قازاق حالقى وسىناۋ ۇلان-عايىر اتىراپتى يەلەنىپ قالۋى جانە وسىنشا كەڭ-بايتاق جەردە شاشىراڭقى قونىستانسا دا, ءتىلى مەن ءدىنى, سالتى مەن ساناسى ءبىرتۇتاس بولۋىنىڭ ءبىر سىرى كوشى-قوندا جاتسا كەرەك-ءتى. جەردى دە وسى كوشپەن قورعاپ قالعان ءتارىزدى. بىراق بۇل ءۇردىس ءالى دە ۇزىلگەن جوق.
ونىڭ ءبىر مىسالى, قازىرگى ىشكى-سىرتقى كوشى-قوندى ايتۋعا بولاتىن شىعار. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ىشكى-سىرتقى كوشى-قونعا باسا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ۇكىمەتكە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىگىنە قونىس اۋدارۋشىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمىن 70 اەك-كە كوبەيتۋدى تاپسىرعان ەدى.
قاراتاۋدىڭ باۋىرىنان كوش كەلەدى. بۇل – «بارادى اۋىلىم كوشىپ قىزىلجارعا...» دەپ اندەتىپ شىققان ءسان-سالتاناتتى سالقار كوش. باعىتى – كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە. «كوش بايسالدى بولسىن!» دەپ تىلەدىك. سونىمەن بۇل كوش-كەرۋەننىڭ جەز بۇيداسىن جەتەكتەگەندەردىڭ ءبىرى بۋراحان داقانوۆ دەگەن ازامات ەكەن. تۋرا ماعىناسىندا كوشتى باستاعان, قوعام بەلسەندىسى. ەسىم-سويىنىڭ ءوزى كوشكە بەيىم, قاڭتاردا جاراعان بۋراداي جىگەرلەنىپ تۇر. وسىناۋ ءۇش-ءتورت جىلدىڭ بەدەرىندە بۇل ازامات تالدىقورعاننان قىزىلجارعا قونىس اۋدارىپ, ءوزى ورىن تەپكەن سوڭ: «سولتۇستىك ءوڭىر بوس جاتىر, جەردى يەن تاستامايىق, يەلەنەيىك» دەپ ۇران تاستاعان ەدى. ءاۋ باستا كوبىمىز سەنبەگەن سەكىلدىمىز. الايدا ازامات العان بەتىنەن قايتپادى, بىلتىر نارتاۋكەل دەپ «Tauekel» قوعامدىق ۇيىمىن قۇردى. ۇرانى «سولتۇستىك – بىزگە امانات!» ءسويتىپ, ول مۇنىڭ ءبارى جاي عانا ۇران ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. مىنە, ناقتى جۇمىسقا بىلەكتى سىبانىپ كىرىسىپ كەتتى.
وڭتۇستىكتەگى كەزدەسۋ
بۋراحان داقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇركىستان ءوڭىرى – سولتۇستىككە ناعىز قازاقي دونور. ول اقپارات بەتتەرىندە تۇركىستان وبلىسىنا «تەرىسكەيگە كوش» ماسەلەسىمەن باراتىنىن سۇيىنشىلەي حابارلاعان ەدى.
– «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا اكىمدىكپەن بىرلەسىپ, اۋدان-اۋىلداردى ارالاۋدى, كەزدەسۋلەردى باستايمىز. ادام سانى 2,2 ميلليوننان اسىپ, جىلىنا كەم دەگەندە 60 مىڭنان استام ءسابي دۇنيەگە كەلەتىن ءوسىمتال ءوڭىر – سولتۇستىككە ناعىز «ادامي ءھام قازاقي» ينۆەستور بولماق. سول سەبەپتى بۇل ساپاردا بارىمىزدى سالىپ, قولدان كەلگەنشە كوشۋگە نيەتتى ادامداردى كوپتەپ تارتۋىمىز قاجەت. دەگەنمەن بۇل العاشقى ساپار – جەر شولۋ, باجايلاۋ ماقساتىندا. سول سەبەپتى قالاي, قاشان جانە كىمدى, قايدا كوشىرۋ كەرەك ەكەنىن ءوز كوزىممەن كورىپ, تاجىريبە جيناپ قايتقىمىز كەلەدى. قىسقاسى, وبلىس, اۋدان ءماسليحاتى دەپۋتاتتارىمەن, تۇركىستاننىڭ بەلدى كاسىپكەرلەرىمەن جولىعىپ, تەرىسكەيگە كوشتىڭ ءمانىن, ماڭىزدىلىعىن جەتكىزۋگە تىرىسامىز, دەگەن ەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تۇركىستان وبلىسى بويىنشا ءۇي كەزەگىندە 75 مىڭ ادام, جەكە ءۇي سالۋعا جەر تەلىمىن سۇراپ تىزىمدە تۇرعاندار 410 مىڭنان اسقان. دەمەك, ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن مىقتاپ قولعا السا مىنا ساننىڭ كەم دەگەندە 10 پايىزىن سولتۇستىككە قونىستاندىرۋعا ابدەن بولادى. ونىڭ ۇستىنە, بيىل سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوشەتىندەرگە ءۇشىن 6 700 كۆوتا بولىنگەن.
بۋراحاننىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. ماسەلەن, «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا, بىلتىر قونىس اۋدارعانداردىڭ ىشىندە 3 652 ەڭبەككە جارامدى ادامنىڭ 2 811-ءى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان. بىرجولعى سۋبسيديا بويىنشا 7 622 قاتىسۋشىعا بەرىلسە, ال 5 633 ازاماتقا تۇرعىن ءۇي شىعىندارى بويىنشا سۋبسيديا بەرىلگەن ەكەن.
– شەتەلدەن كوشىپ كەلەتىن قانداستار مەن ىشكى قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋدىڭ 2023 جىلعا ارنالعان وڭىرلىك كۆوتاسى 8 652 ادامعا جوسپارلانعان. ونىڭ 1,9 مىڭى قانداستار ءۇشىن ال 6,7 مىڭى – ىشكى قونىس اۋدارۋشىلارعا باعىتتالعان. مينيسترلىكتىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىس ورىندارى قۇرىلاتىن جانە قولدانىستاعى بيزنەس-جوبالار كەڭەيتىلەتىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە ىشكى قونىس اۋدارۋ تەتىگىن قايتا قارايدى. سونىمەن بىرگە تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان ازاماتتارعا جاڭا تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا 4 ملن تەڭگەگە دەيىنگى مولشەردە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا قارجىلاي كومەك الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتتارىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ وتىر, – دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى.
بۇعان قوسا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەر قاتارىندا. سول سەبەپتى وڭتۇستىك حالقى بۇل ايماققا مەملەكەتتىڭ «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا قونىس اۋدارا الادى. وسىعان وراي تۇركىستان وبلىسىنا «وتانداستار قورىنىڭ» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا وكىلى ءالفارابي مىڭباي, ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىمەن اينالىساتىن «Tauekel» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى بۋراحان داقانوۆ, اقجار اۋدانىنىڭ حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى باۋىرجان بارجانوۆ ارنايى بارىپ, جيىن وتكىزدى.
تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن, الگى ارنايى بارعان ازاماتتار وڭتۇستىكتەگى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, تۇرعىندارىمەن بەيرەسمي كەزدەسۋ وتكىزىپ, اتالعان باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىندىرگەن. تەك اقپاراتتاندىرىپ قانا قويماي, تەرىسكەيدىڭ تۇرعىنى رەتىندە كوشۋگە نيەتتى ازاماتتاردان جاۋاپتى وكىلدەردىڭ توبىن جاساقتايدى.
– «Tauekel» قوعامدىق ۇيىمى – بۇگىندە سولتۇستىككە كوشىپ كەلگەن ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا اشىلعان ەل كولەمىندەگى جالعىز ۇيىم. قازىر وسى باستامانى ناسيحاتتاۋعا كۇش جۇمساپ جاتىرمىز. اسىرەسە, حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىن قونىستاندىرۋعا ۇندەۋ تاستاپ, جەرگىلىكتى جانە ورتالىق دەڭگەيىندە ماسەلە كوتەرىپ, جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسۋدامىز. شىندىعىنا كەلسەك, سولتۇستىكتەگى اۋىلداردىڭ تاعدىرى وڭتۇستىكتەگى ەلگە بايلانىستى. ويتكەنى 300-400 ورىنعا شاقتالىپ سالىنعان كەيبىر مەكتەپتەردەگى بالا سانى 10-عا دا جەتپەيدى. بۇل – ءبىر عانا مىسال. بىزگە مەديتسينا, ءبىلىم, كاسىپكەرلىك, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىمەن اينالىساتىن ماماندار اۋاداي قاجەت. قولىنان ءىس كەلەتىن ءاربىر تۇرعىندى قۋانا قارسى الامىز. ءبىزدىڭ ايماقتا جەر پروبلەماسى جوق. مەملەكەت بەكىتكەن كومەكتەن باسقا دا قولداۋلاردى كورسەتۋگە دايىنبىز. ەڭ باستىسى, ازاماتتار ناقتى كاسىپ تاڭداپ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا ىنتالى بولسا جەتكىلىكتى. ولاردىڭ قونىس اۋدارعانى ەل-جەر ءۇشىن ماڭىزدى, دەيدى بۋراحان داقانوۆ.
جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن وتكەن جيىنعا تۇركىستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ءارى وسى باعىتتى ناسيحاتتاۋشى جاڭاباي اعابەكوۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان نۇراشوۆ قاتىستى. دەپۋتات كوشۋگە نيەتتى تۇرعىندار سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اۋداندارمەن تانىسۋى ءۇشىن اۆتوبۋس قاراستىرىپ, جول شىعىنىنا دەمەۋشىلىك جاسايتىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى ول ءبىراز جىل بۇرىن بۇل يگى ءىستى قولعا الىپ, كوشكە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ازامات بولاتىن.
تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇركىستان قالاسى مەن سارىاعاش اۋدانىندا ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قوندى قالىپتاستىراتىن ورتالىقتار اشۋ جوسپارلانعان. وندا ماماندار حالىققا كەڭەس بەرىپ, زاڭدىلىعىن ءتۇسىندىرىپ, ءتارتىبىن ۇيرەتىپ, باعدارلامالاردى تانىستىرادى. بۇل ورتالىقتىڭ ەرەكشەلىگى – تەك كوشى-قون سالاسىمەن عانا اينالىسپاق نيەتتە.
ايتا كەتەيىك, دەلەگاتسيانىڭ 5 كۇنگە جوسپارلانعان جۇمىس ساپارى ماقتاارال, جەتىساي, سارىاعاش, كەلەس, قازىعۇرت, تولەبي, سايرام جانە ورداباسى اۋداندارىندا جالعاسقان.
سولتۇستىكتى بەتكە الدى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تايىنشا اۋدانىنىڭ كىرەبەرىسىنە جەتكەن اۆتوبۋستىڭ الدىنان تەرىسكەيلىك اعايىندار مەن جەرگىلىكتى اكىمدىك وكىلدەرى سالتاناتتى تۇردە شاشۋ شاشىپ, ىستىق ىقىلاسىمەن كۇتىپ الدى.
– 50 شاقتى ادامنان قۇرالعان (ارقايسىسى ءبىر اۋلەتتى, اۋىلدى جاۋاپتانعان وكىلدەر) توپ جەر شولۋشىلاردى باستاپ, ەكى كۇن جول ءجۇرىپ قىزىلجارعا جەتتىك. وكىلدەر 5 توپقا ءبولىنىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 13 اۋدانىن ءوز كوزىمەن كورىپ, فوتو-ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ الادى. بۇل قونىس اۋدارۋدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. ەڭ ءبىرىنشى ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى بار, جالپى جان-جاقتى اۋقىمدى ماسەلە. بۇل باستامانى جەرگىلىكتى اكىمدىك تە قولداپ, قۋاتتاپ وتىرعانى بايقالدى, دەيدى قوعام بەلسەندىسى قايرات كارىباەۆ.
«Tauekel» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى بۋراحان داقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ۋاقىتقا دەيىن سولتۇستىككە تۇركىستاننان 12 مىڭ ادام قونىس اۋدارعان. بۇل جولعى جەر كورۋگە بارعاندار ولارمەن دە كەزدەسىپ, تەرىسكەيدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقان.
قوناقتاردى قارسى العان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساتجان ابلاليەۆ وڭىردە نە بار, نە جوعىن از سوزگە سىيعىزىپ جاقسى تانىستىرىپ ءوتتى.
– سولتۇستىككە كەلگەن اعايىندى ۇلدە مەن بۇلدەگە وراي قويامىز دەۋگە بولمايدى. بۇل جاققا وزدەرىڭىز ەڭبەك ەتىپ, جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن كەلۋلەرىڭىز كەرەك. قازىر وزىمىزدە 13 مىڭنان استام جۇمىسسىز ادام بار ەكەن. ونىڭ ۇستىنە 14 مىڭ بولىپ قوسىلۋدىڭ كەرەگى جوق. كەرىسىنشە, سىزدەر جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ولاردى دا, وزدەرىڭىزدى دە جۇمىستى بولعىزساڭىزدار قۇبا-قۇپ. ال وعان ءبىزدىڭ وڭىردە مۇمكىندىك مول. قازىر وبلىستا 4 مىڭنان استام ۆاكانسيا بوس تۇر. بىزدە ءبىر قىزىعى, جۇمىسسىزدار دا, بوس جۇمىس ورىندارى دا بار, دەپ اعىنان جارىلدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
سونىمەن قاتار جەر شولۋعا بارعان ازاماتتاردىڭ دا پىكىرىن سۇراپ كوردىك. ماسەلەن, ولجاس ءابداليموۆتىڭ بۇل ساپارعا ايتار العىسى مول.
– مەن تۇركىستان وبلىسى, تولەبي اۋدانى لەڭگىر قالاسىنىڭ تۇرعىنىمىن. بۇل جاقتا بۇرىن كەلىپ قونىستانعان جەرلەستەرىمىزبەن كەزدەستىك. ونداعى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, قونىستانۋعا قولايلى جەر شولىپ قايتتىق. سولتۇستىكتەن ازىرگە ەشقانداي قيىندىق بايقامادىق. كوپتەگەن سالاعا مامان تاپشى ەكەنىن, مەكتەپتەرگە بالالاردىڭ قاجەت ەكەنىن كوردىك. كەلگەن 50 ادامنىڭ بارلىعى دا كوشىپ كەلۋگە نيەتتى. جەرگىلىكتى جەردەگى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە بىزگە كومەكتەسىپ باقتى. جۇرتتىڭ ىلعي ايتىپ جۇرەتىن كليمات ماسەلەسى تۋرالى دا سۇراپ, بىلدىك. ونىڭ دا اناۋ ايتقانداي قيىن ەشتەڭەسى جوق ءتارىزدى. ادام كەز كەلگەن نارسەگە بەيىمدەلگىش قوي. ءتىپتى ءبىز تۇگىلى الىس شەتەلدەن دە اعايىندار كوشىپ كەلىپ, قونىستانىپ جاتىر. ەلدەن ەلگە كوشكەننەن قاراعاندا, ءبىز ەلدىڭ ىشىندەمىز. ءسوز سوڭىندا تۇركىستان حالقىن تەرىسكەيدى اۋەلى ءوز كوزىمەن كەلىپ كورۋگە شاقىرامىز. سونىمەن قاتار, وسىناۋ يگى ءىستىڭ باستاماشىسى بولىپ جۇرگەن بۋراحان داقانوۆ پەن جاڭاباي اعابەكوۆ سەكىلدى ازاماتتارعا العىس ايتامىز, دەيدى ول.
شەشۋشى ءسات
وسىلايشا, 2015-2022 جىلدار ارالىعىندا تۇركىستان وبلىسىنان ەلىمىزدىڭ جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە 11 892 ادام قونىس اۋدارعان بولسا, ەندى ونىڭ قارقىنى كۇشەيمەك.
سونىمەن ساپارعا شىققان 52 ازاماتتىڭ 16-سى بىردەن قۇجاتتارىن وتكىزىپ, كۆوتا الۋعا سۇرانىس بەرىپ ۇلگەرگەن. ناقتى شەشىم قابىلداپ, ءوزىنىڭ كوشەتىن ورنىن تاڭداپ العاندار قۋانىشتارىن جاسىرمادى. سونىڭ ءبىرى – مۇحامەدجان الدياروۆ.
– مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اقجار اۋدانىندا بولىپ, ءداۋىت, اقجارقىن, قاراشىلىك, تالشىق دەگەن ءتورت اۋىلدى ارالادىم. ونىڭ ورتالىعى (تىرەك اۋىل) تالشىق ەكەن. مەن قاراشىلىك اۋىلىن تاڭدادىم. ماعان ول اۋىلدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ۇيىمشىل حالقى ۇنادى. قۇجاتتارىمدى تاپسىرىپ, كۆوتاعا ءوتىنىش جازىپ كەتتىم. بۇيىرسا, الداعى ءبىر اي ىشىندە كوشىپ كەلمەكپىن, دەيدى ول.
سونداي-اق ساۋراندىق ءادىلحان جۇمادۋللا شال اقىن اۋدانى ەڭبەك اۋىلىن تاڭداپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك اۋىلى – ەڭبەك ەتۋگە قولايلى, تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى قولجەتىمدى ەكەن. اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا كوڭىلىنەن شىققان كورىنەدى.