ماكەننىڭ مۋزەيى

«جەزقازعان» ەنتسيكلوپەديالىق انىق­تا­­مالىعىندا ول كىسى تۋرالى « ۇلىتاۋ اۋدا­نى جەزدى كەنتىندە تۋعان. ەڭبەك جولىن قارساقباي گەولوگيالىق-بارلاۋ كەڭسەسىندە كوللەكتوردىڭ ۇيرەنۋشىسى بولىپ باستاعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان. سوعىستان كەيىن اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, گەولوگيالىق-بارلاۋ ەكسپەديتسيا­سى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, جەزقازعان اۋاتكومىنىڭ حاتشىسى, توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كەڭشار ديرەكتورى. ون بەس جىلدان استام ۋاقىت جەزدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى. جەزدى تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ ءىسى تاريحى مۋزەيىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى العاشقى ديرەكتورى. «ماڭگىلىك مۇرا», «ۆەچنوە ناسلەديە», «موي دولگ», «كادرلار – التىن قورىمىز» كىتاپتارىنىڭ, 100-دەن اسا عىلىمي ماقالانىڭ اۆتورى. جەزۋ-دىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. ءى جانە ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, جيىرماعا جۋىق مەدالمەن ماراپاتتالعان. جەزدى, ۇلىتاۋ اۋداندارىنىڭ, تۇركىستان قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. وسىناۋ بەس-التى سويلەمنىڭ استارىندا عيبراتتى عۇمىر يەسىنىڭ ونەگەلى ءومىر جولى تۇنىپ تۇرعانداي. كومسومول, پارتيا, كەڭەس ورگاندارىندا قىزمەت اتقارعان, شارۋاشىلىق باسقارعان كىسىنىڭ مۋزەي ۇيىمداستىرعانى, سوعان باسشىلىق جاساعانى قالاي؟ مۋزەي بولعاندا دا قانداي! «تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ ءىسى تاريحى مۋزەيى» دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى قۇلاققا توسىن ەستىلمەي مە؟ مۇندا كەلگەن كىسى ۇلى دالانىڭ پالەوليت كەزەڭىنەن عارىش داۋىرىنە دەيىنگى تاريحىمەن تانىسا الادى. ويتكەنى بۇل مۋزەيدە كونە جانە ورتا عاسىرلارداعى تاۋ-كەن ءوندىرىسى, بالقىتۋ ىسىنە قاتىستى جادىگەرلەر جيناقتالعان. اشىق اسپان استىندا مەتاللۋرگياعا قاتىستى كولەمدى ەكسپوناتتار, سونىڭ ىشىندە, ەجەلگى مىس بالقىتۋ پەشى دە قويىلعان. ارينە, سونداي-اق مادەني-تۇرمىستىق جانە ەتنوگرافيانى سيپاتتايتىن كوپتەگەن باعالى جادىگەر كوزدىڭ جا­ۋىن الادى, تانىم كوكجيەگىڭدى كەڭەيتەدى.

«مۇنداي مۋزەي كۇللى ازيادا جوق» دەگەن ەدى جەزقازعان – ۇلىتاۋ ايماعىنا كەلگەن ساپارىندا عالىم دانەل الكەيقىزى مارعۇلان. وسىنداي ەرەكشە مۋزەي ۇيىمداستىرۋعا ماكەن تورەگەلديندى يتەرمەلەگەن قانداي كۇش؟

قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ ماكەندى ون التى جاسىندا العاش جۇمىسقا قابىلداعان. بەرتىندە جازعان «ومىردەگى ۇستازىم» دەگەن ەستەلىگىندە ماكەن اعا اينالادان كورىپ-بىلگەنىن كوڭىلىندە پىسىرە كەلە: «اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن, ءار ءتۇيىر تاستا, ەگەر ۇڭى­لە بىلسەڭ قۇپيا, ءتىپتى قازىنا بارىن تۇسى­نە­ باستادىم», دەگەن ەكەن. دەمەك ماكەن تورە­گەل­ديننىڭ تاريح سىرلارىن ۇعىنۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى سول ءبىر بالاڭ جاسىنان باستالعان ءتارىزدى مە, قالاي؟ ايگىلى وزبەكالى جانىبەكوۆ سەكىلدى, بۇل كىسى دە تاريحقا قاتىسى بار جادىگەر كوزىنە ىلىنسە بولدى جيناي بەرگەنگە ۇقسايدى. ويتكەنى كوزى تىرىسىندە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە «وسى مۋزەيدى ۇيىمداستىرۋعا وتىز جىل عۇمىرىمدى ارنادىم» دەگەن ەكەن. ال مۋزەي ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 1988 جىلى رۇقسات العان كەزدە ول 65 جاستا بولاتىن. جاسى جەتپىستىڭ بىرىنە كوتەرىلگەن 1994 جىلى مۋزەي رەسمي تۇردە اشىلدى.

قازىر مۋزەيگە ماكەڭنىڭ زايىبى زەيپىن قازانباەۆا باسشىلىق جاسايدى. ءبىز مۋزەيدىڭ تاريحى جونىندە زەيپىنمەن اڭگىمەلەسكەندە, ول بىزبەن ماكەڭنىڭ «مۋزەي ىسىندە وزبەكالى جانىبەكوۆپەن كوپ اقىلداستىم» دەگەنىن ءبولىسىپ, وزاعا مەن ماكەن اعا اراسىندا بولعان مىنا ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ بەرىپ ەدى.

– تالابىڭىز دۇرىس ەكەن, اعا! بىراق مۋزەيىڭىز ادەتتەگى ولكەتانۋ مۋزەيلەرىن قايتالاپ كەتپەسىن. ءوز ولكەڭىزدىڭ, ايما­عىڭىزدىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتىپ تۇرا­تىن­داي بولسىن – دەيدى وزاعاڭ.

سوندا ماكەڭ وزبەكالى ىنىسىنە:

– مەن بالا كەزىمدە قانىش يمان­تاي­ ۇلى ساتباەۆتىڭ قاراماعىندا جۇ­مىس­­ ىستەگەن اداممىن. ۇلى ادامنىڭ شاپا­­عاتىن سەزىنگەن كىسىمىن. ول مەنىڭ تىن­دى­رىم­دىلىعىما ءتانتى بولاتىن. قانىش اعانىڭ اۋزىنان كوپتىڭ كوزىنشە تالاي مارتە «وسى ۇزىنسيراعىم مىقتى» دەگەن ماقتاۋ ەستىگەنمىن. قانىش ساتباەۆ ەلىمىزدەگى بارلىق عىلىمنىڭ بىلگىرى دەسەك تە, جەزقازعان – ۇلىتاۋ ايماعى ءۇشىن ول – مەتاللۋرگ, ول – شاحتەر, ول – بالقىتۋشى. سوندىقتان مۋزەيدى قانەكەمنىڭ قۇرمەتىنە «تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ ءىسى تاريحى» دەپ اتاسام دەيمىن. ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە ىقىلىم زامانداردان-اق مىس بالقىتىلعانىن قانىش اعا ءوز زەرتتەۋلەرىمەن دالەلدەپ كەتتى ەمەس پە؟ – دەيدى.

مۇنى ەستىگەن وزبەكالى ءىنىسى : – دۇرىس ايتاسىز, اعا! تاقىرىپتى تاماشا تاپ­قان ەكەنسىز. مۋزەيىڭىزگە سوناۋ باعزى زاماندا مىس بالقىتقان پەشتى ورناتىڭىز, سوسىن ۇلىتاۋ دالاسىندا شاشىلىپ جاتقان قاپتاعان زىمىرانداردىڭ ءبىرىنىڭ قاڭقاسىن اكەلىپ قويىڭىز. وسىنىڭ ءوزى-اق مۋزەيىڭىزدىڭ ايرىقشا ەكەنىن ايعاقتاپ تۇراتىن بولادى. حالىق وتكەننىڭ بۇگىن­مەن بايلانىسىن بايقايدى – دەپ, قولداۋ تانىتقان ەكەن.

– مىنە, وسىلايشا, قازاقستانداعى مۋزەي ءىسىنىڭ بىردەن-ءبىر بىلگىرى وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىزدىڭ وسى مۋزەيدىڭ اشىلۋىنا دا شاپاعاتى تيگەن, – دەيدى زەيپىن قازانباەۆا.

مۋزەيدەگى ەسكپوناتتار سانى بۇگىندە 20 مىڭنان اسادى. سونىڭ ءبارى دەرلىك م.تورەگەلديننىڭ جىلدار بويى ءوزى جيناقتاعان جادىگەرلەرى كورىنەدى.

 وسى ءبىر ەرەكشە مۋزەيدىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىن, ياعني تاقىرىپتىق-ەكسپوزيتسيالىق جوسپاردىڭ دا نەگىزگى اۆتورى ماكەن اعانىڭ ءوزى بولدى. ءارتۇرلى عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىم مەن جيناقتا ول كىسىنىڭ مۋزەيگە قاتىستى 100-دەن استام عىلىمي-تالدامالىق ماقالاسى, ەڭبەكتەرى جارىق كوردى. مۋزەي, وسىلايشا, ايماقتان تىس الىس ولكەلەرگە دە ناسيحاتتالدى. مىنە, سونداي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا شاعىن عانا جەزدى كەنتىندە ورنالاسقان مۋزەيدىڭ اتاعى ەلىمىز تۇگىلى, الىس شەتەلدەرگە دە ءمالىم بولدى.

مۋزەيدىڭ عىلىمي كەڭەسى الماتى­دا­عى بريتان كەڭەسىمەن كەزدەسىپ, ىنتى­ماق­تاس­تىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. سونىڭ ارقا­سىندا رەسپۋبليكالىق «جىبەك جولى» قوعا­مى مەن قازاقستان – ۇلىبريتانيا قارىم-قاتىناستارى جونىندەگى بريتان كەڭە­سى لوندوندا, الماتى مەن استانادا كورمە­لەر وتكىزگەندە, كورمەنىڭ ارنايى­ كاتالوگىندە وسى مۋزەيگە ەكى بەت بەرىلدى, بەس مينۋتتىق ۆيدەوساياحات ءفيلمى ءتۇسى­رىل­­دى. نەگىزگى ەكسكۋرسوۆود – ماكەن تورەگەل­دين­نىڭ ءوزى بولدى. اعىلشىن, ورىس تىلىندەگى بۇل فيلم بريتان كەڭەسىنىڭ كورمەسىمەن دۇنيە ءجۇزىن شارلادى.

مۋزەي اۋلاسىنداعى «اق قايىڭدار اللەياسى» مەن «تاۋەلسىزدىك قاراعايلارى» دا ماكەن اعانىڭ كەيىنگە قالدىرىپ كەتكەن ماڭگىلىك مۇرالارىنىڭ ءبىرى. جەڭىستىڭ 55 جىلدىعى قۇرمەتىنە ءوزى باس بولىپ­ جەزدى, ۇلىتاۋ, قارساقباي توڭىرە­گىن­­دەگى كوزى ءتىرى ارداگەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, قاسيەتتى ۇلىتاۋ باۋ­رايىنان 55 قايىڭ­ كوشەتىن اكەلىپ وتىرعىزعان ەدى. تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ 10 جىل­­دىعىنا بايلانىستى, ياعني 2001 جىلى كوك­شە­تاۋ­دان, ابىلاي حان وردا تىككەن الاڭنان اكەلىنگەن قاراعاي كوشەتتەرى دە ەگىلگەن بولاتىن. ارادا وتكەن ۋاقىت مۋزەيدىڭ كىرەبەرىسىن شاعىن ورمانعا اينالدىرىپ جىبەردى دەسە دە بولعانداي.

ۇلىتاۋ ءھام تۇركىستان. ەكەۋى دە قازاقتىڭ ەجەلگى استاناسى. ماكەڭ وسى قوس استانانىڭ بۇگىنگى ءوزارا بايلانىسىنا سەرپىن بەردى. بالقاش مىس كومبيناتىندا بارلىق تاريحي ولشەمى ساقتالا وتىرىپ, تايقازاننىڭ كوشىرمەسى جاسالدى. باستاما كوتەرگەن – ماكەن تورەگەلدين. تايقازاننىڭ بۇل كوشىرمەسى 2002 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىى قۇرىلتايى قارساڭىندا تۇركىستانداعى ەسىم حان الاڭىنا ورناتىلدى. سارىارقا حالقىنىڭ اتىنان تارتۋ ەتىلگەن بۇل عاسىرلىق ەسكەرتكىشتى دايىنداۋعا قوسقان جەكە ۇلەسى ءۇشىن م.تورەگەلدينگە 2004 جىلى «تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى. ەلىمىزدەگى مۋزەي ءىسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى» اتاندى. 2015 جىلى ءوزى ۇيىمداستىرعان مۋزەيگە ەسىمى بەرىلدى.

ۇلىتاۋ وبلىسى,

جەزدى كەنتى