وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ارۋ قالا الماتى جاز شىعا ەرەكشە قۇلپىرىپ كەتەتىن. وقتاي ءتۇزۋ كوشەلەردەگى جاپ-جاسىل اعاشتار, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن القىزىل گۇلدەر الىستان مەنمۇندالايتىن. ارىقتارداعى سىلدىرلاپ اعىپ جاتقان ءمولدىر سۋ قانداي ەدى. ول كەزدە قازىرگىدەي كوشەلەردە كەپتەلىس جوق, ترامۆاي, اۆتوبۋستار تولاسسىز جولاۋشىلاردى قالاعان جەرىنە جەتكىزەتىن. الماتىنىڭ سۇلۋ كورىنىسىنە تامسانا قاراپ كەلە جاتقانىمدا كيروۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى تۇشپاراحاناعا كەلىپ قالىپپىن. ەندى ءبىر ساعاتتان كەيىن ەمتيحان. ارمانىمىز – جۋرناليست بولۋ. ول كەزدە ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر جۋرناليستەر ازىرلەيتىن وقۋ ورنى – س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ قيىننىڭ قيامەتى بولعانى دا بەلگىلى.
1968 جىل. مەزگىل تامىز ايىنىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزى. كەزەككە كەلىپ تۇرعانىم سول ەدى, شىمىر دەنەلى, ءوڭى كاۆكاز جىگىتتەرىنە كەلەتىن كەلىستى ءبىر جىگىت كەلىپ, سىپايى امانداستى دا بىرگە تاعام الدى. تانىستىق. مارات قابانباەۆتىڭ دا ارمانى جۋرناليست بولۋ, سوناۋ زايسان اۋدانىنىڭ قاراتال اۋىلىنان كەلىپتى. باعىمىز جانىپ, ەكەۋىمىز دە ستۋدەنت اتاندىق. وقۋعا تۇسە سالىسىمەن ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىن ءجۇزىم جيناۋعا الىپ كەتتى. ءبىر ايدان كەيىن الماتىعا ورالىپ, ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى ءۇش قاباتتى جاتاقحاناعا جايعاستىق. سونىمەن ستۋدەنتتىك ءومىردىڭ ەستەن كەتپەس قىزىقتى كۇندەرى باستالدى.
مارات ءۇشىنشى كۋرسقا دەيىن بىزبەن بىرگە وقىدى دا, سوڭىنان «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قىزمەتكە تۇرىپ, سىرتتاي وقۋ بولىمگە اۋىستى. ۋنيۆەرسيتەتتى 1975 جىلى اياقتادى. مارات ەكەۋمىز بىرەر جىل ءبىر جاتاقحانادا, جارتى جىل «ارمان» كينوتەاترىنىڭ جوعارى جاعىنداعى تاۋ ەتەگىندەگى پاتەردە بىرگە تۇردىق. ماراتپەن بىرگە تۇرعان ۋاقىتتا كوپ نارسەنى ۇيرەندىم دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول بوس ۋاقىتى بولا قالسا جازۋ جازاتىن, كوركەم ادەبيەتتى كوپ وقيتىن. اكەسى ەرتە قايتىس بولعان, دىمكاس اناسىنىڭ جاعدايى بەلگىلى, اعىل-تەگىل كەلىپ جاتقان مول قارجى جوق. مارات وقۋدى جاقسى وقىدى, ستيپەندياسىن تۇراقتى الىپ تۇردى. ول كەزدە ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى 35 سوم. سول 35 سومدى الا سالىسىمەن ماكەڭ وتىز كۇنگە ءبولىپ, اقشاسىن ۇنەممەن جۇمسايتىن.
1968 جىلى ۋنيۆەرسيتەت جانىنان تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتى باعدات ءالىمجانوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قىزعالداقتار» اتتى انسامبل قۇرىلىپ, كورشى اۋىلدارعا, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنا گاسترولگە شىعىپ جۇردىك. ءبىر جىلدان كەيىن بىزگە اقىل-كەڭەس ايتۋعا سازگەر ەسكەندىر حاسانعاليەۆ پەن ءانشى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ كەلدى. مارات سول جولى ەكەۋىنەن سۇحبات الىپ, سوڭىنان ماقالاسىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جاريالادى. نەسىن ايتاسىز, «قىزعالداقتار» ءانسامبلىنىڭ اتاعى شارىقتاپ شىعا كەلدى. 1969 جىلى ماسكەۋدە وتكەن «اللو, مى يششەم تالانتى» بايقاۋىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الۋىمىزعا سول مارات جازعان ماقالا سەبەپ بولدى.
1984 جىلى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسى بولىپ جۇرگەنىمىزدە, ماكەڭ ەلدەن قوناققا كەلگەن انامىزبەن قوسىپ ۇيىنە قوناققا شاقىردى. جۇبايى ساۋلە تاربيەلى, مادەنيەتتى جان, ءبىزدى جىلى قارسى الىپ, تورگە شىعۋىمىزدى ءوتىندى. سول جولى مارات دوسىم ماعان كوپ سىر ايتتى.
جازۋ بولمەسىنە كىرگىزىپ العان سوڭ «كەرمەك ءدام» دەگەن رومانىنىڭ قالىڭ قولجازباسىن كورسەتىپ, كەلەشەكتە «كەنتاۆر» دەگەن رومان جازۋ ويىندا بار ەكەنىن ايتتى. جوعارىدا ايتقانداي, ماكەڭ جەتىمدىك پەن جوقشىلىق تاقسىرەتىن كوپ كوردى, سىرقات انا, شيەتتەي ءىنى-قارىنداستارىن اسىراپ باقتى. اۋىلدا قارا جۇمىس ىستەدى, كەشكى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءۇش جىلداي اۋداندىق «دوستىق» گازەتىندە قىزمەت ەتتى. قيىندىقتى كوپ كورگەن ماراتتىڭ شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ نەگىزىنەن زامانداستارى بولىپ كەلەتىنى سوندىقتان بولار.
ماراتتىڭ بالالارعا ارناپ جازعان شىعارمالارى ومىرشەڭ بولعاندىقتان وقىرماندارى دا كوپ بولدى. «ارىستان, مەن, ۆيولەنچەل جانە قاساپحانا», «باقباق باسى تولعان كۇن», «جيھانكەز تيتي», «قالا جانە قىز بالا», «سۋرەت سالعىم كەلمەيدى», «كەرمەك ءدام» پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى, روماندارى قازاق پروزاسىنىڭ جاۋھارلارى سانالادى. ماراتتىڭ پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارعا ءجيى شىعاتىن. «قازاق قايدا باراسىڭ؟», «تالانت تاس جارادى», «قۇرالاي», «بۇل زيالى – قاي زيالى؟», «بلات, قايدا باراسىڭ؟», «قازاقتا ءبىر رۋ بار القاش دەگەن» دەگەن ماقالالارى كەزىندە وقىرماندارىن ءدۇر سىلكىندىردى. 1990-جىلداردىڭ وزىندە ماراتتىڭ «اقمولاعا كوشكىن, اعايىن» دەگەن تولعاندىرار تاقىرىپتاعى ماقالاسى كوپشىلىكتى ويعا باتىرعانى ءسوزسىز. مارات قابانبايدىڭ قالامىنان تۋعان «جەڭەشە», «قابان قارعىن», «قۇرالاي», «تاۋ ەركەسى», «قىزىق پەن شىجىق», «جىلان» دەگەن اڭگىمەلەرى دە قازاق پروزاسىنا تىڭ جاڭالىق اكەلگەن تۋىندىلار. ال بالالار تۋرالى ماراتتىڭ جازعان حيكاياتتارى مەن اڭگىمەلەرىن وقىرماندار ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن.
وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ارمان قۋىپ ارۋ قالا – الماتىدا باس قوسقان ءبىزدىڭ كۋرستاستار اراسىنان تالاي تالانتتار شىقتى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن – كۇلاش احمەتوۆا, ساتيريك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كوپەن امىربەك, اقىندار – قايىربەك اسانوۆ, مەيرام ورالوۆ, ءمادينا كوبەەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بەلگىلى جازۋشى كاكەن قامزين, جۋرناليستيكا سالاسىنداعى پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, رەسپۋبليكالىق «ۇلان» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان كوسەمسوزشى بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ, قازمۋ-دىڭ پروفەسسورى, كلارا قابىلعازينا, جۋرناليستەر اسقانباي ەرعوجاەۆ, جۇماگۇل ساۋحاتوۆا, تاعى باسقالاردىڭ ەسىمى وقىرماندارعا جاقسى تانىس. كۋرستاستار ماراتتىڭ تالانتىنا باس يەتىن, جازعان ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرىن ەڭ الدىمەن وعان وقىتىپ, باعاسىن الاتىن, كەمشىلىكتەرىن تۇزەتەتىنىنە سان مارتە كوز جەتكىزگەنبىز. سولاردىڭ ىشىندە ءوزى تۋىپ-وسكەن ساۋىر, سايقان تاۋلارىنداي شوقتىعى بيىگى مارات دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. سەبەبى ول ءوز ەلىنىڭ تابىسىنا قۋانىپ, كەمشىلىگىنە كۇيزەلىپ قابىرعالى پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىن دۇنيەگە اكەلدى. ماراتتىڭ 2013-2015 جىلدارى الماتىداعى «تايماس» باسپاسىنان جارىق كورگەن 5 تومدىق شىعارمالار جيناعىندا قارا قىلدى قاق جارعان وتكىر سىندارى مەن كوسەمسوزدەرى, روماندارى مەن پوۆەستەرى, اڭگىمەلەرى توپتاستىرىلعان.
ماراتتىڭ شوقتىعى بيىك شىعارماسى – «ارىستان, مەن, ۆيولەنچەل جانە قاساپحانا» وقىرماندار تاراپىنان جوعارى باعا الدى. ول جۋرنالدارعا باسىلدى, جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. ال «پىسىق بولدىم, مىنەكي» اتتى تۋىندىسىن ءناديا الىمبەكوۆا ورىسشاعا («ۆوت ون بىۆالىي») اۋدارىپ, ماسكەۋدەگى «دەتسكايا ليتەراتۋرا» باسپاسى كىتاپ ەتىپ جارىققا شىعارادى. مادەنيەتى مەن ادەبيەتى دامىعان ەۋروپانىڭ كوزى قاراقتى وقىرماندارى بۇل حيكايات تۋرالى ەستىپ, اقىرى المانيا ونى نەمىس تىلىندە باستى. «قارلى قۇيىن» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن كىتاپتىڭ سالماعى مەن پارقىن تۇسىنگەن اۆتورعا كوپ ۇزاماي حالىقارالىق گ.ح.اندەرسەن اتىنداعى سىيلىق بەرىلەدى. بۇل – تۇركى الەمىندەگى وسىنداي جوعارى اتاققا يە بولعان تۇڭعىش شىعارما. مارات ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرى قارجى تاپشىلىعىن كوپ كوردى. ءدارى-دارمەككە اقشا تابا الماي قينالعان كەزدە ومىرلىك جارى ساۋلە قامزيناعا جان سىرىن ايتىپ, ويىمەن بولىسكەن ەدى.
«ماكەڭ قىسقا عۇمىر كەشسە دە ارتىنا ءوزىنىڭ وشپەس شىعارمالارىن قالدىردى. بالالاردىڭ جان دۇنيەسىن تەرەڭ زەرتتەپ, وننان استام شىعارما جازعان ماكەڭ ءتىرى بولعاندا 75 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋشى ەدى. ەكەۋىمىز نەبارى 25 جىل بىرگە تۇردىق. ول اعاسى – ورازدى, جەڭگەسى – جۋرناليست, ۇزاق ۋاقىت زايسان اۋداندىق «دوستىق» گازەتىن ىسكەرلىكپەن باسقارعان ءامينا ساقاجانوۆانى, باۋىرى بولاتتى ەرەكشە جاقسى كورەتىن. ال تاعى ءبىر اعاسى حاسەن قايتىس بولعاندا قاتتى قايعىرىپ, ۇزاق ۋاقىت كوڭىلسىز ءجۇردى. ال ۇلى ايبەك, قىزدارى ايگۇل, الۋا دەگەندە شىعاردا جانى بولەك بولاتىن. ايبەك بىرەر جىل بۇرىن وتاۋ قۇردى, كەلىنىم لاۋرا تاربيە كورگەن, مەنى ەرەكشە سىيلايدى. ايگۇلدىڭ ەكى بالاسى بار, ال الۋا قىزمەتتە.
مەنەن ارىپتەستەرى, ءسىز دە سۇراپ جاتىرسىز, ماراتتىڭ «كەنتاۆر» شىعارماسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى. «كەنتاۆردى» جازۋعا مارات كوپ ۋاقىت جۇمسادى. بىراق ءوزى ونشا ۇناتا قويمادى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىزعا راحمەت, تولىق اياقتالماعان روماندى «تاڭشولپان» جۋرنالىنا جاريالاتتى. بىردە ماكەڭ بىشكەككە بارىپ, شىڭعىس ايتماتوۆقا جولىعىپ «كەنتاۆر» رومانىن وقىپ بەرەدى. شىقاڭ بولمىسى بولەك, جاڭا تۇرپاتتا جازىلعان روماندى ۇناتادى, «باۋىرىم, تاعى ءبىر قاراپ, وڭدەپ شىق» دەپ اقىل ايتىپتى. سول جولى مارات قىرعىزستاننان كوڭىلدى ورالدى. «قازاقستان تاۋەلسىزدىك الىپ جاتىر, دەمەك, جاڭا روماندى وسى زامانعا لايىقتاپ جازۋ تۋرالى وي كەلدى», – دەپ قولىنا قالامىن قايتا الادى. امال بار ما, توتەسىنەن كەلگەن اجال وعان مۇرشا بەرمەدى. ماراتتىڭ مىنەزى تۇيىق, سىرىن جاريا ەتە بەرمەيتىن. بىردە عابيت مۇسىرەپوۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەنىن ايتتى. قازىرگى جازۋشىلار حالىق اۋىز ادەبيەتىن كوپ وقىمايدى, مارات وسىنى ەسىڭدە ساقتا دەپتى اتاقتى جازۋشى اعاسى. دوستارى, ىنىلەرى ماراتتى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن, تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ, تالاپتان احمەتجانوۆ ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلىپ, اعالارىنىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدايتىن». بالالاردىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى, كوزى تىرىسىندە ەشبىر اتاققا قىزىقپاعان, نەبارى 52 جىل عۇمىر كەشسە دە ارتىندا ماڭگىلىك شىعارمالارىن قالدىرعان مارات قابانبايدى كىندىك قانى تامعان زايسان ەلى, وسكەمەن جۇرتشىلىعى ۇمىتپاعان شىعار, ەڭ بولماسا ەسكە الىپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتسا, نەسى ايىپ...
مارات – «انا ءتىلى» گازەتىندە قىزمەت ەتكەن كەزدە انا ءتىلىنىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسكەن بىرەگەي جازۋشى. ال «دات» گازەتىندە باس رەداكتور بولعاندا ونىڭ قالامىنان وتكىر سىندار مەن زامانىمىزداعى ورىن العان كەمشىلىكتەر تۋرالى تولعانىستارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتتى. كوزى تىرىسىندە مارات قابانباي ەشبىر اتاققا يە بولعان جوق, ونى سۇراعان دا ەمەس. الايدا وقىرماندارى قالامى ۇشقىر جازۋشىسىن ۇمىتقان جوق. وسكەمەن مەن زايسانداعى كىتاپحانالاردا وقىرماندار كونفەرەنتسياسى ءوتتى. وسى ورايدا, تالانتتى جازۋشى, كوسەمسوزشى مارات قابانبايدىڭ ەسىمىن وسكەمەندەگى بالالار كىتاپحاناسىنا, كىندىك قانى تامعان زايسانداعى ءبىر مەكتەپكە, كوشەگە بەرىپ جاتسا, عانيبەت بولار ەدى.
وڭداسىن ەلۋباي,
ارداگەر جۋرناليست
وسكەمەن