ابايداعى تراگەديا باسقا وڭىردە قايتالانباۋعا ءتيىس

«سەمەي ورمانى» مەكەمەسىنە قاراستى جالقاراعايلاردىڭ وتقا ورانىپ, سالدارىنان ادام شىعىنى ورىن الىپ جاتقانى پاۆلودارلىق ارىپتەستەرىن ايرىقشا الاڭداتىپ وتىر. قوس رەزەرۆاتتىڭ جۇمىستارى بۇگىنگە دەيىن بىتە قايناسىپ, اعاش ءوسىرۋ, ورماندى ورتتەن قورعاۋداعى تاجىريبەلەرى دە ورتاق. ايرىقشا قورعالعان اۋماقتاردا ءورت قاۋىپتى كەزەڭدە ءتىلسىز جاۋ تۇتانباي تۇرمايدى. الايدا كانىگى ورمانشىلار ءدال بيىلعىداي الاپاتتىڭ تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى تاريحىمىزدا العاش رەت كەزدەسىپ وتىرعانىن ايتۋدا. بيىل كوكتەمنەن بەرى ورمان اۋماعىندا جاۋىن-شاشىن مۇلدە بولعان جوق.

قاراعايدىڭ جوعارعى تۇستارىنداعى بۇتاق­تارىنىڭ ابدەن كەۋىپ تۇرعانى سون­شالىق, شىرپى تيسە قاۋ ەتە قالادى. سون­دىقتان الداعى ايلار جەرگىلىكتى ورمانشى­لار مەن ءورت سوندىرۋشىلەر ءۇشىن ناعىز سىن كەزەڭى بولاتىنى ايقىن. سەمەي ورماندارىن­داعى تراگەديا ءبىزدىڭ ايماقتا قايتالانباۋى ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟

ءبىر كەزدەرى «ەرتىس ورمانى» مەكەمەسىن باسقارعان تاجىريبەلى ورمانشى, ەڭبەك ارداگەرى تولەگەن شاكارمانوۆتىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, ورمان قورعاۋ ىسىندە جۇيەسىز­دىك كوپ. رەزەرۆاتتىڭ بۇگىنگى باسشىلىعى جەرگىلىكتى جەر جاعدايىن, جالقاراعاي ور­ماندارىنىڭ ەرەكشەلىگىن بىلمەيدى. «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەمەكشى, ورمان كۇزەتىن سوناۋ ورتالىقتان ۇيلەستىرەتىن ورمان شا­رۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كو­ميتەتىنىڭ باسشىلىعى ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى ەمەس. مۇنى اشىق ايتۋ كەرەك. قانشاما باسشىلار اۋىسىپ جاتىر, بارلىعى دا بۇل سالاعا تيتىمدەي جاڭاشىلدىق اكەلە المادى. اسىرەسە 2009-2013 جىلدارى وسى كوميتەتتى باسقارعان ەرلان نىسانباەۆتىڭ تۇسىندا ورمان ورتتەرى وتە كوپ بولدى. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا جالقاراعاي ورماندارى وتقا ورانعانى بىلاي تۇرسىن, اعاش كەسۋ, ۇرلاۋ فاكتىلەرى كوپە-كورىنەۋ جيىلەدى. وسىنىڭ بارلىعىنا كوميتەتتىڭ سول تۇستاعى باسشىلارى تۇرتكى بولدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى ول ۋاقىتتا ورمان سالاسىنىڭ جۇمىسىن مەن بەس ساۋساقتاي ءبىلدىم. جەرگىلىكتى تاجىريبەلى ورمانشىلاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى تىڭ­دال­مادى. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسىپ كەلە جات­قانى بايقالادى. سالاداعى جۇيەسىزدىكتىڭ ءبىر عانا سالدارىن ايتايىن, 2010 جىلى ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىندا باستالعان الاپات ورتكە ءورت سوندىرۋشىلەرىمىز يە بولا الماي, ءتىلسىز جاۋ رەسەي فەدەراتسياسىنا ءوتىپ كەتتى. وندا تۇتاس اۋىلدى جايپاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز كەل­­گەن شىعىندى وتەگەنى دە ەسىمدە. كەيىن رەزەرۆات اۋماعىندا بىرنەشە ەلدى مەكەندى ءورت شارپىدى. تۇرعىنداردىڭ تالاي جىل تۇرعان باسپانالارى قورا-قوپسى, دۇنيە-مۇلكىمەن قوسا جانىپ كەتتى. مۇنداي سالعىرتتىقتىڭ قاي-قايسىن ايتىپ تاۋىسارسىڭ. رەزەرۆات باسشىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن بايلانىسى دۇرىس بولماعان سوڭ, ورمان مەكە­مەسىندەگى قىزمەتكەرلەر ورمان كۇزە­تىندەگى تەحنيكالىق بازاعا ءجۇردىم-بار­دىم قاراي­دى. تەحنيكا جوق ەمەس, بار, بىراق سول ۇقىپتى پايدالانىلمايتىنى وكىنىشتى. ادامدار جانار-جاعارماي, تەحنيكا بولشەكتەرىن ۇر­لاپ, ۇيىمعا كوپ شىعىن كەلتىرەدى», دەپ قىن­جىلادى ارداگەر.

ونىڭ پىكىرىنشە, اباي ەلىندەگى جاعداي­عا وراي پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جانىنان ورمان قورعاۋ بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلۋى كەرەك. بارلىق جاعدايدى ساراپتاپ, الداعى قادامداردىڭ قالاي جۇ­زەگە اساتىنىن تاجىريبەلى ورمانشىلارمەن اقىلداسقانى ابزال. بۇگىندە «ەرتىس ورما­نىندا» اقساقال­دار القاسى بار بول­عا­نىمەن, ونىڭ مۇشەلەرى­نىڭ پىكىرىنە باسشىلىق مۇلدە قۇلاق اسپايتىن كورىنە­دى. ء«وزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەن قاعيدانى ۇستاناتىن قى­ڭىر جەتەك­شى­لەردىڭ كەسىرىنەن جەرگىلىكتى حا­لىق­تى باقى­لاپ ۇستاۋ مۇمكىن بولماي بارا جاتىر. ورمان ۇرلىعى مەن قاساقانا ءورت قويۋ فاكتىلەرى دە وسىدان تۋىنداۋى ىقتيمال. ءبىز­­دىڭ ءۇنىمىزدى ەشكىم ەستىمەيدى. بۇعان دە­يىن ۇكىمەت دەڭگەيىندە وسى ماسەلەلەردى بىر­نەشە مارتە كوتەرسەك تە, جاۋاپتى كوميتەت قوز­عالعان جوق. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى رەت­كە كەلمەيىنشە ابايداعى تراگەديا ءبىز­دىڭ دە با­سىمىزعا كەلىپ جەتۋى ابدەن مۇمكىن دەپ ويلاي­مىن. ءوزىمىز دە قالىڭ ورماننىڭ اراسىندا, اققۋلى اۋدانىنداعى شوقتال اۋىلىندا تۇرىپ جاتىرمىز. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, قالىڭ ءورت شىقسا, جاقىن ماڭنان اۋىلعا كەلىپ كومەكتەسەتىن ارنايى ءورت ءسوندىرۋ جاساعى جوق. شوقتالدا نە ءورت سوندىرەتىن ماشينا, نە ارنايى تراكتور جوق. بىلتىر اۋىل شەتىندە ءورت شىعىپ, كۇيىپ كەتە جازدادىق. اۋىلعا جاقىن جەردە ءورت باقى­لاۋ مۇناراسىنىڭ ءوزىن ارەڭ ورناتقىزدىق. «تايباعار» ورمانشىلىعى نەگىزىنەن كەزىندە وسى شوقتالدا ورنالاسۋى كەرەك بولعان. الايدا ونىڭ ورتالىعى ءالى كۇنگە شالدايدا تۇر», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى ول.

ال «ەرتىس ورمانى» مەكەمەسىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان بەكتەمىروۆ ورمان قورعاۋ ىسىندەگى ورتكە قارسى دايىندىق شارالا­رى ويداعىداي دەپ سەندىرىپ وتىر. قازىرگى كۇنى رەزەرۆاتتىڭ قىزمەتكەرلەرى كەز كەلگەن توسىن جاعدايعا ارەكەت ەتۋگە مىعىم دەيدى. مۇندا 307 ادام تۇراقتى ەڭبەك ەتسە, ونىڭ 286-سى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار. كادر جەتىسپەۋشىلىگىن «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى ارقاسىندا شەشۋ مۇمكىن بولىپ وتىرعان كورىنەدى. «قىزمەتكەرلەرى­مىز جەتكىلىكتى, جازعى كەزەڭدە قوسىمشا 250 ادام­دى ەڭبەككە تارتىپ وتىرمىز. رەزەرۆات اۋماعىندا ورمان ورتىنە قارسى 11 ستانسا بار, ونىڭ ەكەۋى ەكىنشى ءتيپتى. «ۋرال», «زيل», «گاز» ماركالى 29 ءورت سوندىرگىش ماشينا, سوقاسى, باسقا دا اساي-مۇسەيلەرى بار 34 تراكتورىمىز, 14 شاعىن ءورت سوندىرگىش كەشەن, 21 پاترۋلدەۋ كولىگى بار. «قازاۆياورمانقور­عاۋ» رەسپۋب­ليكالىق مەكەمەسىنە قاراستى مي-2 تىك­ۇشاعى ءورت قاۋىپتى كەزەڭ باستالعالى تۇراق­تى ۇشىپ, اۋماقتاردى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. ۇشقىشتار اعاشتى زاڭسىز كەسۋ وقيعا­لارىن جانە ورمانعا كەلتىرىلىپ جات­قان كەز كەلگەن ­زياندى ۋاقىتىندا باي­­قاپ, حابار بەرەدى. بۇ­عان قوسا ءار تۇستا 18 ءورت باقىلاۋ مۇنارالا­رى ورنالاسقان. بۇلار­دا تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك جۇرگىزىلىپ, قىزمەت­كەرلەرىمىز ءار جاعدايدى باقىلاپ, حابارلاپ وتىرادى. بۇيىرتسا, جا­قىن ۋاقىتتا بۇل مۇنارالار تەپلوۆيزورمەن, كامەرالار­مەن جانە GPS باعىتتاعىشتارمەن جابدىق­تا­لادى. جاڭا اسپاپتارعا كونكۋرس جاريالاپ قويدىق. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارىمىز بەن ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارىنىڭ قىز­مەت­كەرلەرى ءوزارا «كەنۆۋد» جانە «حيت» راديوستانسالارى ارقىلى تۇراقتى بايلا­نىستا. ءار ورمانشىلىقتا جازعى ۋاقىتتا ءورت جاع­دا­يىنا دەپ كەمى 500 ليتردەن بەنزين جانە ديزەل وتىنى ساقتالادى», دەيدى ول.

جالقاراعاي ورماندارىنىڭ اۋماعىن­دا نەگىزى سۋ كوزدەرى تاپشى. ءورت جاعدايىنا قا­جەتتىلىك ءۇشىن كوبىنە جاساندى شاعىن سۋ قوي­مالارى سالىنعان. ءار ورمان شارۋا­شى­لىعىندا گيدرانتتار, 50 جانە 100 تەكشە مەتر سۋ سىياتىن ۇلكەن ىدىستار ورنالاسقان. ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىن سۋمەن جەدەل قامتۋ ءۇشىن ورمان جامىلعىلارىنىڭ ءار جەرىندە مۇنداي 32 ىدىس بار ەكەن. الداعى ايلاردا رەزەرۆاتقا جاڭادان 5 ءورت سوندىرگىش ماشينا ساتىپ الىنباق. بۇل مەكەمەنىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق الەۋەتىن كۇشەيتە تۇسەتىنى ءسوز­سىز. دەيتۇرعانمەن, مۇنداعى قولدانىستا جۇر­گەن بارلىق تەحنيكالاردىڭ قولدانىس­تاعى مەرزىمىنە 10 جىلدان اسىپ كەتىپتى. ياعني سوڭعى 10 جىلدا جاڭا ماشينالار مۇلدە الىنبادى دەسە بولادى.

«اباي وبلىسىنداعى جاعداي ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولاتىنى ءسوزسىز. ءورت – ايتىپ كەلمەي­تىن قاۋىپ. ورماندار اراسىنداعى بوس كەڭىستىك­تەر­گە سوقا ءتۇسىرىپ, جىرتىپ جا­­تىرمىز. الدا-جال­دا جالىن تۇتانا قال­سا, وزگە اۋماقتارعا تارا­لىپ كەتپەسىن دە­گەن ساقتىق. جالپى ۇزىندىعى 570 شا­قى­رىم جەردىڭ توپىراعى اۋدارىلا­دى. رە­زەرۆات اۋماعىن­داعى اۋىلشارۋاشى­لىق قۇرىلىمدارىنا ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جا­يىندا اۋىزشا دا, جازباشا دا حابارلاپ, ەستەرىنە سالىپ وتىرامىز. ءورتتى ەرتە باستان انىقتاپ, جايىلىپ كەتپەي تۇرعاندا وشىرگەن ابزال. مۇنى ءار ورمانشى قاپەرىندە ۇستايدى», دەيدى مەكەمە باسشىسى.

جىل باسىنان «ەرتىس ورمانى» اۋماعىندا 6 ورمان ءورتى تىركەلىپ, جالپى اۋماعى 215,3 گەكتارعا جۋىق جەردىڭ وسىمدىكتەرىن (ونىڭ ىشىندە 40 گەكتارى – ورمان جامىلعىسى) ءتىلسىز جاۋ تىپ-تيپىل ەتكەن. بۇدان مەملەكەتكە كەلگەن شىعىن كولەمى 28,5 ملن تەڭگە. مىسال ءۇشىن اققۋلى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ا.كوپاەۆ شابىندىق جەردى ورتەمەك بولىپ, ءورت اۋماعىن كەڭەيتىپ العان. اتالعان ازامات ابايسىزدىعى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالعان.

جالقاراعاي ورماندارىندا زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعالارىنىڭ تىيىلماي تۇرعانى دا بەلگىلى. سوڭعى بەس ايدا رەزەرۆاتتا زاڭسىز اعاش كەسۋ جانە ۇرلاۋ بويىنشا 20 فاكتى تىركەلىپ, 6,9 ملن تەڭگەنىڭ شىعىنى كەل­تىرىلگەن. زاڭسىز اعاش كەسۋ وقيعالارىنىڭ تەك 5-ەۋىندە عانا كىنالى تۇلعالار انىقتالىپ, جازا ارقالاعان.

تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتە­يىك, باعا جەتپەس بايلىعىمىز سانالاتىن رە­ليكتى قىلقان جاپىراقتى اعاشتار ەلى­مىز­دىڭ سولتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە عانا كەز­دەسەدى. ەجەلگى مۇحيتتىڭ تابانىندا, قۇم جال­دارىندا ءوسىپ شىققان ەرتىس «ورمان جولاعى» شالداي جانە بەسقاراعاي ورمان شارۋاشىلىقتارىنان, ونىڭ ىشىندە 16 ورمان­شىلىقتان تۇرادى. جالپى اۋماعى 162 مىڭ ورمان جامىلعىسى قورعالۋى جا­عى­نان اسا قۇندى ورمان القاپتارى ساناتىنا ەنەدى. بۇگىندە رەزەرۆات اۋماعىندا وسىمدىكتەردىڭ 84 ءتۇرى تىركەلسە, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە فلورانىڭ الۋاندىعى كەڭەيىپ, بىلتىرعا دەيىن 226 ءتۇرى انىقتالىپتى. «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىل­گەن جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ 7 ءتۇرى, ءتۇرلى تۇياقتى اڭ, سونىڭ ىشىندە شامامەن 190 بۇلان ورماندى مەكەن ەتەدى.

نەگىزى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىن­دا «باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى», سونداي-اق جالپى اۋماعى 127,5 مىڭ گەكتار جەرگە يە ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى كوممۋنالدىق مەم­لە­كەتتىك مەكەمەلەر («پاۆلودار», ء«ۇرلىتۇپ», «ماكسيم گوركي») بار ەكەنىن ايتىپ وتەيىك. پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ساعىن تولەۋتاەۆتىڭ دەرەگىنشە, جەرگىلىكتى ورمان مەكەمەلەرىنىڭ ورتكە قارسى تەحنيكالارمەن قامتىلۋى 62 پايىزدان اسپايدى. ورمانداردىڭ 80 پايىزىندا ورتكە قارسى مۇنارالار جوق, تاعى 36 پايىزىنا ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارى جەتكىلىكسىز. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بيىل ءوڭىر بيۋدجەتىنەن 355,2 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 3 تسيستەرنالى ءورت سوندىرگىش ماشينا, 11 اعاش وتىرعىزاتىن تەحنيكا جانە 6 سوقا ساتىپ الۋ جوسپارلانعان. تەح­ني­كا­­­لاردىڭ الدى بۇگىندە كەلە باستاعان. نە­گى­زى «پاۆلودار», ء«ۇرلىتۇپ», «ماكسيم گور­كي» مەكەمەلەرىندە نورما بويىنشا 15 ءورت سوندىرگىش ماشينا بولۋى كەرەك. الاي­دا قولدا بارىنىڭ سانى – 7 بىرلىك. بۇل كور­سەتكىش تەحنيكالىق جاراقتانۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ماردىمسىز ءجۇرىپ جاتقانىن ايعاقتاپ تۇر.

پاۆلودار وبلىسى