بالالار ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى؟

مەنىڭ بالا كەزىمدە سمارتفون بولسا دا, ونىڭ مۇمكىندىگى ءدال قازىرگىدەي دامىعان جوق ەدى. بالكىم سودان دا بولار, بىزگە قىزىقتىڭ ءبارى كىتاپحانانىڭ ىشىندە كورىنەتىن. قيال-عاجايىپ ەرتەگى كىتاپتارى, «بالدىرعان», «ايگولەك» جۋرنالدارى دوسىمىز بولاتىن. اۋىل كىتاپحاناسىنا جاڭا ساندارى جەتكەنشە ەسكىسىن اينالدىرىپ وقي بەرەتىن ەدىك.

70-جىلدارى «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ تارالىمى 200 مىڭ داناعا جەتكەن, ال 2010 جىلدارى 40 مىڭ دانا بولاتىن. قازىر 7-10 مىڭ تيراجبەن تارالادى. بالالارعا ارنالعان وزگە باسىلىمدار مەن كىتاپتاردىڭ جاعدايى دا ءدال وسىنداي. وقىلىم نەگە ازايدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ كوپ.

«بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى دۇيسەن ماعلۇموۆ «تۇركىستان» گازەتىندە ايتقان پىكىرىندە بالالار باسىلىمىنا بولىنەتىن اقشانىڭ ماردىمسىزدىعىن تىلگى تيەك ەتەدى.

«بالدىرعان» – بالالار ادەبيەتىنىڭ باس كىتابى, بالالار جازۋشىلارىنىڭ ۇستاحاناسى» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان جۋرنالدى زاماناۋي قىلامىز دەگەن ۇرانعا ەرىپ, ءداستۇرلى باعىتىنان تايدىرماق ەمەسپىز. بىراق بۇل جۋرنالدىڭ كوركەمدىگى مەن مازمۇنىن جاڭارتپاۋ دەگەن ءسوز ەمەس. وسى جۋرنالدى بەزەندىرۋگە ءۇش سۋرەتشى اتسالىسىپ وتىر. اۆتورلارعا بۇگىنگى كۇننىڭ ەرتەگىسىن جازىڭدار, اڭگىمەلەردى قازىرگى ۋاقىتپەن بايلانىستىرىڭدار دەپ ايتىپ وتىرامىن. وكىنىشكە قاراي, بىزگە وسىنداي شىعارمالار جەتپەي جاتادى. ويتكەنى ءبىز جۋرنالدا بالالار ادەبيەتىنىڭ 20 جانرىن قامتىپ وتىرمىز. سوندىقتان مەملەكەت تاراپى بالالارعا ارناپ شىعارما جازاتىن اقىن-جازۋشىلارعا تولەنەتىن قالاماقى مولشەرىن بارىنشا كوبەيتۋ كەرەك. مىسالى, 64 بەت بولىپ شىعاتىن «بالدىرعاننىڭ» ءبىر ءنومىرىنىڭ قالاماقىسى 70 مىڭ تەڭگە عانا. ياعني ءبىر بەتى 1 مىڭ تەڭگە دەگەن ءسوز. سونى اۆتور مەن سۋرەتشىگە ءبولىپ تولەسەڭىز نە بولادى؟ كۇلكىلى جاعداي!..», دەيدى دۇيسەن ماعلۇموۆ.

ال بالالار جازۋشىسى تولىمبەك ءابدرايىموۆتىڭ ايتۋىنشا, وقىلىمنىڭ ازايۋى تارالىمنىڭ ازايۋىنان بولىپ وتىر.

«ناسيحات جۇمىسى كەڭەس وداعى كەزىندە وتە جاقسى جولعا قويىلدى. سەبەبى كىتاپ كوپ تارالىممەن شىقتى. ول كىتاپحانالارعا ءتۇستى, كىتاپ دۇكەندەرىنە دە جەتتى. ونى وبلىس-وبلىستارعا, اۋدان, اۋىلعا دەيىن جەتكىزدى. قازىر ونداي توقتاپ قالدى. مىسالى, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتىڭ تارالىمىنىڭ ەڭ كوپ داناسى نەبارى 2000 دانا. ال قازاقستاندا, مەكتەپ كىتاپحاناسىن قوسپاعاندا, 12 مىڭنان استام كىتاپحانا بار ەكەن. سوندا نە بولعانى؟ كىتاپ جەتپەيدى. سوندىقتان ءبىرىنشى تارالىمى كوپ بولۋى كەرەك. ارينە, كىتاپتىڭ ءمان-مازمۇنىنىڭ ساپاسى جاقسى بولۋى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ياعني قازىر مەملەكەت تاپسىرىسىمەن شىعارىلىپ جاتقان كىتاپتار دۇكەندەرگە دە ءتۇسۋى كەرەك», دەيدى بالالار جازۋشىسى.

بالا قايتسە كىتاپ وقيدى؟

بالانىڭ كىتاپقا قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, وقۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كىشكەنتايىنان ۇيرەتۋ كەرەك. پسيحولوگ ماماندار بالاعا وقۋ مادەنيەتىن 3 ايلىعىنان باستاپ قالىپتاستىرعان ءجون دەيدى. 1 جاسقا دەيىنگى بالاعا داۋىستاپ كىتاپ وقىپ بەرۋگە جانە ونى ۆيزۋالدى قىزىقتىرۋعا بولادى. كىتاپتاعى سۋرەتتەردىڭ اتاۋىن ايتقاندا بالا ەستۋ جانە كورۋ ارقىلى بايلانىستىرىپ تۇسىنەدى ەكەن. بۇل ونىڭ سوزدىك قورىن مولايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. اتا-انا بالاعا جاقسى تاربيە بەرۋ ءۇشىن كۇن سايىن ۋاقىت ارناپ, ءار كۇنى ءۇشىن جاۋاپتى بولۋ قاجەت. بۇل اق پاراققا ءىز قالدىرۋ سەكىلدى بولاشاق تۇلعانىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرۋ.

سونداي-اق ماماندار كىتاپتاعى كەيىپكەرگە ءتان مىنەز-ق ۇلىق پەن داۋىستى ءوزىڭىز سومداپ بەرىڭىز دەيدى. بۇل بالانىڭ قيالىن دامىتادى. ماعجان جۇماباەۆ پەداگوگيكا كىتابىندا بالا قيالىن دامىتۋعا ءمان بەرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن جازعان.

«جان تۇرمىسى وركەندەۋ ءۇشىن, ياعني ويى, اقىلى كەڭەيىپ, قۇلقى تۇزەلىپ, ءتىلى بايۋ ءۇشىن جاس بالاعا ەرتەگى – تىم قىمبات نارسە. بالا ەرتەگىنى جان-تانىمەن تىڭدايدى. ەرتەككە شىن كوڭىلىمەن نانادى. بالا قۇرعاق اقىلدى ۇقپايدى. جانداندىرىپ, سۋرەتتەپ الىپ كەلسەڭ ۇعادى. مىسالى, بالاعا وتىرىك ايتپا دەگەن قۇرعاق ءسوزىڭ جەلگە ايتىلعانمەن بىردەي. ەگەر سەن بالاعا وتىرىكشى تۋرالى ەرتەك ايتساڭ, سول ەرتەكتە وتىرىكشىنىڭ وتىرىگىنەن قور بولعانىن, زيان كورگەنىن سۋرەتتەپ الىپ كەلسەڭ, مىنە, بالا وتىرىك ايتپاۋ كەرەك ەكەندىگىن سوندا ۇعادى. قىسقاسى, بالاعا ەرتەگى – تىم قىمبات نارسە. بىراق ەرتەگىنىڭ ەرتەگىسى بار. كەيبىر ەرتەكتەر بالانى بۇزۋدان باسقاعا جارامايدى. مىسالى, ديۋ, پەرى, جالماۋىز كەمپىر, ارۋاق, كوردەن كەبىنىن جالماپ شىعاتىن وبىر, جىن-شايتان سەكىلدى ەرتەگىلەردى بالاعا ايتۋ ءتىپتى دۇرىس ەمەس. مۇنداي ەرتەگىلەر بالانى بۇزادى, قورقاق, جاسىق قىلادى. قازاقتىڭ بالانى «بوكي كەلەدى», «قىزىل كوز كەلەدى» دەپ قورقىتۋلارى دا تىم-اق جارامايتىن ءىس», دەيدى.

راسىندا, ەرتەگىنىڭ ىشىندەگىنىڭ ءبارى شىن سەكىلدى بولاتىن. سول ەرتەگىلەر ءسابي سانامىزعا تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ, سەزىم تۇيسىگىمىزدى دامىتتى, سۇلۋلىقتى كورىپ, جاماندىقتان جيرەنۋگە ۇيرەتتى.

بالانىڭ سانا-سەزىمىنە لايىقتاپ جازۋ جازا الۋ استە قيىن ءىس. ءارى ول ءار بالانىڭ ءوز زامانىنا ساي بولۋى كەرەك. «بالالار ادەبيەتىن جازۋ دا بالانىڭ كوزىنىڭ اينالاسىن قالاممەن سىزۋ سەكىلدى. ەگەر دۇرىس جازا الماساڭىز قاراشىعىن اعىزىپ جىبەرگەنىڭىز», دەيدى ەرلان ءجۇنىس.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بالالار ادەبيەتىنە باسا ءمان بەرۋدى ءجيى ايتادى. جاقىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە بالالاردىڭ كىتاپ وقۋعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ كەرەك دەدى. ءارى «بالالار كىتاپحاناسى» جوباسىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى.

«قازىر ەلىمىزدەگى مەكتەپ كىتاپحانالارىندا 130 ميلليوننان استام كىتاپ بار. بىراق ونداعى كوركەم ادەبيەتتىڭ ۇلەسى ماردىمسىز. شىن مانىندە, كىتاپ وقيتىن ەل زيالى ۇلتقا اينالادى. ءبىز جاس ۇرپاقتىڭ كىتاپقا قۇشتارلىعىن وياتۋىمىز كەرەك. بۇل قيىن ماسەلە ەكەنىن تۇسىنەمىن. اسىرەسە, ولاردىڭ بار نازارى الەۋمەتتىك جەلىدە بولعان كەزدە, ءتىپتى, قيىن. بىراق بۇل ماسەلەمەن شۇعىلدانۋ كەرەك. باسقا جول جوق. سوندىقتان «بالالار كىتاپحاناسى» اتتى جاڭا باعدارلامانى قولعا الۋدى تاپسىرامىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىن جانە جانرلارىن قامتيتىن ارنايى ءتىزىم جاسالۋعا ءتيىس. سول تىزىمدەگى كىتاپتار بارلىق بالاعا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.

بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە ەمەس. بۇرىن دا تالاي ايتىلعان, وسى سالا جولعا قويىلمايىنشا ايتىلا دا بەرەدى.