اشىنعان شارۋانىڭ اششى داۋىسى

الىستاعى ديقان اعايىننىڭ حال-احۋالىن بىلمەككە ارنايى حابارلاستىق. جاعدايلارى راسىندا, ءماز ەمەس. «اشۋلى ادام نە دەمەيدى؟» دەگەننىڭ وزىندە دە, ايتقان ماسەلەلەرى الاڭداۋعا تۇرار­لىقتاي. شيەتتەي بالا-شاعالى ءوز وتباسىمەن قاتار, ەرتە كوكتەمنەن بەرى قاسىندا ءجۇرىپ, قاتار ەڭبەك ەتكەن 2-3 ادامنىڭ ماڭداياقى تەرىن وتەۋ بىلاي تۇرسىن, قاۋىن-قاربىز وسىرۋگە سالعان قارجىسىنىڭ 4-تەن 1-ءىن دە قايتا شىعارا الماي جۇرگەن جاننىڭ قايعىسى, شىنىندا دا اشىنارلىقتاي...

«بىزدەگى قيىندىق وزبەك­س­تاننان كەلەتىن سۋدان باستالادى. سۋ تاپشىلىعى ۇنەمى بولاتىندىقتان سۋ ارنالارىنا سۋسورعى تاستاپ, كوبىنە-كوپ ەگىستى سولاي سۋعارامىز.

«بىز­دەگى قيىندىق وزبەك­ستان­نان كەلەتىن سۋدان باس­تالادى. سۋ ۇنەمى تاپشى بولاتىندىق­تان ەگىستى سۋسور­عىمەن سۋعارا­مىز. ال تامشىلاتىپ سۋعارۋ تەحنولوگيا­سى دەگەن قاۋىن-قار­بىزعا جارامايدى ەكەن. ونى ديقاندار 2-3 جىل پايدالانىپ كوردى. ناتيجە ويداعىداي بولمادى. ولاردىڭ قاتا­رىندا ءبىز دە بارمىز. ءىرى ءارى ءدامدى قاۋىن-قاربىز ءوسىرۋ ءۇشىن ۇنەمى اعىندى سۋ كەرەك», دەيدى ماق­تاارال اۋدانىنىڭ تۇرعىنى سەيىتبەك قۇدايبەرگەن ۇلى.

شارۋانىڭ ايتۋىنا قاراعان­­دا, ولار – وزبەكستاننان كوشىپ ­كەل-­­ گەن قانداستار. جە­كەمەن­شىك جەرى بولماعان سوڭ, ەگىس القاپتارىن 800 مىڭ تەڭگە تولەپ, ءبىر جىلعا جالعا الادى. وسى ارادا ديقان ۇكىمەتكە وكپە-نازىن دا ايتىپ قالدى. «بابالارىمىز مۇراعا قالدىرعان ۇلان-عايىر جەردەن بىزگە ۇلەس تيمەي وتىر. ال پايدالانىلماي جاتقان جەر قانشاما!» دەيدى ول.

وسى ورايدا تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى جادىمىزدا قايتا جاڭعىرعانىن جاسىرىپ قايتەمىز. وندا سىرتتاعى قانداستار كوشىپ كەلگەن جاعدايدا ولارعا دا جەر ۇلەسىن بەرۋ ماسەلەسى جاقسى شەشىمىن تاپقان ەدى.

ديقانداردىڭ ماسەلەسى مۇ­نى­­مەن بىتپەيدى. قاۋىن-قار­بىز كو­شەتىن قىستىڭ سوڭى, ەر­تە كوك­تەم­نىڭ باسىندا وتىرعىزا­تىن­دىقتان ونىڭ استىنا دا, ۇستىنە دە ارنايى ماتەريال توسەلۋى كەرەك. ونىڭ ءار كەلىسى 700-800 تەڭگە تۇرادى ەكەن. سوندا قاۋىن-قاربىز ەگىلەتىن ءبىر گەكتار جەرگە 420 كگ كلەەنكا كەرەك. قىس بويى جەردى قايتا وڭدەپ, تولىق بابىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وعان تاعى تىڭايتقىش بەرۋ ءلازىم. تىڭايتقىش وزبەكستاننان اكەلىنەتىندىكتەن ءار كيلوسى – 200, ال ءبىر قابى 10 مىڭ تەڭگەگە باعالانادى. وعان قوسا ءۇستىن جابۋ ءۇشىن كلەەنكانى ۇستاپ تۇراتىن سىمدى دا بىرنەشە شاقىرىمعا جەتەتىن ەتىپ ساتىپ الادى.

تاعى ءبىر ماسەلە, ەل­دەگى ءىرى قا­لالاردىڭ ءبارىن دەرلىك ءدامدى, قاۋىن-قاربىزبەن جىل سايىن قام­تاماسىز ەتىپ كە­لە جات­قان وسى ديقاندارعا باس­قا شارۋا­شى­لىقتارداعى سياق­تى ليزينگ نەمەسە باسقالاي كو­مەك­تەر مەن جەڭىلدىكتەر مۇل­دە قاراستىرىلماعان ەكەن. كەرى­سىن­شە بيىل وزبەكستان شەكارا­سى اشىلعان سوڭ ولارمەن باسە­كەگە تۇسكەندە جاعدايلارى كۇرت ناشار­لاعان. سەبەبى سۋ مەن تىڭايت­قىش وزبەكستاننان كەلەدى. سونداي-اق كورشى ەلدە قاۋىن-قاربىزدى قايتا وڭدەپ, ءتۇرلى ازىق جاسايتىن كاسىپورىندار بار كورىنەدى.

«وزبەكستاندا ءتۇرلى جەمىس-جي­دەكپەن قاتار, قاۋىن-قاربىزدى دا كادەگە اسىرىپ كونسەرۆىلەيتىن, ودان قالعانىن كەپتىرىپ, قاۋىنقاق, قاربىزقاق جاسايتىن كاسىپ­ورىن­دار جۇمىس ىستەپ تۇر. لوگيستيكا­سى دا رەتكە كەلتىرىلگەن. بىز­دە ءبارى جابايى. ءتىپتى جۇك كولىگى­نىڭ جۇرگىزۋشىسى دە بىلگەنىن ىستەپ جۇرە بەرەدى. ەگەر كورشى ەلدەگىدەي كاسىپورىندار اشىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرسا, ديقان مەن بازار اراسىنداعى باعانى قۇبىلتىپ وتىرعان دەلدالدار جويىلسا, سۋ مەن تىڭايتقىش ماسەلەسى دۇرىس شەشىمىن تاپسا, جەر ەمگەن قازاق كىممەن بولسا دا باسەكەگە ءتۇسىپ, ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەس ەدى», دەيدى سەيىتقۇل جۇمانوۆ.

تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر گەكتار جەرگە 7 مىڭ كوشەت ەگى­لەدى. ونىڭ ءار داناسى – 15 تەڭگەدەن. كو­شەت­تەردى بىرنەشە ديقان بىرىگىپ, ونى وسىرە الاتىن, سوعان لايىقتى جىلىجايى بار ءبىر ادامعا تاپسىرىس بەرەدى ەكەن. سويتە ءجۇرىپ ول كوشەتتەردى تاعى 15 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. «مەن بيىل 3 گەكتار جەرگە قاربىز ەكتىم. وعان 4 ملن تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسادىم. بۇگىنگە دەيىن ساتقان ءونىمىم 1 ملن تەڭگەگە ءالى جەتكەن جوق. بۇدان ءارى قالاي بولارى بەلگىسىز. جەرگە سالعان اقشامنىڭ تىم قۇرىعاندا جارتىسىن دا قايتارا المايمىن با دەگەن قاۋىپ باسىم بولىپ تۇر», دەدى سەيىتبەك قۇدايبەرگەن ۇلى.

«وزبەك دەلدالدارى كەلىپ, باعانى قاساقانا ءتۇسىرىپ جاتىر-اۋ دەگەن الاڭ بار. بيىل سۋ تاپشىلىعى مەن تىڭايتقىشتىڭ ازدىعىنان ءبىزدىڭ ءونىم ۇساقتاۋ بولىپ قالعانى راس. ال وزبەكتەردىڭ قاۋىن-قاربىزى ءىرى شىقتى. سونى پايدالانعان ولار ءبىزدىڭ الدىمىزدى وراپ كەتىپ وتىر. شەكارانىڭ اشىقتىعىن پايدالانىپ, ارزان­عا وسىرىلگەن ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تاعى دا ءتۇسىرىپ, ءبىزدى تىرپ ەتكىزبەي قويدى. الداعى جىلداردا بۇلاي جالعاساتىن بولسا, كوپ جاعدايدا وزبەكستانعا تاۋەلدى ءبىزدىڭ جاق­تا قاۋىن-قاربىز ءوسىرۋ ءىسى مۇلدە توقىراپ, توقتايتىن شىعار. وزبەك ديقاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاراپ ولاردىڭ كوزدەپ وتىرعانى دا وسى ما دەگەن وي مازالايدى. ولار قازاق ديقاندارىن نارىقتان شىعارىپ تاستاسا, كەيىن ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە ءوز ونىمدەرىن قا­لاعان باعاسىنا ساتاتىنى انىق», دەدى كەيىس بىلدىرگەن شارۋا.

وسى جىلى شىعىنعا ۇرى­نىپ, ۇلكەن زيان شەككەن ديقان سەيىت­بەك قۇدايبەرگەن ۇلى عانا ەمەس. ونىمەن قاتار 4 گەكتار جەرگە قاربىز وسىرگەن مارات قاي­نا­زا­روۆ, 20 گەكتار القاپقا قاۋىن ەككەن ەرعالي ازبەرگەنوۆ سياقتى ديقان­داردىڭ ەڭبەگى ەش بولعالى تۇر.

«قاربىز ەگىلگەن 4 گەكتار ال­قاپقا 5 توننادان استام تى­ڭايت­قىش بەردىك. ونىڭ ءبىر كيلوسى 200 تەڭ­گەدەن كەلەدى. ءار گەكتارعا 7 مىڭ قار­بىز كوشەتىن وتىرعىزعان بولساق, تو­لىق القاپقا 28 مىڭ ءتۇپ كوشەت ەگىل­گەن. ونىڭ ءاربىرىن 15 تەڭگەدەن سا­تىپ الامىز. كوشەتتەر تەگىس ءارى بىركەلكى ءوسۋى ءۇشىن جانە ەرتەرەك جە­تىلدىرۋ ماقساتىندا 5-6 ادامدى جۇ­مىسقا تارتىپ, اربىرىنە كۇندەلىكتى 5-6 مىڭ تەڭگەدەن ەڭ­بەك­اقى تولەپ وتىرامىز. ال ءونىم دايىن بولىپ, قاۋىن-قاربىز ءپىسىپ جە­تىلگەندە استانا, قوستاناي سىندى قا­لالارعا كولىكپەن جەتكىزۋدىڭ قۇنى 1 ملن 200 مىڭ تەڭگەگە شى­عىپ تۇر. قىس بويى «ارقا ەتىمىز ارشا, بورباي ەتىمىز بورشا» بولىپ ءجۇرىپ وسىرگەن ءونىمدى قالاعان قالا بازارىنا ءوز قولىمىزبەن الىپ بارا الماعان سوڭ, سونشاما ەڭبەگىمىز تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتىپ بارا جاتقانىنا جانىمىز كۇيەدى», دەدى مارات قاينازاروۆ.

قاۋىن-قاربىز ءوز مەرزىمىن­دە ءپىسىپ-جەتىلەدى دە, ۋاقتىلى سا­تىپ, وتكىزىپ ۇلگىرمەسەڭ, ءپىسى­مى وتكەندە سۋعا اينالىپ, اعا­دى دا كەتەدى. سوندىقتان ديقان­دار­دى تىڭداعاندا ءتۇرلى وي كەلە­دى. راسىندا دا, ولاردىڭ اۋىر جاع­دايىن ەستىگەن ۇكىمەت ءمان-جايدى زەرتتەپ-زەردەلەپ قيىندىقتان قۇت­قارۋدىڭ ءبىر امالىن تابۋى­نا بولار ەدى عوي. مىسالى, ەگىنشىلەر مەن مالشىلارعا تەحنيكانى لي­زينگ­پەن بەرگەنى سياقتى قاۋىن-قار­بىز ءوسىرۋشى ديقاندارعا دا وسىنداي كومەك جولىن قاراس­تىرعان ءجون بولار. سوندا جەر جىرتىپ, ەگىس القاپتارىن وڭدەيتىن تەحني­كالارىمەن بىرگە, الىستاعى ءىرى قا­­لا­لارعا ءونىمىن ءوزىنىڭ جۇك كولى­گىمەن اپارا الاتىن جاعدايعا جە­تەر. ءسويتىپ, باسەكەدە ءباسى جو­عارى بولىپ, اراداعى الاياق دەلدالداردان قۇتىلىپ, تابىسقا كەنەلسە, وتباسىنىڭ جانە قاسىندا قىزمەتتە جۇرگەن ءبىر قاۋىم ەلدىڭ ىرىزدىق-نەسىبەسى ارتار.

ايتقانداي, جەتىساي, ماقتا­ارال وڭىرىندەگى شارۋالارعا جەل­توقسان ايىنان باستاپ, اقپان, ناۋ­رىز, ءساۋىر ايلارىنا دەيىن گەكتارلاپ ولشەنەتىن جىلىجايدا كوشەت دايىنداپ بەرەتىن ديقانداردىڭ باسى ءسابيت سارتاەۆ اتالعان 3-4 ايدا جىل سايىن 50-60 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرادى. ول دا مول شىعىنعا باتۋى كادىك. ويت­كەنى كوشەتتى قارىزعا الىپ, اقى­سىن جازعى ءپىسىم ناۋقانىندا تو­لەمەك بولعان ديقاندار دا بار. ال ولاردىڭ جاعدايى ازىرشە وسىنداي.

بۇگىندە نە ىستەرىن بىلمەي داع­دارعان ديقانداردىڭ قيىندىعىن وڭايلاتىپ, اۋىرىن جەڭىلدەتە­تىن تاعى ءبىر جاعداي بار. قازىرگى تاڭ­دا كەزىندە جەردى زاڭسىز يەمدە­نىپ العان ازاماتتاردىڭ كوپتەگەن جەرى مەملەكەتكە قايتارىلىپ جاتىر. مۇمكىن جەر ۇلەسىن الا الماي قال­عان وزبەكستان, قىتاي, رەسەي, موڭعوليادان كەلگەن قانداستارعا سول مەملەكەتكە قايتارىلىپ جات­قان ەگىن, ەگىس القاپتارىنان تيەسىلى ۇلەسىن بەرگەن دۇرىس شىعار.

قاۋىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۋاقتىلى جيناپ الىپ, دەر كەزىندە وتكىزىپ ۇلگىر­مە­گەندىكتەن ۋاقىتى ءوتىپ كەتىپ, جارامسىز بولىپ قالعان. ەندى ولار تاس­تالادى, كەيبىرى مالعا جەم بولادى. قولداۋشىسى جوق ديقان قاۋىمنىڭ ەڭبەگى ەش بولدى دەگەن وسى.