قازاق ەلىنىڭ گەوگرافيالىق جاعىنان باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى كوكتەي وتەتىن ترانسۇلتتىق دالىزدەردىڭ ورتاسىنا ورنالاسۋى ەۋرازيا اتالاتىن الىپ كەڭىستىكتە وتە ۇلكەن جوبالارعا جول اشادى دەپ نەبىر ساڭلاق ساراپشىلار قانشاما رەت ايتقالى قاي زامان؟ اتتەڭ-ايى, ەل-جۇرت ول ويدان ءالى قوماقتى ناتيجە كورگەن جوق.
سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ ارعى بەتىندەگى تاعى ءبىر باۋىرلاس ەل – ازەربايجان. 2022 جىلى قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى تەمىرجول كولىگىمەن تاسىمالدىڭ جالپى كولەمى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ەسەگە ءوسىپ, 3 ملن توننادان اسىپتى. اسىرەسە استىق, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن تاسىمالداۋدا ءوسىم بايقالدى. ەڭ جوعارعى ءوسىم – قازاق ەلىنەن, ونىڭ ىشىندە ازەربايجان ارقىلى ەكسپورت 7 ەسە ارتىپ, 2,7 ملن توننانى قۇرادى. ال بيىل ءبىرىنشى توقساندا دا ەلدەر اراسىنداعى تاسىمال وڭ سەرپىن كورسەتىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزدان اسا ۇلعايعان.
تحكب قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى وپەراتسيالاردى سينحرونداۋ ماقساتىندا ازەربايجان تاراپىمەن بىرلەسىپ قوزعالىستى جوسپارلاۋ جانە ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ۆيرتۋالدى ديسپەتچەرلىك ورتالىق قۇرىلدى. بۇل ۆيرتۋالدى ديسپەتچەرلىك جۇكتەردىڭ قوزعالىسى تۋرالى ەلارالىق اقپارات الماسۋدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, ەكى تاراپ تحكب ءدالىزىن ىنتالاندىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. «قتج» ۇك» اق ءۇشىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىنىڭ الەۋەتىن اشۋ – دامۋدىڭ باستى ۆەكتورلارىنىڭ ءبىرى.
اقتاۋدى قىتاي دا اينالشىقتاپ ءجۇر
قىتايدىڭ ليانيۋنگان قالاسىنان ارنايى دەلەگاتسيا اقتاۋ تەڭىز پورتىنا كەلدى. «اقتاۋ تەڭىز پورتى» اەا اۋماعىندا «اقتاۋ قالاسىنداعى ەۋرازيالىق جەتكىزۋ تىزبەگى بازاسىنىڭ» قۇرىلىسىن ىسكە قوسۋ ءىس-شاراسى قارساڭىندا كەلگەن قوناقتار پورتتى قالانىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىستى. كورشى ەلدىڭ رەسمي دەلەگاتسياسىن «اتسپ» ۇك» اق باسقارما توراعاسى اباي تۇرىكپەنباەۆ قارسى الىپ, پورتتىڭ ينفراقۇرىلىمىمەن تانىسۋ بارىسىندا قوناقتارعا تەڭىز ايلاعىنىڭ اعىمداعى جانە بولاشاقتاعى مۇمكىندىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
وندا اەا اۋماعىندا شىعىستاعى ارىپتەستەر ىسكە اسىراتىن قۇراستىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرىن قۇرۋ مۇمكىندىگى بار كەدەندىك لوگيستيكالىق قويما سالۋدى كوزدەيتىن جوبا ءسوز بولدى. ينۆەستورلار اتاپ وتكەندەي, جوبا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنداعى ساۋدانى دامىتۋ مۇددەسى ءۇشىن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم مەن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال سالادا بىلىكتى كادرلاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوبا شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىمەن سەرىكتەستىكتە كاسىپتىك وقىتۋ باعدارلاماسى دايىندالىپ, ەنگىزىلەدى. كەم دەگەندە 120 جاس مامان لوگيستيكالىق جانە جەڭىل ونەركاسىپتە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قاجەتتى نەگىزگى ءبىلىم مەن داعدىلاردى الادى.
تاياۋدا قازاق ەلى مەن قىتاي اراسىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ جولدارى تالقىلاندى. اتالعان ماسەلە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ پەن قىتايدىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى ەلشىسى چجان سياومەن كەزدەسۋىندە كوتەرىلدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ پەرسپەكتيۆاسى ءسوز بولىپ, ورىن الاتىن ءاربىر جاعداي جان-جاقتى پىسىقتالعان. اتاپ ايتقاندا, كەزدەسۋدە كولىك-ترانزيت, ازاماتتىق اۆياتسيا جانە ونەركاسىپ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى. ونىڭ ىشىندە جاڭا يندۋستريالىق ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ بار.
كەزدەسۋ بارىسىندا وتكەن جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكسپورتتىق-يمپورتتىق جانە ترانزيتتىك جۇك تاسىمالدارىنىڭ جالپى كولەمى 3 ملن تونناعا ارتقانى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. م.قاراباەۆ ايتىپ وتكەندەي, جىل سايىن ەكى ەل اراسىندا جۇكتى كولىكپەن تاسىمالداۋعا قاتىستى 50 مىڭنان اسا كولەمدە قاعازداعى رۇقسات بلانكىلەرىمەن الماسۋ جۇرەدى ەكەن. وسىعان وراي, «رۇقسات قۇجاتتارىمەن الماسۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتۋگە جانە مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اۆتوتاسىمالداۋشىلارىنا قولايلى جاعداي جاراتۋ ءۇشىن ولاردى تسيفرلاندىرۋدى ۇسىنامىز», دەدى مارات كارىمجان ۇلى.
بۇعان قوسا يدم باسشىسى تۇراقتى اۆيارەيستى ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراساق, بيىلعى كوكتەم-جاز ايلارى ارالىعىندا اپتاسىنا 24 رەيسكە دەيىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىرعان كورىنەدى.
بۇيىرتسا 17 ساۋىرگە دەيىن «مەمساراپتاما» رمك-عا قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنداعى سەمەي-اقتوعاي تەمىرجول ۋچاسكەسىنە شىعاتىن ءۇشىنشى شەكارالىق تەمىرجول وتكەلىنىڭ قۇرىلىس جوباسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ۇسىنىلادى. «مەمساراپتاما» رمك ونى كەزەڭ-كەزەڭىمەن زەردەلەۋدى باستايدى. بۇعان دەيىن ءۇشىنشى شەكارا وتكەلى مەن باقتى-اياگوز تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىن اباي اۋدانى 2022 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىنا دەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان. سەمەي قالاسىنىڭ جۇك تاسىمالى ءبولىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2017 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن قحر شۇار تارباعاتاي اۋدانى اراسىندا «قحر سۋار» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا الدىن الا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان. ونىڭ قاتارىندا تەمىرجولدىڭ باقتى – اياگوز, قاراماي – تاچەڭ – اياگوز تەلىمدەرى دە بار. بۇگىندە بۇل جۇمىستار تولىق اتقارىلىپ بولدى.
ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى حابارلاعانداي, قىتايمەن شەكاراداعى ءۇشىنشى «باقتى» وتكىزۋ پۋنكتىنىڭ اشىلۋىمەن باقتى – اياگوز جاڭا تەمىرجول جەلىسىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ, شەكارالىق تەمىرجول ۆوكزالدارى مەن جۇك ءتۇسىرۋ الاڭدارىن سالۋ قاجەت. ءسويتىپ, قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تەمىرجول پۋنكتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ ءلازىم.
باقتى – اياگوز ۋچاسكەسىنىڭ ۇزىندىعى 270 شاقىرىمدى قۇراسا, جوبانىڭ سمەتالىق قۇنى 321 ملرد تەڭگە بولادى ەكەن. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسى ازىرلەگەن. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەلەسى جىلى باستالىپ, ودان كەيىنگى جىلى تولىق اياقتالۋعا ءتيىس.
قحر-مەن شەكارادا دوستىق جانە التىنكول ستانسالارى ارقىلى ەكسپورتتىق-يمپورتتىق تاسىمالدارداعى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. 2021 جىلى ولار ارقىلى 20,2 ملن توننا جۇك تاسىمالدانعان. ال بىلتىر ءبىزدىڭ ەل مەن قىتاي اراسىنداعى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 20,22 ملن توننانى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا ارتىق. بيىلعى ەكى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 4 ملن توننادان استى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 31 پايىزعا ارتىق بولىپ تۇر.
«جوبادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. مۇندا بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ, قىتايمەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى ارتادى. تەمىرجول جەلىسىنىڭ, ءۇشىنشى شەكارا وتكەلىنىڭ سالىنۋى جاقىن ماڭداعى قازاق ەلدى مەكەندەرىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى, ويتكەنى قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى», دەدى سەمەي جۇك تاسىمالى ءبولىمى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى الماس سەيسەمقانوۆ.
سەمەي قالالىق جۇك تاسىمالى ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە, جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى اياسىندا شەكارالىق بەكەتتەردەگى كەدەندىك, شەكارالىق جانە سانيتارلىق قىزمەت كورسەتۋ نىساندارى قامتاماسىز ەتىلەدى. جوبالاۋشىعا ۇسىنىلعان 10 پۋنكتتە قاجەتتى نىساندار مەن ينفراقۇرىلىمدار سانى تۋرالى اقپارات بەرىلدى. بۇل – اياگوز-2, شىڭقوجا, اي, تاسكەسكەن, تەكەبۇلاق, ءنومىر 139, ءۇرجار, ماقانشى, №240 جانە باقتى ستانساسى.
يراك تا الىس ەمەس
يراكتا Development Road جوباسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى ماقۇلداندى. بۇل – باسرا قالاسى مەن يراكتىڭ وڭتۇستىگىندە سالىنىپ جاتقان گراند-فاو تەڭىز پورتىن تۇركيا شەكاراسىمەن بايلانىستىراتىن تەمىرجول مەن اۆتوجول قۇرىلىسى. مۇنى كەلەشەكتە تۇركيانىڭ مەرسين جەرورتا تەڭىزى پورتىنا شىعاتىن قاقپا دەسە بولادى. سوندىقتان بۇل جوبانى ءبىزدىڭ ەل نازاردا ۇستاعانى ابزال.
اتالعان جوبا تۇركيا بيلىگىمەن تولىق كەلىسىلگەن. گراند-فاو پورتىنان تۇركيا شەكاراسىنا دەيىنگى ەلەكترلەندىرىلگەن تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ قۇنى 18 ملرد ەۋرودان اسادى دەپ كۇتىلۋدە. وعان قوسا قۇرىلىستى 2038 جىلعا دەيىن اياقتاۋ كوزدەلىپ وتىر.
يراك اۋماعىندا تارتىلاتىن تەمىرجولدىڭ ۇزىندىعى 1 200 شاقىرىمدى قۇراماق. بۇل باسرا قالاسىنان وزگە ەد ديۆانيۋ, ان نادجاف, كەربەلۋ مەن موسۋلدى باسىپ وتەدى. ال گراند فاو پورتى باسرا قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندە 100 شاقىرىم جەردە سالىنىپ جاتىر. جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى 2025 جىلى اياقتالىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە پورت ارقىلى جىلىنا 3 ملن كونتەينەر جونەلتىلەدى. 2,5 ملرد ەۋرو بولاتىن ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ كەلىسىمشارتى كورەيالىق Daewoo Engineering&Construction كومپانياسىمەن جاسالعان. كەلەسى كەزەڭدە جۇزگە جۋىق ايلاق سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
جۇك تاسىمالى ۇلعايا ءتۇستى
ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىراتىن كومپانيا نەگىزىنەن «قازاقستان تەمىر جولى» اق ەكەنى ءمالىم. اتالعان كومپانيا قاجەتتى بارلىق شارانى بىردەن ەڭسەرىپ كەتپەسە دە, ەلگە كەرەكتى ءار ءىستى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ, كۇندەلىكتى ءىسىن دە اقساتپاي وتىر. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا قازاقستان تەمىر جولى ارقىلى 61,5 ملن توننادان اسا جۇك تاسىمالدانعان. سونىڭ 39,3 ملن تونناسى ەلىمىزدىڭ ىشىندە تاسىمالدانسا, 22,2 ملن تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلعان.
سونداي-اق تاريفتىك جۇك اينالىمى وتكەن جىلدىڭ ەسەپتى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 7 پايىزعا ارتىپ, 64,4 ملرد توننا-كم قۇراعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇدان ءبىزدىڭ ەل ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىنىڭ دا جىلدان-جىلعا قارقىن الىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇل باعىتتاعى ءوسىم العاشقى ءۇش ايدا 34,3 پايىزدى قۇرادى. سالا ماماندارى وعان لوگيستيكانى وزگەرتۋ جانە تاسىمال قاشىقتىعىن ارتتىرۋ ارقىلى قولجەتكىزىلىپ وتىرعانىن ايتادى.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى ادەتتەگىدەي, الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە جۇكتەر بولىپ سانالاتىن كومىر مەن استىق تاسىمالىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. بيىلعى قاڭتار-ناۋرىز ارالىعىندا تەمىرجول كولىگىنە 28,5 ملن توننا تاس كومىر تيەلىپ, سونىڭ 20,3 ملن تونناسى قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلگەن. ال 8,2 ملن توننا قاتتى وتىن سىرتقى ەلدەردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا ەكسپورتتالعان. قازاقستان تەمىر جولىندا كومىر رازەزدەرىن ۆاگوندارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردى ۋاقىتىلى بەرۋ جانە كومىر تيەلىمىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مونيتورينگىلەۋ توپتارى مەن جەدەل شتابتار جۇمىسى ءتيىمدى ۇيىمداستىرىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ال الەۋمەتتىك جۇكتىڭ كەلەسى ءتۇرى استىق تيەلىمىنە كەلسەك, وسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا 3 ملن تونناعا جۋىق استىق تيەلىپ, بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 10,2 پايىزعا جوعارى شىققان. سونىمەن قاتار تارتىلعان استىق ونىمدەرى تاسىمالى دا 20,7 پايىزعا ارتىپ, 879 مىڭ توننا شاماسىن قۇراعان. اتالعان جۇك تۇرىنە قاتىستى ەكسپورتتىڭ دا 39,3 پايىزعا ءوسىپ, 665 مىڭ توننا شاماسىن توڭىرەكتەگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
جۇك تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋشى ماماندار العا تارتقان دەرەكتەردىڭ بىرقاتارىنا كوز سالىپ كورەيىك. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا حيميالىق تىڭايتقىشتاردىڭ 12,8 پايىزعا نەمەسە 1,1 ملن تونناعا, مۇناي جۇكتەرىنىڭ 5 پايىزعا نەمەسە 4,5 ملن تونناعا, ال قۇرىلىس جۇكتەرىنىڭ 15 پايىزعا نەمەسە 2,6 ملن تونناعا وسكەنىن كورسەتىپ وتىر. ال ەكسپورتتىق باعىتتا ءتۇستى كەن جانە كۇكىرت قىشقىلى, مۇناي جۇكتەرى, حيميالىق تىڭايتقىشتار, قۇرىلىس جۇكتەرى تاسىمالىنىڭ ۇلعايعانى بايقالادى.
قتج ينفراقۇرىلىمىنىڭ وسىنداي جۇكتەمەسىنە قاراماستان باسىمدىققا يە مىندەتتەمەلەر ۋاقىتىلى ورىندالىپ وتىرعانىن وسى كورسەتكىشتەر ايعاقتايدى. دەمەك, تەمىرجولشىلار ءۇشىن العاشقى ءۇش ايدى تابىسقا تولى توقسان بولدى دەپ قورىتىندىلاۋعا بولادى.