ماعجاننىڭ جانقيارلىق قىزمەتى

وسى ءدۇبىرلى توي قارساڭىندا اقىن ءومى­رىنىڭ اشىلماعان قىرلارىن تانىتۋ ماقساتىندا ارحيۆتەن الىنعان تىڭ ماتەريالداردى وقىرمان نازارىنا ۇسى­نىپ وتىرمىز. ولار نەگىزىنەن سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنەن تابىلدى. جۋىردا ولاردى وسىندا وتكەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كۇنىنە ارنالعان عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا جەرلەسىمىز, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى بۇركىتباي اياعان جاريالادى. بۇل ماتەريالدىڭ جارىققا شىعۋىنا وبلىس­تىق ارحيۆ باسشىسى ساۋلە مالىكوۆا ىقپال ەتتى.

وركەنيەتتىڭ ورىنە شىققان حالىق ماعجان سەكىلدى اقىندارىنىڭ شىعار­ماشىلىعىن عانا ەمەس, ونەگەلى ءومىرىن, تاعىلىمدى تاعدىرىن, قوعامدىق ىستەرى مەن ارەكەتتەرىن, اتقارعان قىز­مەتىن دە جەتىك ءبىلۋى كەرەك. سوندا ونىڭ ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك قىرلارى دا اشىلا تۇسەدى. ارداكۇرەڭ اقىننىڭ جىرلارى ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا شىرىلداپ, بولاشاعىنا قاتتى الاڭداپ جازىلعانىن حالىق جاقسى بىلەدى. بىراق ماعجان جىرلارىمەن عانا ەمەس, بەلسەندى قايراتكەرلىك ىستەرىمەن دە حالقىنا پايداسىن تيگىزۋگە ۇمتىلعان ەكەن (شىركىن-اي, ونىڭ وسى ارەكەتتەرى قازىرگى شەنەۋنىكتەرگە ۇلگى بولسا عوي). اسىرەسە, اشتىق جىلدا­­رىن­دا ول قىرىلىپ جاتقان حالقىنا با­­سىن بايگەگە تىككەن باتىلدىقپەن كو­مەك كور­سەتكەن.

بولشەۆيكتەر وكىمەتىنىڭ لاڭىمەن قازاقستانداعى العاشقى اشتىق 1921-1922 جىلدارى بولعانى بەلگىلى. «سول جىلداردا اقمولا گۋبەرنياسىندا 1 ملن 21 مىڭداي تۇرعىن بولسا, سونىڭ 471 مىڭ­نان استامى اشتىققا ۇشىراعان. سو­نىڭ ىشىندە, وسى گۋبەرنياعا قاراي­­تىن پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋ ۋەزدەرىندە­ 62 مىڭ قازاق جانە 30 مىڭ ورىس اش­تىق ازابىن تارتقان. حالىق ءبىر ناپاقا تابۋ ءۇشىن قالالارعا اعىلعان», دەيدى بۇركىت­باي اياعان.

وسى جىلداردا ماعجان قىزىلجار قالاسىندا بولعان. 1919 جىلى بۇكىل­وداقتىق اتقارۋ كوميتەتى «الاش» پار­تياسىنىڭ باسشىلارىنا كەشىرىم جا­ريالاعاننان كەيىن ول قىزىلجاردا شىعىپ تۇراتىن «بوستاندىق تۋى» گا­زە­تىنىڭ رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى بو­لىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن. جەرگىلىكتى بيلىك 1922 جىلدىڭ 5 مامىرىندا اش­تىق­تىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى توتەنشە كوميسسيا قۇرادى. اشتىققا ۇشى­راعانداردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقتار قۇراپ, اقىن كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. الايدا كوميسسيانىڭ ىستەگەن بارلىق قادامدارى مەن اتقارعان ىستەرىنە نەگى­زىنەن ماعجان جۇماباەۆ باسشىلىق ەتكەنى ونىڭ قول قويعان قاعازدارىنان كورىنىپ تۇر. كەيدە ول ءوزىن كوميسسيا توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, ءتىپتى توراعاسى دەپ تە كورسەتكەن.

«پومگول», ياعني ورىسشا «پوموشش گولودايۋششيم» دەپ اتانعان بۇل توتەن­شە كوميسسيانىڭ جۇمىسى ۇلان-عايىر بول­­عانى قۇجاتتاردان بايقالادى. ونىڭ گۋبەرنيالىق باسشىلىعىمەن قاتار ۋەزدەردەگى كىشى كوميسسيالارى دا بولعان. توتەنشە كوميسسيا دە­گەننىڭ ءوزى ورىسشا «چرەزۆىچاينايا كوميس­سيا», ياعني «چك» دەگەن ءسوز. بول­شە­ۆيكتەر وكىمەتىندە چك-نىڭ بەدەلى دە, وكىلەتتىگى دە زور بولعانى بەلگىلى. مى­سالى, ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن پايدالانىپ ماعجان پەتروكوكتىڭ باستىعى يلينگە مىناداي تەلەگرامما بەرىپتى: «پرەپروۆوجدايا پري سەم تەلەگراممۋ زا №668 اكمولينسكوي گۋبەرنسكوي چرەز­ۆىچاينوي كوميسسي – پومگول پرو­سيت نە وتكازات زاۆترا جە تاكوۆۋيۋ پەرەدات ۆ گور. كوكچەتاۆ نا يميا ۋەزد­نوي كوميسسي پومگول...» بۇل قۇ­جاتتا ماعجان ءوزىن چك-نىڭ باستىعى دەپ كورسەتكەن. ال بۇل جەدەلحات­تىڭ ءمانىسى بىلاي. سول جىلدارى پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋدىڭ اراسىنا تەمىر­جول تارتۋدىڭ قۇرىلىسى قولعا الىن­عان. ونى قىسقاشا «پەتروكوك» دەيدى. ارتىنان ماعجاننىڭ ءوزى وسى جولدى سىناپ, «شويىن جول» دەگەن ولەڭ جازعانى بەلگىلى. وندا مىناداي جولدار دا بار:

ء«بىر قالادان شىعارىپ,

ازعانتاي ەلدى قاق جارىپ,

شويىنجول سالا باستاپ ەد.

ءوتىپ كەتتى تالاي جىل

ءبىتتى مە ەكەن سوناۋ جول؟

پۇل جەتپەي باستا تاستاپ ەد.

ءوتىنىشىم, ىنىشەك,

سول جاققا بارساڭ, ءناسىپ بوپ

ەلگە بارىپ قايتقايسىڭ.

باسقان اناۋ جول جايىن

باسىلعان اناۋ ەل جايىن,

ادەيى كورىپ ايتقايسىڭ...»

ال پومگولدىڭ باستىعى رەتىندە ماعجان پەتروكوكتىڭ جەتەكشىسى يلينگە كومەك قولىن سوزۋدى بۇرىن دا سۇ­راعانى كورىنىپ تۇر. ويتكەنى تەمىرجول قاي كەزدە باي كاسىپورىن عوي, ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. سوڭعى جەدەلحاتىندا دا ماعجان يلينگە وسىنداي (تاكوۆۋيۋ) كومەكتى ەندى كوكشەتاۋ قالاسىنا دا بەرۋدەن باس تارتپاساڭىز ەكەن دەپ جازعان ەكەن. جوعارىدا ايتقانىمىز­داي, اشىققان حالىق قالالى جەرلەرگە اعىلعان عوي, كوكشەتاۋعا دا ولاردىڭ ءبىرازى جەتكەن بولار. ماعجاننىڭ «كو­مەك جەتكىزىڭىز» دەپ شىرىلداپ جاتقانى سولاردى قۇتقارۋ ەكەنى ءسوزسىز...

بۇدان باسقا ول سەمەي گۋبەرنياسىنا ليۋبيموۆ پەن كلوچكوۆ دەگەندەردى, اقمولا ۋەزىنە بەبەن مەن سالنيكوۆ دەگەندەردى ىسساپارمەن اتتاندىرىپ, ولارعا اشىققان حالىق ءۇشىن استىق, مال الىپ كەلۋدى تاپسىرادى. سونىمەن بىرگە پومگولدىڭ قۇرامىنا ەردەنوۆ, بەگيشەۆ, بايعازين, توكىباەۆ سەكىلدى قا­زاق ازاماتتارىن الدىرادى. ماسەلەن, ەردەنوۆتى قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىعىندا مىناداي سوزدەر بار: «دليا ۋسيلەنيا رابوت ۋەزدا ي پريۆلەچەنيا كيرناسەلەنيا ۆ دەلو بوربى س گولودوم گۋبپومگول پرەدلاگاەت نەمەدلەننو ۆۆەستي ۆ پرەزيديۋم ۋپومگولا ودنوگو پرەدستاۆيتەليا مەستنىح كيررابوتنيكوۆ. سو سۆوەي ستورونى گۋبپومگول رەكومەندۋەت­ توۆاريششا ەردەنوۆا. يسپولنەنيە سەگو سروچنو سووبششيتە گۋبپومگول. پرەداك­مولگۋبچكپومگولا – جۋماباەۆ» دەپ قولى قويىلعان.

بولشەۆيكتەر وكىمەتىنىڭ قازاق­ستان­دا قالاي ورناعانىن وسى كۇنى كوزى قاراق­تى جاننىڭ ءبارى جاقسى بىلەدى. رەسەيدىڭ تۇكپىرلەرىنەن كەلگەن «شاش ال دەسە, باس الاتىن» وقىماعان جۇمىسشىلار, تەنتەك سودىرلار, بۇرىن سوتتالعان قاراقشى­لار دا بيلىك باسىندا بولىپ, ولار بيلىكتى قاندى قاساپپەن پايدالانعان. قيت ەتسە سوتسىز اتىپ تاستاۋ, ۇناعان دۇنيەلەردى مىلتىقپەن قورقىتىپ, توناپ الۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشىندا جاپپاي ءجۇرىپ جاتقان. ماعجان جۇماباەۆ سولاردىڭ اراسىنا ازدى-كوپ قازاق­تاردى قوسسا, تىم بولماسا ءجون ايتىپ, جۇگەنسىزدىكتى ازايتا ما دەگەن ماقساتپەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قوسۋعا ۇمتىلعان سياقتى. ماعجاننىڭ گۋبەرنيالىق حالىق سوتىنا جولداعان كەلەسى بۇيرىق جەدەلحاتى وسى ويىمىزدى نىقتاي تۇسەدى: «نا وسنوۆاني پوستانوۆلەنيا گۋبپومگولا وت 5-گو مايا دليا پراۆيلنوي ي سروچنوي ورگانيزاتسي پوموششي گولودايۋششيم سرەدي كيرناسەلەنيا گۋبەرني نەوبحوديمو ۋچاس­تيە ۆ رابوتاح گۋبپومگولا ليۋدەي, زناكومىح س بىتوم ي ۋسلوۆيامي جيزني كيرناسەلەنيا. گۋبپومگول پرەدلاگاەت ۆام سروچنو وتكومانديروۆات ۆ ەگو راسپورياجەنيە نا ۆرەمەننۋيۋ رابوتۋ سوترۋدنيكا گۋبسوۆنارسۋدا توۆاريششا جامشينا.

پودپيسال پرەداكمولگۋبچكپومگولا – جۋماباەۆ. ۆەرنو: سەكرەتار».

ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان حالقىنا جانى اشىپ, اشتىقتان قۇتقارۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ قولىنداعى بيلىگىن پايدالانىپ جولداعان وسىنداي جەدەلحات-بۇيرىقتارى سول 1921-22 جىلداردا وتە كوپ بولعان ەكەن. سول جىلداردا قولىنا بيلىك تيگەن كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ باس پايداسىن عانا ويلاپ, باستىقتارعا جاعىنۋمەن, جاعدايىن جاقسارتۋمەن ءجۇرىپ كەتكەنىن دە بىلەمىز. ال ۇلتتىڭ اقىنى كۇندىز-ءتۇنى بەل شەشپەي تۋعان حالقى ءۇشىن جۇمىس ىستەگەنى قۇجاتتاردان كورىنىپ تۇر.

اشتىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارىمىزدىڭ كوبى قازىر العاش­قى اشتىققا كوڭىل اۋدارا قويمايدى. بالكي, ونىڭ ءبىر سەبەبى وسى م.جۇماباەۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ جانقيارلىق ارە­كەتتەرىنىڭ ارقاسىندا اشتىقتىڭ كولەمى جايىلماعاندىعىنان دا شى­عار. ول ءتىپ­تى ەلدىڭ سەمەي سياقتى قالالارىنان اش­تىققا ۇشىراعاندارعا استىق, مال, التىن-كۇمىس سياقتى زاتتار دا جيناتقان. ءبىر مەزگىلدىك ىستىق تاماق بەرەتىن اسحانا دا ۇيىمداستىرادى. مىسالى, وعان مىنا بۇيرىق كۋا بولا الادى: «زاۆ. ­ماتەريالنوي سەكتسيەي پري گۋبسو­بەسە: پري­پروۆوجدايا پري سەم سپيسوك گولو­دايۋ­ششيح كيرگيز, ناحودياششيحسيا ۆ گ. پەتروپاۆلوۆسكە (وكولولو ترەحسوت چەلوۆەك) گۋبكومپومگول پرەدلاگاەت ۆ سپەشنوم پوريادكە ورگانيزوۆات وتدەلنۋيۋ ستو­لوۆۋيۋ. پريچەم سەگودنيا جە كومانديرو­ۆات ۆ كوممۋنالنىي وتدەل پرەدستاۆيتەليا دليا پودىسكانيا پودحودياششەگو نا تو پومەششەنيا. وب يسپولنەني دونەستي كوميسسي نەمەدلەننو.

زامپرەدگۋبكومپومگولا م.جۋماباەۆ. سەكرەتار».

وسىنداي بۇيرىق-جەدەلحاتتى قا­زاق­تار (كيرگيزدار دەپ جازىلىپتى) ءۇشىن شىن جاناشىر ادام عانا جازارى بەلگىلى. باس­قالاردىڭ تاپ بۇلاي جانى كۇيمەس ەدى...

سونىمەن بىرگە اقىن گۋبەرنيالىق «مير ترۋدا» گازەتىنە ورىسشا ماقالالار جازىپ, اشتىقتىڭ قاۋپى مەن اۋقىمى تۋرالى ۇنەمى دابىل قاعىپ وتىرعان. مىسالى, 1922 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا شىققان ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «...س وسەني 1921 گودا ناشا اكمولينسكايا گۋبەرنيا سدەلالاس ارەنوي سمەرتنوگو شەستۆيا نەموگو تساريا. س تەح پور كيرگيزى ناشەي گۋبەرني نا پوچۆە گولودا پەرە­جيۆايۋت تە جە يسپىتانيا ي سترادانيا كاكوۆىم ۆ تەچەنيە دۆۋح لەت پودۆەرگنۋتى يح براتيا ۆ ۆەرحنيح گۋبەر­­نياح كيرگيزسكوي رەسپۋبليكي».

گازەتتە «پومگولدىڭ» جۇمىسى تۋرالى دا ايتىپ, قاي جەردەن, كىمنەن, قانداي كومەكتەر كەلىپ جاتقانىن دا كورسەتىپ وتىرعان. ماعجان ايماقتارعا ىسساپارعا جىبەرىلگەن قازاقتاردان اشتىق قاي جەردە كۇرت ەكەنىن, قاي جەردەگى كولەمى قانداي ەكە­نىن انىقتاپ وتىرىپ, جەرگىلىكتى بي­لىك­كە جەدەلحات-بۇيرىقتار جىبەرىپ وتىر­عان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, چك-نىڭ بۇيرىقتارى ءسوزسىز ورىندالاتىن. ورىن­دالماسا ناقتى شارالار جەدەل قولدا­نىلاتىن.

ماعجان ورىنبورداعى ورتالىق وكى­­­مەتكە دە بىرنەشە جەدەلحات جازىپ, اش­­­­تىق­تان جاپا شەگۋشىلەرگە كومەك بە­­رۋ­­­دى سۇراعان. مىسالى, ورەنبۋرگ تسك پومگول.­ پو پوستۋپايۋششيم سۆەدە­نيام گولود ۆ پەت­روپاۆلوۆسكوم ي كوكچەتاۆسكوم ۋەزداح با­گانالينسكوم, ارگينسكوم رايو­ناح ات­باسارسكوگو ۋەزدا پرينيماەت ۋجاس­نەي­شيە رازمەرى, يمەيۋتسيا سلۋچاي ترۋپوەدستۆا, پوەتومۋ ۆ پودتۆەرجدەنيە پرەدىدۋششيح تەلەگرامم گۋبپومگولا پروسيم و كاتە­گو­ريچەس­كوم ۆوزبۋجدەني حوداتايستۆا پە­رەد ­ۆتسكپگ وب وكونچاتەلنوم پريزناني ۋكا­زان­نىح رايونوۆ گولودايۋششيمي».

اقىننىڭ وسىنداي ىستەرى ونىڭ ادام­گەرشىلىك, ىسكەرلىك, پاتريوتتىق قىر­لا­رىن اشا ءتۇسىپ, ماعجانتانۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. سوندىقتان ونىڭ پومگول­دا ىستەگەن قىزمەتتەرىن ار­نايى زەرتتەپ, قول قويعان قۇجاتتارىن جي­­ناق ەتىپ شىعارۋ كەلەر كۇندەردىڭ ۇلەسى.

ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتىنا جان اياماي قىزمەت ەتكەنى, اري­نە, قىزىل­كوز­دەرگە ۇناعان جوق. بۇل جو­لى ونى ۇستاماسا دا تۋعان جەردەن جى­­­­راققا كە­تۋىنە ىقپال ەتكەن. سول سە­بەپ­­تى ماعجان تۇستىككە قونىس اۋدا­رۋعا ءماج­­بۇر بولادى. ال 1923 جىلى تۇر­كىس­تان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كۆوتاسىمەن ماس­كەۋدەگى بريۋسوۆ اتىنداعى كوركەم ادەبيەت ينس­تيتۋتىنا وقۋعا جىبەرىلگەنى بەلگىلى.

پەتروپاۆل