قىرىقبۋىن قۇرساۋىنداعى ورمان

تىنىمسىز يرەلەڭدەگەن كىشكەنتاي قۇرتتار جاسىل جەلەككە əبدەن جاۋىعىپ العان. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىرىقبۋىن تۇكتى قۇرت تاڭسىق جəندىك ەمەس, بۇرىننان بار. ءبىتىمى باسقا بولعانىمەن, پايدا بولۋى, جاپپاي تاراۋى قۇددى شەگىرتكە ءتəرىزدى. ونىڭ دا تۇقىمى القاپ قويناۋىندا جىلداپ جاتادى ەمەس پە؟ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە, وزدەرىنە قولايلى شاق تۋعاندا ۇدەرە باس كوتەرمەك. قاپەلىمدە قاپتاعان قارا شەگىرتكەدەن قۇتىلىپ كور. بيىل جاز ەرەسەن ىستىق. بəلكىم سودان با ەكەن, كەيىنگى جارتى عاسىردا جورىققا شىقپاعان قىرىقبۋىن تۇكتى قۇرت قارا بۇلتتاي قاپتاپ, تۇنەرە تۇتاسىپ, سۇلۋ ولكەنىڭ باستى بايلىعىنىڭ ءبىرى – ورماندى وتاپ جاتىر.

تامىردان سəل جوعارى, اعاشتىڭ تۇبىنەن باستاپ سوناۋ ۇشار باسقا دەيىنگى جاپىراق اتاۋلىدان ىرىمعا ءبىرىن قالدىرماي تۇتاس, تۇگەلدەي جەپ, جالاڭاشتاپ كەتەدى ەكەن. بويىنا ەشقانداي دəرۋمەن مەن مينەرالداردى جاپىراق ارقىلى الىپ, سىڭىرە الماعان اعاش لەزدە قۋراپ, ءشىري باستايدى. جەتكىلىكتى كوڭىل اۋدارماسا, تۇتقيىلدان كەلگەن قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارماسا, ەتەك الىپ, جايىلۋى دا, ساۋ ورماندارعا جەتىپ تۇقىم سالۋى دا əبدەن ىقتيمال. ال كوكشە قايىڭدارى جەردىڭ كوركى عانا ەمەس, وكپەسى ىسپەتتى. جالعىز كوكشەدە عانا ەمەس, بار جاھاندا سولاي. دەمەك, ەل دəۋلەتى مەن جەر سəۋلەتىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاۋىرت قيمىل قاجەت.

– سىڭسىعان ورمان القاپتارىن قۇرت باسىپ بارا جاتىر. مۇنىڭ ءوزى – بولاشاققا دەگەن ۇلكەن قاتەر. ءبىزدىڭ ساندىقتاۋ اۋدانى اعاشقا باي ولكە. بىراق قايىڭ القاپتارىن قىرىقبۋىن قۇرت جەپ, تىپ-تيپىل ەتۋدە. ەگەر دəرىلەپ, زيانكەستەردەن ورماندى ارىلتپاساق, جاعداي ۋشىعا بەرمەك, ونىڭ ار جاعى ەكولوگيالىق اپات دەگەن ءسوز, – دەيدى ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مۇرات ءتəشىموۆ.

جالعىز ساندىقتاۋدا عانا ەمەس, وزگە اۋدانداردىڭ ورمان القاپتارىن دا قۇرت جەۋدە. ايتالىق, بۋراباي, زەرەندى, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىندا دا دəل وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر.

– وڭىردەگى ورماندى القاپتاردىڭ جاعدايى قيىن بولىپ تۇرعانى راس. ورمان شارۋاشىلىقتارى بويىنشا ايتساق, بۇگىنگى تاڭدا مىنانداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. مəسەلەن, مارالدىدا – 215,5 گەكتار, وترادنوەدا – 898,8 گەكتار, بۇقپادا – 450 گەكتار, اقكولدە 14,2 گەكتار ورمان القاپتارى ب ۇلىنگەن. كىشى تۇكتى, ۇرىمقاي, ساندىقتاۋ, بۋراباي, ورماندى بۇلاق شارۋاشىلىقتارىنىڭ اۋماعىنداعى ورمان القاپتارىنا دا قۇرت ءتۇسىپ وتىر. ماۋسىم ايىندا قىرىقبۋىن قۇرتى قايىڭ مەن كوكتەرەك اعاشتارىنىڭ جاپىراقتارىن جەپ كەتتى. كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق ساراپتاماعا سəيكەس, بۇل جəندىك ەرەكشە قاۋىپتى زيانكەستەردىڭ تىزىمىنە كىرمەيدى, – دەيدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جəنە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى لاشىنتاي دۇيسەنوۆ.

ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر ورماندى جايلاپ كەتكەن قۇرت اتاۋلىدان قۇتىلۋدىڭ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى – حيميالىق وڭدەۋ. كۇنى بۇگىنگە دەيىن 1403, 8 گەكتار القاپ وڭدەلگەن. ونىڭ ىشىندە وترادنوە ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ 898,8 گەكتار القابى جəنە كىشى تۇكتى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ 505 گەكتار ورمانى بار. بۇل جەرلەر «فلەكس ەكسپەرت» ينسەكتيتسيدىمەن تازارتىلعان. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىر – قىرىقبۋىن قۇرتتىڭ دەرنəسىلدەرىنىڭ قۋىرشاقتاناتىن ۋاقىتى. ال نەگىزىندە ورمان زيانكەستەرىنىڭ جاپپاي تارالۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الداعى جىلدىڭ مامىر جəنە ماۋسىم ايلارىندا əۋەدەن دəرىلەۋ مەجەلەنىپ وتىر. وعان دەيىن قانشا ورماننىڭ جاپىراعى جەلىنەتىنى بەلگىسىز.

مارالدىدا – 215,5 گەكتار, وترودنوەدا – 898,8 گەكتار, بۇقپادا – 450 گەكتار اقكولدە-14,2 گەكتار ورمان القاپتارى ب ۇلىنگەن. كىشى  تۇكتى, ۇرىمقاي, اندىقتاۋ, بۋراباي, ورماندى بۇلاق  شارۋاشىلىقتارىنىڭ اۋماعىنداعى ورمان  القاپتارىنا  دا  قۇرت ءتۇسىپ وتىر.

كۇزدە وبلىستىڭ ورمان شارۋاشىلىقتارى بىرلەسىپ, اعاشتاعى زيانكەستەردىڭ  جۇمىرتقالارىن قىرىپ تۇسىرمەك. اعاش ءدىڭىن وڭدەۋ جوسپارلانۋدا. رەسپۋبليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگنوستيكا جəنە بولجام əدىستەمەلىك ورتالىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قىرىقبۋىن قۇرتتارىنىڭ تارالۋ اۋماعىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلمەك. ورماندى زيانكەستەردەن قورعاۋعا 24,8 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپتى. زەرەندى اۋدانىنىڭ كىشى تۇكتى ورمان شارۋاشىلىعىندا – 150 گەكتار, ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ مارالدى ورمان شارۋاشىلىعىندا 200 گەكتار القاپ وڭدەلگەن. Əيتسە دە, اتقارىلۋعا ءتيىستى شارۋا شاش-ەتەكتەن. ونىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە كوگىلدىر كوكشەنىڭ قىمبات قازىناسى – ورماننىڭ زيانكەستەردەن ورنى تولماس جاپا شەگىپ, ويسىراپ قالماۋىنا باعىتتالۋى كەرەك. بيىل ورمانشىلاردىڭ جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيگەن جوق. تۇس-تۇستاعى ورمان ءورتى تىنىشتىق بەرمەگەن. ءبىزدىڭ وڭىردە عانا ەمەس, جالپى ەلىمىز بويىنشا. ءتىلسىز جاۋ دا نۋ ورمانعا تاقسىرەتىن ءتوندىرىپ تۇر. وسى جىلدىڭ 1 تامىزىنا دەيىن وڭىردە 83 ورمان ءورتى ورىن الىپ, 4 083,9 گەكتار القاپقا زاردابىن تيگىزدى. دəتكە قۋاتى قىزىل جالىننىڭ سۋماڭداعان ءتىلى ورمانى سەلدىر نەمەسە مۇلدە جوق القاپتاردا ورىن الدى. ايتالىق, ەل نازارىن اۋدارعان – قورعالجىنداعى ءورت. اۋماعى ءبىرشاما بولعانىمەن, بۇل جەردە بۇتا مەن قامىس كۇيدى. ورمان شارۋاشىلىقتارى قامسىز وتىرعان جوق. بيىل 2001 شاقىرىمدى قۇرايتىن مينەرالدانعان جولاقتاردى قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان بولسا, ويعا العان شارۋا دىتتەگەن جەرىنە جەتتى. وسى ارادا ءورت قاۋپى كۇشەيگەن تۇستا اراگىدىك ورمانشىلاردى دا, جالپاق جۇرتتى دا əبىگەرگە سالاتىن قاۋىپتىڭ تۋىنداۋ سەبەبىن ءبىراۋىز سوزبەن تۇيىندەي كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. سارالاپ قاراساڭىز, ورىن العان ورمان ءورتىنىڭ 83 جاعدايى بەلگىلى بولسا, ونىڭ 47-ءسى نايزاعاي تۇسۋدەن ەكەن. سونداي-اق ەرتە كوكتەمدە ەسكى سابانىن ورتەيتىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ دا كىنəسى بار. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ورماندى پانالاعان ون سان جۇرتتىڭ دا كىنəسىن جوققا شىعارا المايسىز. كəۋəپ ءپىسىرىپ, اس دايىنداۋ, قولامتانى مۇقيات ءوشىرىپ كەتپەۋ ءتəرىزدى جانى اشىماستىق تا تاماشا تابيعاتتىڭ اي ديدارىنا كىرەۋكە تۇسىرۋدە. تالاپ كۇشەيىپ, زاڭ قاتايعانىمەن, يەن بايلىقتان زاڭسىز ەنشىمىزدى الىپ قالايىقشى دەپ كوز الارتاتىندار اراگىدىك كەزدەسەدى. مəسەلەن, وسى جىلى وبلىستىق ورمان قورى اۋماعىندا 7 زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعاسى تىركەلگەن. ولار 95,27 تەكشە مەتر اعاشتى كەسىپ, وراسان زور زالالىن تيگىزىپ وتىر. Əرينە, زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ ۇستىنەن ەكى قىلمىستىق ءىس قوزعالعان, 724,5 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ءۇش əكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان, 764,8 مىڭ تەڭگە زالالدى وتەۋگە تالاپ قويىلعان. ورمان قورعاۋشىلار تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋدا. بيىل 1 749 مəرتە رەيد جۇرگىزىپتى. جەرگىلىكتى جۇرتپەن تىلدەسىپ, ورماننىڭ كەلەر ۇرپاققا قالار قازىنا ەكەنىن تىلدەرى جەتكەنشە ايتىپ ۇعىندىرۋدا.

ەندى əۋەلگى تاقىرىپقا قايتا ورالساق. قازىر كورگەن جاننىڭ كوزىن سۇيسىندىرەتىن كوكشە ورماندارىن قىرىقبۋىن قۇرت كۇنى-ءتۇنى جەپ جاتىر. ەندەشە, كوكتەمدى توسىپ وتىراتىن نەسى بار, زيانكەستەردىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋ جۇمىسىن قازىر باستاساق, ەل بايلىعى ىسىراپ بولماس ەدى.