەردەن باسقا تەمىرجول, تەڭىز اكىمشىلىكتەرى مەن لوگيستيكالىق وپەراتورلاردىڭ قاتى­سۋى­مەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ حالىقارالىق قاۋىم­داستىعى جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ۇلت­تىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى باۋىر­جان قۇدايبەرگەنوۆ «Egemen Qazaqstan» تىلشىسىنە بەرگەن جاۋابىندا.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان – شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋ بويىنشا ورتالىق ازيادا كوش ىلگەرى پوزيتسيادا.

«ينۆەستورلار ءۇشىن بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ قولايلى جاعدايلارى بار قاۋىپسىز ەلدە جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى ەكەنى انىق. يۋنكتاد-تىڭ 2022 جىلعى دەرەكتەرىنە سايكەس, قازاقستانعا تازا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) اعىنى كەيىنگى 5 جىلدا رەكوردتىق 6,1 ملرد دوللاردى قۇرادى, بۇل – 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 83 پايىزعا جوعارى. بۇل – پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە تازا تشي اعىنى بويىنشا قازاقستان ءبىرىنشى ورىندى الادى. وسى ۇستانىمدى ساقتاۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى تۇراقتى نەگىزدە قارجىلىق ء(تۇرلى سۋبسيديا­لار, تابىس سالىعىنان, قوسىمشا قۇن سالىعىنان, جەر سالىعىنان جانە م ۇلىك سالىعىنان بوساتۋ) جانە قارجىلىق ەمەس ىنتالاندىرۋلاردى (جەر ۋچاسكەسى مەن ينفراقۇرىلىم) ۇسىنا وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. سونداي-اق الەمدەگى گەوساياسي احۋال جانە ينۆەستيتسيالار ءۇشىن وڭىرلىك كۇرەس جاعدايىندا رەسەي مەن بەلارۋستە قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى جاريالاعان ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن حالىقارالىق كورپوراتسيالاردى قازاقستانعا ورنالاستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەپ جاۋاپ بەردى مينيسترلىك وكىلى.

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اق­پاراتى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندى ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى ەل رەتىندە قاراستىراتىن الەمنىڭ 38 ەلىنەن 401 ءىرى كومپانيانىڭ تىزبەسى قالىپتاستىرىلعان. ارينە, جاھاندىق تاۋەكەلدەر تەك قازاقستانعا عانا قىسىم جاساپ جاتقان جوق. دۇنيە­جۇزىلىك بانك دەرەگى بويىنشا, 2022 جىلى 2,8 پايىزدى قۇراعان الەمدىك ەكو­­نو­ميكا ءوسىمى 2023 جىلى 1,8 پايىز­عا دەيىن تومەندەيدى.

«ەۋروايماق, قىتاي جانە رەسەي – قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىك­تەستەرى ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارى مەن الەمدىك شيكىزات باعاسىنا اسەر ەتەتىن ەكونوميكالىق السىزدىك كەزەڭىن باس­تان وتكەرىپ جاتىر. رەسەيدەن كەلەتىن تابيعي گاز جەتكىزىلىمىنىڭ توقتاۋىنا جانە ونەركاسىپتىك وندىرىسكە جاعىمسىز اسەر ەتكەن ينفلياتسيانىڭ كۇرت وسىمى­نە قاراماستان ەۋروايماق رەتسەسسيا تىرناعىنا ىلىكپەي قالدى. ءۇي شارۋاشى­لىقتارى مەن كاسىپورىندارعا دەگەن قىسىمدى تومەندەتكەن ايتارلىق­تاي بيۋدجەتتىك قولداۋ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا كومەكتەستى. قىستىڭ جىلى بولۋى جانە جەتكىزۋ كوزدەرىنىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە سەپتەستى. دەگەنمەن 2023 جىلى ءوسىم قارقىنى نولگە دەيىن تومەندەيدى, سوسىن 2024 جىلى قايتادان 1,6 پايىزعا ارتادى دەپ كۇتىلەدى. 2023 جىلعا ارنالعان بولجام ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇزىلىستەرگە جانە جوعارى ينفلياتسياعا بايلانىستى بەلگى­سىزدىك جاعدايىندا تۇر. بۇل اقشا-نەسيە ساياساتىن ودان ءارى قاتايتۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن, ال ول ءوز كەزەگىندە ىسكەرلىك كوڭىل كۇي مەن تۇرمىستىق تۇتىنۋدى ازايتادى», دەيدى ساراپشىلار.