بۇگىندە كۇندەلىكتى قاربالاسسىز جۇمىسىڭ بىتپەيدى. دەمەك, جول- كولىك قىجالاتىن باستان وتكەرمەگەن جان كەمدە-كەم. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى كۇرەجولداردىڭ جاعدايىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وبلىس ورتالىعى تالدىقورعان مەن الماتى قالاسىن جالعاستىراتىن 245 شاقىرىم اراقاشىقتىقتا جۇزدەگەن اۆتوكولىك ءارى-بەرى كۇن سايىن توقتاۋسىز اعىلادى. قىس پەن كوكتەم ايلارىندا جولدىڭ ساپاسىزدىعىنان قارعى ادىم جۇرە الماعان كولىك جولاۋشى جۇيكەسىن جۇقارتقانىن جىرداي عىپ ايتاتىندار جەتكىلىكتى. دابىلدان كەيىن وسى باعىتتاعى جولدار ءسال بولسا دا رەتكە كەلتىرىلىپتى.
اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتى بويىنشا وتكەن جىلى اتقارىلعان جۇمىس پەن بيىلعى جىلدىڭ جوسپارىنا دا نازار اۋداردىق. دەپارتامەنت 2519 شاقىرىم رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە اۆتوكولىك جولدارىنىڭ تالاپقا ساي بولۋىن قاداعالاسا, ولار ءبارى دە وڭىنان ورالىپ, جوندەۋ جۇمىستارىندا ەشبىر ولقىلىق جوق دەيدى. دەگەنمەن, اق قاعازداعى “تاپ-تۇيناقتاي” جۇمىستىڭ شىن ءمانىندەگى جاعدايىن جولاۋشى قاۋىم كورىپ تە, باستارىنان وتكىزىپ تە ءجۇر.
اۆتوكولىك جولدارى كوميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان جاسىباەۆ رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردىڭ اعىمداعى جوندەۋ, جولدى كۇتىپ-ۇستاۋ جانە كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن اتقارۋ “قازاقاۆتوجول” رەسپۋبليكالىق مەكەمەسى وبلىستىق فيليالىنىڭ قۇزىرىندا ەكەندىگىن ايتادى. وسى مەكەمەمەن جىل سايىن ەلىمىزدەگى “مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ” زاڭى اياسىندا كەلىسىم-شارت جاسالادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى “كەشەندى باعىتتى باعدارلاما” بويىنشا ولار شۇقىرلاردى جويۋ, جول بەلگىلەرىن, قورشاۋلاردى, ەسكەرتپە, شاقىرىم باعاندارىن ورناتۋ, جول-بەلگى سىزىعىن جاساۋ, تاعى باسقا قىرۋار جۇمىستى جۇزەگە اسىرعان.
دەگەنمەن, قىرۋار جۇمىس اتقارىلعان 2009 جىلى 695 جول-كولىك وقيعالارى ورىن الىپ, 281 ادام كوز جۇمسا, 861 جولاۋشى زارداپ شەككەن. وسى دايەكتەرگە جۇگىنسەك, جايسىز وقيعالاردىڭ جولدىڭ تالاپقا ساي ەمەستىگىنەن دە ورىن الۋى مۇمكىندىگىن جاسىرۋعا بولماس. وعان قىس ايلارىنداعى جولداردىڭ ۋاقتىلى قاردان تازارتىلمايتىنى, تاعى باسقا قاۋىپسىزدىك شارالارىنداعى كەمشىلىكتەر دالەل. ءبىر عانا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى وسكەمەن – تالدىقورعان – الماتى كۇرەجولىمەن ساپار شەككەندەر ونداعى رەتسىزدىكتەن ءاردايىم قيىندىققا تاپ بولاتىنىن جاسىرمايدى. ال, وسى باعىتتاعى جولعا 2013 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالادى دەپ جوسپارلانعان. دەمەك, ءالى دە بىرەر جىل قىسىلىپ-قىمتىرىلۋعا تۋرا كەلەدى ەكەن.
وڭىردەگى وسى سالامەن تاعى ءبىر قۇزىرلى ورىن اينالىسسا, “الماتى وبلىسىنىڭ جولاۋشى كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باستىعى بەكەجان ماماجان وتكەن مەرزىمدە سالاعا بولىنگەن قىرۋار قارجى يگەرىلگەنىن ايتادى. ناتيجەسىندە تالدىقورعان – تەكەلى جولىنا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاسالسا, تاعى بىرقاتار ەلدى مەكەندەر اراسىنداعى كىرمە جولدار قالپىنا كەلتىرىلىپتى. وتكەن جىلى قاپشاعاي – باقاناس – قاراوي, ءۇشارال – سارپىلداق – كەرىماعاش, سارقان – ەكىاشا, الماتى – وسكەمەن – مولالى – ۇشتوبە جولدارىنىڭ كەيبىر تۇستارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, جوندەۋ جۇمىستارىنا بولىنگەن 6,3 ملن. تەڭگە يگەرىلىپتى. وسىعان قاراماستان قازىرگى كەزدە اتالعان باعىتتارداعى جوندەلگەن جولداردىڭ كەي تۇستارى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەتىن دارەجەگە جەتكەن.
بيىل اتالعان باسقارماعا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىن جوندەۋگە بيۋدجەتتەن 6041,178 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ ءبىر سالاسى وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى جانە اۋىل, قالا كوشەلەرىن جوندەۋگە باعىتتالعانىن ايتۋعا بولادى. تەك وتكەن جىلى وسى ماقساتتا 2 ملرد. 783 ملن. تەڭگە قارجى يگەرىلگەن. قاراپ وتىرساق قىرۋار قارجى. ال, وسى بولىنگەن قارجىنى ءتيىمدى جۇمساۋ جاعى وزىنشە ءبىر وزەكتى اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىنداي. اتالعان باسقارما بولىنگەن قارجىعا جول, كوشە جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا 95 جوبانى ىسكە اسىرىپ, جولدار مەن كوشەلەردىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتقان. ونىڭ ىشىندە 29 جوبا بويىنشا وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارى جوندەۋدەن وتكەن. ال, 66 جوباعا اۋدان جانە قالا كوشەلەرىنە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ تياناعى كەلتىرىلگەنىن ايتادى.
ارينە, اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ارنايى كوميسسيا قابىلداۋىنان وتەتىنى انىق. دەسەك تە, وسى جۇمىستاردىڭ اراعا جىل وتپەي ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىن دارەجەگە جەتۋى نەلىكتەن دەگەن زاڭدى سۇراق كەسە-كولدەنەڭدەيدى. بۇگىندە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جانداردىڭ كوبىنىڭ ايتاتىنى وسى. سەبەبىن تەندەردى ۇتقان مەردىگەر ۇيىمداردىڭ ءوز مىندەتىنە نەمقۇرايدى قارايتىندىعى مەن جاسالعان جۇمىستاردىڭ ساپاسىزدىعىنان ىزدەگەن ءجون ءتارىزدى.
مىنە, جادىراپ جاز دا كەلدى. ونى اسىعا كۇتكەن سارى كۇرتەشەلى جول جوندەۋشىلەر جۇمىستارىن باستادى. ماقالانى جازۋ بارىسىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار وسكەمەن – تالدىقورعان – الماتى باعىتىنداعى جولدىڭ ويىلىپ, شۇڭقىرعا اينالعان تۇستارىنان “ساۋىسقانشا” ساق باسقان جۇرگىزۋشىلەرمەن بىرگە قولايسىز ساتتەردى باستان وتكىزدىك. اسىرەسە, اقپان, ناۋرىز, ءساۋىر ايلارى جولاۋشى مەن جۇرگىزۋشىلەرگە كوپتەگەن قيىندىق اكەلدى. ءناتيجەسىندە اجەلەردىڭ ءجۇنى شىققان جىرتىق كورپەنى جاماعانىنداي, جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتەتىن كۇرەجولدىڭ ءار تۇسى جامالىپ, جاسقالدى. ءالى دە جامالاتىن تۇستارى جەتكىلىكتى. بۇل ءتاسىلدىڭ ۇزاققا بارمايتىنى بەس ساۋساقتاي بەلگىلى ءجايت.
–وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وداعى كەزىندە سالىنعان. كۇردەلى جوندەۋ 1980 جىلداردان بەرى وتپەگەن. ونىڭ ىشىندە الماتى – قورعاس, الماتى – تالعار – ەۆگەنەۆكا, الماتى – ۇزىناعاش, الماتى – تالدىقورعان اۆتوكولىك جولدارىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى وتە تومەن. اتالعان جولداردىڭ تەحنيكالىق كورسەتكىشتەرى قازىرگى زامانداعى كولىك قۇرالدارىنىڭ سالماقتارىنا ساي كەلمەيدى. اۆتوكولىك جولدارى اعىمدى جوندەۋ جۇمىستارى ارقىلى عانا قالپىنا كەلتىرىلۋدە. جىل سايىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە قاتىساتىن “پروگرەسس”, “جول” مەردىگەرلىك كومپانيالاردىڭ جۇمىستارى تياناقتى دەۋگە بولادى. بيىلعى قىستىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى جولداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى كۇرت تومەندەدى. سونىمەن قاتار, كوكتەمگى تاسقىن سۋدىڭ ءجۇرىپ ءوتۋى دە كۇرەجولداردىڭ بۇزىلۋىنا اسەر ەتتى. وسىلايشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 39 نىسانى زاقىمدانىپتى. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باستالدى, دەيدى ە.جاسىباەۆ. بىراق جوعارىدا رەسپۋبليكالىق ماڭىزدى جولداردىڭ كەيبىر بولىكتەرى ءالى دە سول قالپىندا, بۇزىلماعان. سۋ شايسا دا سىر بەرمەگەن. دەمەك, ونى ساپاسىز توسەلگەن اسفالتتان, قالىڭدىعى مەن قۇرامىنىڭ بەلگىلەنگەن ولشەمگە ساي كەلمەيتىندىگىنەن, دەيدى ماماندار.
تالدىقورعان – تەكەلى ارالىعىندا توسەلگەن جولدىڭ ساپاسىزدىعى جايلى از ايتىلماۋدا. جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بارىسىندا مۇنداعى اسفالتتىڭ ءتيىستى قالىڭدىعى ساقتالماعانى اتاپ كورسەتىلىپتى. رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دارەجەدەگى جولداردىڭ بۇگىنگى سيقى جوعارىداعىداي بولسا, ەلدى مەكەندەر اراسىن جالعايتىن كىرمە جولدار جايلى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق بولار. كۇز بەن قىستا سار بالشىقتى بەلشەدەن كەشكەن اۋىل حالقىنىڭ تىرلىگىن جەڭىلدەتەتىن كەز كەلدى.
جولدىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى كوگالداندىرۋ بارىسىنا دا كوڭىل بولدىك. وسكەمەن – تالدىقورعان – الماتى باعىتىنداعى جول جيەگىندە جاڭادان وتىرعىزىلعان بىردە-ءبىر شىرپى, بۇتاق, كوشەت كوزگە ۇشىرامادى. بارى وتالسا, قۋراعان بۇتاقتار كوزگە جايسىز كورىنەدى. تۋعان تابيعاتتى ايالاۋ وسى جەردەن باستالسا, قانە. وسى جۇمىستاردىڭ تياناعىن كەلتىرەتىن “قازاقاۆتوجول” رەسپۋبليكالىق مەكەمەسى باسشىلارىنىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا. تاعى ءبىر ماسەلە جوعارىداعى اۆتوكولىك جولدارىنىڭ بويىنداعى حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن ورىنداردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى. ارقارلى اسۋىنداعى ءدامحانالار مەن جەكە ساتۋشىلار ازىق-ت ۇلىكتى جاز بويى قارا شاڭنىڭ استىندا تۇتىنۋشىعا ۇسىنادى. ول از بولسا, دارەتحانالار اسحانامەن جالعاسا سالىنعان. مۇنى كۇندە كورىپ, ءبىلىپ جۇرسە دە وبلىستىق مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى ەلەپ, ەسكەرەر ەمەس. شىلدە ايلارىندا مۇنداعى كورىكسىز كورىنىستەن كوز سۇرىنەدى. اپتاپ ىستىق, شىبىن-شىركەي جاداعاي جابايى بازارداعى ساۋدا جۇقپالى اۋرۋ تۋدىرۋدىڭ ءبىر كوزى ەكەنى انىق. الماتىعا جەتكەنشە وسىنداي كورىنىس جالعاسا بەرەدى. وڭىردەگى جول جاعاسىنداعى, كوشەلەردەگى ساۋدا ورىندارىنىڭ ماڭدايشاسىنا رايىمبەك, دومالاق ەنە, قاراش باتىر, بايدىبەك, تاعى باسقا ۇلت ۇلىلارىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعانىن قايتەرسىڭ. شەڭگەلدى اۋىلىنداعى “رايىمبەك” ساۋدا ورنىنىڭ جايى وسىعان دالەل. كاسىپكەرلەر ءوز اكەلەرىنىڭ اتىن قايدا اپارىپ جازسا دا داۋ ايتپايسىڭ. ال, الاش ابىزدارىنىڭ ەسىمدەرىن وسىلايشا “قۇرمەتتەۋگە” قانداي قۇقىلارى بار ەكەن؟! بۇل دا پاراساتتىلىق تۇرعىسىنداعى ويلاناتىن ماسەلە.
بيىل “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ “الماتى – قورعاس” بولىگىنىڭ قۇرىلىس جوباسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسى جۇزەگە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. اتالعان جوبانىڭ وبلىس بويىنشا ۇزىندىعى 336 شاقىرىم, ونىڭ ىشىندە “الماتى – قورعاس” بولىگىنىڭ ۇزىندىعى 304 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ 2010-2012 جىلدار ارالىعىنا قاراستىرىلعان. باعدارلاما بويىنشا جول جامبىل, قاراساي, ىلە, تالعار, ەڭبەكشىقازاق, ۇيعىر مەن پانفيلوۆ اۋداندارىنىڭ اۋماعىمەن ءوتىپ, كورشىلەس قىتاي شەكاراسىنا شىعادى. سونداي-اق, اعىمداعى جىلى “جول كارتاسى” باعدارلاماسىمەن جول جوندەۋگە 2425,669 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى. ونى يگەرۋ ماقساتىندا 51 جوبا قاراستىرىلىپ, وبلىستىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنا 25 جوبا, قالا مەن ەلدى مەكەن كوشەلەرىنە 26 جوبا بەلگىلەنىپ, ونى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 1836 ادام جۇمىسپەن قامتىلادى دەپ جوسپارلانعان. ال, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە دەگەن قارجى بۇدان تىس. دەمەك, جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلاردىڭ بۇگىنگى مۇڭ-مۇقتاجى مەن تالابىن ىسكە اسىرۋدا قىرۋار جۇمىس قولعا الىناتىنىن كورەمىز. ونىڭ سوڭعى ناتيجەسىنىڭ قالاي بولاتىنىنا وسى باستان نازار اۋدارىلىپ, قۇرىلىس جۇرگىزەتىن مەردىگەرلەردىڭ جۇمىسىنا ناقتى باقىلاۋ جاسالسا, ارينە جوعارىداعى كەمشىلىكتەر ورىن الماس ەدى.
كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى.