ابىزدىڭ تويى – ەلدىكتىڭ تويى

ءبىرتۋار اقىن, تاريحشى, ەتنوگرافتىڭ تۋعان جەرى باياناۋىل اۋدانىندا 100-دەن استام كيىز ءۇي تىگىلدى. كيىز ۇي­دەن تۇرعىزىلعان ەتنواۋىل ەسكەلدى شاتقا­لىندا ورنالاستى.

حالىقتىق مەرەكەلەر ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىش­تالعاننان كەيىن باستالدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ 165 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسقان ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ سالتاناتتى ءىس-شارانىڭ اشىلۋ راسىمىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى حالقىمىز­دىڭ اۋىز ادەبيەتىن, شەجىرەلى تاريحىن جانە سالت-ءداستۇرىن جان-جاقتى زەردەلەپ, ۇلت رۋحانياتىن دامىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. حالىقتى ونەر-بىلىمگە شاقىرعان ولەڭدەر مەن تولعاۋلار, داستاندار مەن قيسسالار جازىپ, ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتتى. ۇلى ويشىلدىڭ مول مۇراسى ءالى دە تالاي ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جارارى ءسوزسىز. «سالعان مەنى بەينەتكە عىلىم-ءبىلىم» دەپ اقىننىڭ ءوزى جىرلاعانداي, تەرەڭ تانىم مەن تەلەگەي ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ەلگە تانىمال بولىپ, ء«ماشھۇر» اتانعان ابىزدى ۇلىقتاپ, ەڭبەكتەرىن جۇرتتىڭ جادىندا جاڭعىرتۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز»,  دەلىنگەن پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋىندا.

القالى جيىندا ەرلان قوشانوۆ ەرتىس-باياناۋىل ولكەسى ۇلتىمىزدىڭ تاع­دىرى مەن تاريحىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ۇلى پەرزەنتتەردى دۇنيەگە اكەلگەن كيەلى توپىراق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى. ءماجىلىس توراعاسى اقىن ولەڭدەرى مەن كوسەمسوزى قازاق رۋحانيا­تىنىڭ التىن قورىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنىن ايتتى.

– ول كەزدە زامان قانداي بولعانىن بىلەمىز. سول الاساپىران ۋاقىتتىڭ وزىندە قانشاما شەجىرەنى, داستان-قيسسالاردى, ەرتەگىلەردى, ايتىس ۇلگىلەرىن كوزىنىڭ ما­يىن تامىزىپ وتىرىپ جيناعانى ەرلىككە پارا-پار, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.

ءسوز سوڭىندا ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ەسىمى مەن مول مۇراسى حالقىمىزبەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەتىنىن ەرەكشە جەتكىزدى.

وبلىس اكىمى اسايىن بايحانوۆ مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حات جولداۋى تۇرعىندار ءۇشىن مەرەيتويدىڭ ماڭىز­دىلىعىن ايشىقتاي تۇسكەنىن ايتتى.

– ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى قازاق ادەبيەتى مەن قوعامىندا لايىقتى ورىن الادى. بۇگىندە ءماشھۇر اتامىزدىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان پاۆلودار قالاسىنىڭ باس مەشىتى – مۇسىلمان حالقىنىڭ كيەلى شاڭىراعىنا اينالدى. ال 2006 جىلى بوي كوتەرگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ كەسەنەسى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن. وعان جىل سايىن مىڭداعان ادام زيارات ەتۋگە جانە بابا رۋحىنا قۇران باعىشتاۋعا كەلەدى. بابامىزدىڭ اسىل مۇراسى مولايا بەرسىن, – دەدى ايماق باسشىسى.

اتالعان جيىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قى­دىرالى مەرەيتويدىڭ ەلدىك ماڭىزىنا توقتالا كەلە, بىلاي دەدى:

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە: «ادىلەتتى قازاقستاندى ادال ازاماتتار قۇرادى. بۇل – ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار. وتانعا, وتباسىنا ادالدىق – پاراساتتىلىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ بەلگىسى», – دەپ اتاپ كورسەتىپ, «ادال ازامات» تۇجىرىم­داماسىن العا تارتقانى بەلگىلى. سوناۋ ىلكى عاسىرلاردان باستاۋ العان «كەمال ادام» ءىلىمى مەن «تو­لىق ادام» ۇستىنىنان تامىر تارتىپ, ۇلت­تىڭ بولمىسىن قالىپتاستىراتىن وسى ۇلتتىق قاسيەتتەردىڭ اسىل ارقاۋىن جالعاعان بىرەگەي ابىزدارىمىزدىڭ ءبىرى ماشەكەڭ دەپ سانايمىز.

مەرەيتوي شاراسىندا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اسحات ورالوۆ تا ءسوز الىپ, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ەلىمىز بەن رۋحانياتىمىزدى دامىتۋ جولىنداعى تاريحي ءرولىن اتاپ ءوتتى.

– ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى قازاق مادەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. مۇنداي ادامدار, ءسوزسىز, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى. سوندىقتان ءبىزدىڭ مينيسترلىك اسىلدارىمىزدان قالعان مول مۇرانى بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ باعىتىندا  جۇمىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى, – دەدى ول.

باياناۋىلدا ء«ماشھۇر جول» اۋديو كىتابى, «تاڭدامالى شىعارمالار جيناعى» 10 تومدىعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتەيىك. ماشەكەڭنىڭ باسىنداعى كەسەنە ءۇش مارتە تۇرعىزىلعان. سوڭعىسىن مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ جوباسى نەگىزىندە سول كەزدەگى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان ارىن تۇرعىزۋعا سەبەپشى بولدى. وسى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى, مارقۇم قۋاندىق ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ باستاماسىمەن 20 تومدىق شىعارمالار جيناعى  شىققان ەدى.

مەرەكە اياسىندا رەسپۋبليكالىق «كونە عاسىر كۇمبىرى» اتتى جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋى, رەسپۋبليكالىق ايتىس, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن «كوك­پار», «بايگە» جارىستارى, قولونەر­شىلەردىڭ مەرەكەلىك ساۋداسى, ت.ب. ۇيىمداس­تىرىلدى. يسا بايزاقوۆ اتىن­داعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ ارتىستەرى مەن وبلىس قالالارى مەن اۋداندارىنىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارى كورەر­مەندەردى ءوز ونەرلەرىمەن قۋانتتى. مە­رەكەگە بارلىعى 20 مىڭنان استام ادام جينالدى.

تارقاتا ايتار بولساق, ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن جىر دوداسى ەكى كۇن قاتارىنان ءوتتى. ەسكەلدى اۋىلىندا وتكەن رەسپۋب­ليكالىق «كونە عاسىر كۇمبىرى» اتتى جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋىنا پاۆ­لودار, قوستاناي, اقتوبە, تۇركىستان, اس­تانا, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ 10 ونەر­پازى قاتىستى. بايقاۋ قورىتىندىسى بويىن­شا ءۇشىنشى ورىندى جانە اقشالاي 200 مىڭ تەڭگەلىك سەرتيفيكاتتى ۋسپەن اۋدانىنان ەرباق قۇرمەتجان, پاۆلودار وبلىسىنان بوكەن جىگەر, قوستاناي وبلىسىنان كەلگەن ءابدىراحمان الپىسوۆ جەڭىپ الدى. ەكىنشى ورىن مەن 300 مىڭ تەڭگەلىك سەرتيفيكات پاۆلودار قالاسىنان كەلگەن ابىلايحان بەكتاسوۆ پەن استانا قالاسىنان كەلگەن كۇنسۇلۋ تۇرىكپەنگە بۇيىردى. باس جۇلدە – 700 مىڭ تەڭگەلىك اقشالاي سىيلىقتى تۇركىستان وبلىسىنىڭ نامىسىن قورعاعان ەدىل جوراەۆ يەلەندى.

سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق اي­تىس­تا ءۇشىنشى ورىن مەن 500 مىڭ تەڭگەلىك سەرتيفيكاتتى راۋان قايدار جانە مارەس بايرون, ەكىنشى ورىن مەن 700 مىڭ تەڭ­گەلىك سىياقىنى قىزىلوردالىق نۇرمات مانسۇروۆ ەنشىلەدى. ءبىرىنشى ورىن مەن 1 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى اقشالاي سىيلىقتى قاراعاندىلىق ديدار قاميەۆ الدى.

باس جۇلدەگە ەكى ايتىسكەر لايىقتى دەگەن شەشىم قابىلداندى. ولار – بايا­ن­اۋىلدىڭ ايتىسكەرى اسپانبەك شۇعاتاەۆ پەن تۇركىستاندىق بەكارىس شويبەك.

سۋىرىپ سالما اقىنداردىڭ ايتىسى ەكى كۇنگە سوزىلدى. ال ايتىسكەرلەردىڭ ءادىل باعاسىن بەرىپ, قازىلىق ەتكەن – ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جارقىنبەك امان­تاي, جاناربەك ءاشىمحان, بەلگىلى اقىندار عالىم جايلىباي, جۇمكەن سەيىتوۆ, اسىعات تۇرعانبەك.

ەسكەلدى شاتقالىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ 165 جىلدىعىنا وراي ۇلتتىق سپورتتىق ويىنداردان دا جارىس­تار ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ءىس-شارالار رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءوتتى. سپورتتىق ويىنداردىڭ جۇلدە قورى 13 ميلليوننان استام تەڭگەنى جانە ەكى اۆتوكولىكتى قۇرادى. كوكپار ويىندارىندا ۇزدىك ۇشتىككە باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇراماسى ءىلىنىپ, 2 ميلليون تەڭگەلىك سەرتيفيكاتتى ۇتىپ الدى. ال ەكىنشى ورىندى ماي اۋدانىنىڭ كوكپارشىلارى الدى. ولارعا 3 ميلليون تەڭگە بەرىلدى. ءبىرىنشى ورىندى ەكىباستۇز قالاسىنىڭ سپورتشىلارى الىپ, 5 ميل­ليون تەڭگەنىڭ يەگەرلەرى اتاندى.

قازاق كۇرەسى ويىندارى نازاردان تاسا قالمادى. رەسپۋبليكادان جينالعان بالۋاندار كۇش سىناسىپ, ءوزارا كىل مىقتىنى انىقتادى. كۇرەس 80+ سالماق دارەجەسىندە ءوتتى. ءۇشىنشى ورىندى جانە 300 مىڭ تەڭگەنى استانالىق بال­ۋان ايبات سەيتەن السا, ەكىنشى ورىندى جانە 500 مىڭ تەڭگەنى ونىڭ جەرلەسى ولجاس شىنكەەۆ ۇتىپ الدى. ءبىرىنشى ورىندى جەرلەسىمىز, قازاقستان بارىسى بايقاۋىنىڭ قولا جۇلدەگەرى مۇحتار دالەلحان قانجىعاسىنا بايلادى.

بايگەدە 50-گە جۋىق شاباندوز باق سىنادى. ۇلتتىق سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى ەكى ءبولىم بويىنشا ءوتتى. الامان بايگەدە ءۇشىنشى ورىندى ءامىر ەسىمدى جەرلەسىمىز ۇتىپ الىپ, 500 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىقپەن ماراپاتتالدى. ەكىنشى ورىندى جانە 1 ميلليون تەڭگەنى الماتىلىق ابزال اتتى شاباندوز يەلەندى. ال جۇزدەن جۇيرىك شىعىپ, اۆتوكولىك يەلەنگەن شاباندوز استانالىق اسلانبەك ەسىمدى شاباندوز.

اسلانبەك 20 شاقىرىمدىق بايگەدە دە ءۇشىنشى ورىن الىپ, 500 مىڭ تەڭگە ەنشىلەدى. وسى قاشىقتىقتاعى بايگەدە ەكىنشى ورىن مەن ميلليون تەڭگەنى الماتى­لىق ابزال ەسىمدى شاباندوز السا, ءبىرىنشى ورىن­دى سەمەي قالاسىنان كەلگەن شابان­دوز دارىن يەلەنىپ, وعان اۆتوكولىك بۇيىردى.

اقىن, ويشىل, فولكلور جيناۋشى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن بەلسەندى اينالىستى. اراب جانە پارسى تىلدەرىن جەتىك ءبىلىپ, حالىق مۇراسىن جيناقتاپ, ۇرپاعىنا قولجازبا تۇرىندە اماناتتاپ كەتتى.