ورتالىق ازيا – جاھاندىق ساۋدا قاتىناسىنداعى ماڭىزدى ءوڭىر. قازاقستان – وسى وڭىردەگى بەلسەندى ءارى كوشباسشى ويىنشى. كەز كەلگەن ەل نەمەسە ۇيىم وڭىرمەن ينتەگراتسيا بارىسىندا بىزبەن ساناسادى. بۇل, ارينە, يىقتاعى جۇكتى اۋىرلاتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرا تۇسەدى. سوڭعى ەكى اپتادا ورتالىق ازياعا قاتىستى ءۇش بىردەي (وزگە ءىرىلى-ۇساقتى ءىس-شارانى ەسەپكە الماعاندا) ىرگەلى جيىن ءوتتى. ۇشەۋىنىڭ دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءمانى زور, ماڭىزى وراسان.
الماتى باسقوسۋى
اۋەلگىسى الماتىدا وتكەن «ەۋروپالىق وداق – ورتالىق ازيا» ەكونوميكالىق فورۋمى. جالپى, سوڭعى جىلدارى, اسىرەسە ايماقتاعى گەوساياسي تاۋەكەلدەن كەيىن ەو-نىڭ ورتالىق ازياعا ايرىقشا كوڭىل بولە باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەۋروپالىق كوميسسيا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆالديس دومبروۆسكيستىڭ ايتۋىنشا, ەو وڭىرگە تسيفرلى جانە سپۋتنيكتىك بايلانىستى دامىتۋ بويىنشا كومەك كورسەتپەك. وعان قوسا ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى بيزنەس ورتانى تارتىمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە ارنالعان ارنايى باعدارلاما دا ازىرلەنبەك. بۇل باعدارلاما وڭىرگە جاڭا ينۆەستيتسيا اكەلۋگە ىقپال ەتەدى. فورۋم بارىسىندا سانكتسيا ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. تاپ قازىرگى جاعدايدا بۇل تاقىرىپتىڭ قاۋزالماي قالۋى دا مۇمكىن ەمەس. ەو-نىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى كەستۋتيس يانكاۋسكاستىڭ ايتۋىنشا, رەسەيگە جەتكىزىلمەۋگە ءتيىس تاۋارلار جونىندە وا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتى تولىق اقپاراتتاندىرىلعان.
ء«بىز كەڭەيتىلگەن ءتىزىمدى ۇسىندىق. ۋكرايناداعى ۇرىس دالاسىندا زىمىراندار مەن دروندار جوعارى تەحنولوگيالاردى – چيپتەردى, جارتىلاي وتكىزگىشتەردى جانە تۇرمىستىق تەحنيكانىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرىندە كەزدەسەتىن باسقا دا بىرقاتار كومپونەنتتى پايدالانادى. كىر ماشيناسى – اپپاق, تازا, جاقسى قۇرىلعى. بىراق ودان ادامداردى ولتىرۋگە قاجەتتى بولشەكتەر الىنادى. وعان جول بەرۋگە بولمايدى. ونداي جەتكىزىلىمدى توقتاتۋ كەرەك. ءيا, مۇمكىن بۇدان بىرەۋلەر اقشا تاباتىن شىعار. بىراق باسقا قىرىنان قاراعاندا بۇل – ادام ولتىرۋگە ۇسىنىلىپ جاتقان اقشا سەكىلدى دۇنيە. ەگەر مۇنىڭ ءبارى قايتالاما سانكتسياعا الىپ كەلەر بولسا, وندا زاڭدى بيزنەستىڭ بۇعان باس سۇعۋى ورىندى بولا ما؟ ونىڭ ۇستىنە قازىر ساۋدا قاتىناستارىن جاقسارتۋ, جاقسى كەلىسىمدەر مەن ينۆەستيتسيالار ءۇشىن ۇلكەن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى ەو ەلشىسى.
جاقىن ۋاقىتتا ەو مەن وا اراسىندا جاڭا لوگيستيكالىق باعىتتار پايدا بولا باستايتىن سياقتى. بۇعان ەو تاراپى اشىق, ال ورتالىق ازيا ەلدەرى جاسىرىن جاعدايدا مۇددەلى. ويتكەنى ەو تاۋار تاسىمالىنىڭ سانكتسيا سالىنعان ەلدەر ارقىلى جۇزەگە اسقانىن قالامايدى. بيىل قىستا جۇزدەگەن جۇك كولىگىمىزدىڭ پولشا اۋماعىندا قامالىپ قالۋى – سونىڭ دالەلى. سوندىقتان ەو وڭىردەگى بەس مەملەكەتتىڭ تاسىمال باعىتىن ءارتاراپتاندىرۋىن قولدايدى. مۇنداي جاعدايدا تىعىرىقتان شىعاراتىن جالعىز باعىت – ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى (تحكد). ول كاسپي تەڭىزىنەن باستاۋ الىپ, ازەربايجان, گرۋزيا ەلدەرىن باسىپ وتەدى. ەۋرووداق وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قىتايدان كەلەتىن تاۋارلار اعىنىن قازاقستان, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا شىعارۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.
سوڭعى بەس جىل كولەمىندە تحكد ارقىلى جونەلتىلگەن جۇك تاسىمالى اجەپتاۋىر ءوستى. بىراق اتالعان ءدالىزدىڭ الەۋەتىن كەمىتىپ تۇرعان بىرقاتار فاكتور بار. ولار – اقتاۋ پورتىنىڭ جىلىنا 4-5 ملن توننا عانا جۇك قابىلداي الاتىنى (قازىرگى تالاپ ودان 2-3 ەسە جوعارى), باكۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتى قۋاتتىلىعىنىڭ دا كەڭەيتۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعانى, جۇك اعىنىنىڭ ۇلعايۋ تالابىنا ساي بولا المايتىن تەمىرجول ماسەلەسى. تحكد ەلدەرى ءۇشىن بەكىتىلگەن بىرىڭعاي ءتاريفتىڭ بولماۋى دا تاسىمالعا كەدەرگىسىن تيگىزەدى.
ء«بىرىنشى كەزەكتە بىرلەسكەن تاريف, بىرلەسكەن وپەراتور جونىندە كەلىسىم جاسالۋى كەرەك. كەمشىلىكتەر كەزدەسە بەرەدى. ەڭ باستىسى, ينفراقۇرىلىم بار, ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم ءجۇرىپ جاتىر. بىرتىندەپ تاسىمال كولەمى دە ارتادى. ءدال قازىر ينفراقۇرىلىمدى مودەرنيزاتسيالاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعانى دۇرىس. ينۆەستيتسيا مەيلىنشە جەدەل سالىنۋى كەرەك. جازدىڭ سوڭى, كۇزدىڭ باسىندا ءبىز بريۋسسەلدە ينۆەستورلار فورۋمىن وتكىزبەكشىمىز. بۇگىنگى فورۋمعا كەلەر بولساق, مۇندا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك وكىلدەرى بەكەر كەلگەن جوق. ولار وڭىرگە اياق باسىپ جاتىر. تيىسىنشە باسقالاردى دا اكەلەمىز», دەيدى ەو-نىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى.
ەو-نىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ءدال بۇلاي سەنىمدى ءارى جاناشىرلىقپەن سويلەۋى استە تەگىن ەمەس. ويتكەنى ەو – ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ەڭ ءىرى ينۆەستور. وڭىردەگى بۇكىل ينۆەستيتسيانىڭ 40 پايىزى تاپ وسى ەۋرووداقتان كەلەدى. بۇل تۇرعىدا قىتاي دا, رەسەي دە ەو-مەن شەندەسە المايدى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ورتالىق ازيا مەن ەو اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 61 پايىزعا ارتىپ, 49 ملرد دوللاردى قۇراعان. قازاقستان سىرتقى ساۋداسىنىڭ 30 پايىزى ەو-عا تيەسىلى. بىلتىر ەۋرووداق بىزگە 12,5 ملرد دوللار قۇيعان. بۇل – سوڭعى ون جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش.
قىسقاسى, ەو-مەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ, ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن دە ەرەكشە پايدالى بولماق. ەو-نىڭ قازىرگى قولداۋىن پايدالانىپ, لوگيستيكالىق باعىتتاردى قايتا جاڭعىرتۋ, جاڭا باعىتتار اشۋعا تالپىنۋ جانە اشۋ, سونىمەن بىرگە تحكد الەۋەتىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى. بىراق تاپ قازىرگى جاعدايدا رەسەيگە تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى جەتكىزۋ, ەو ەسكەرتپەسىنە قۇلاق اسپاۋ وتە قاتەرلى بولماق. «قاي تاراپتى تاڭدايسىڭدار, ەرىك وزدەرىڭدە» دەگەندى ەمەۋرىنمەن جەتكىزىپ وتىر ەو وكىلدەرى.
سيان ءسامميتى
ورتالىق ازيانىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسى «ورتالىق ازيا – قىتاي» سامميتىندە دە جان-جاقتى تالقىلاندى. سامميتكە قاتىسقان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الەۋەتىن قىتايدىڭ وراسان زور ەكونوميكالىق قۋاتىمەن ۇشتاستىرۋ ءبىزدىڭ كوپ قىرلى سەرىكتeستىگىمىزگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەدى.
«قازاقستان وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى ءارى جانجاقتى رەفورما جۇرگىزىپ جاتىرمىز. شەتەل ينۆەستورلارىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا جانە كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزگە 350 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. سونىڭ 23 ميلليارد دوللاردان استامى قىتايدىڭ ەنشىسىندە. قىتايمەن ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا دايىنبىز. كەشە مەملەكەتتىك ساپارىمنىڭ اياسىندا ينۆەستيتسيالىق فورۋم ءوتتى. جيىندا جالپى قۇنى 22 ميلليارد دوللار بولاتىن بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازاق تاراپى بۇل كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن. گەوگرافيالىق جاعدايىمىزدى ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىز ايماقتىڭ جانە تۇتاس قۇرلىقتىڭ ماڭىزدى كولىك-لوگيستيكا ءدالىزى بولا الادى. قازاقستان وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ قىتايمەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە لوگيستيكالىق الەۋەتىن جۇمىلدىرۋعا ءازىر. وسىعان وراي قازاقستان دوستاس قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە لوگيستيكالىق الەۋەتىن ىسكە قوسا الادى. ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-ساتتىق كولەمى 31 ميلليارد دوللارعا جەتتى. توراعا سي تسزينپينمەن بۇل كورسەتكىشتى 40 ميللياردقا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە ۋاعدالاستىق», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ايماقتىڭ قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناسى جىل ساناپ قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. اتاپ ايتقاندا, بىلتىر ساۋدا اينالىمى 70 ميلليارد دوللارعا جەتكەن (ونىڭ 45 پايىزى – 31 ملرد دوللار قازاقستانعا تيەسىلى). قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 2030 جىلعا قاراي 100 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار دەيدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. جالپى, سامميت قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارى سيان دەكلاراتسياسىنا قول قويدى جانە بىرقاتار باستامانى قابىلدادى. سونىڭ اراسىندا قاۋىپسىزدىك, لوگيستيكا, ساۋدا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, گۋمانيتارلىق ارىپتەستىك جانە ەكولوگيا سالالارى ەرەكشە نازارعا ىلىگەدى.
وسى جيىن اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ينفراقۇرىلىمدىق جوباسى نەگىزىندە قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, اياگوز – تاچەن قازاق-قىتاي تەمىرجول باعىتىن ىسكە قوسۋعا, قىتاي – تاجىكستان – وزبەكستان اۆتوماگيسترال قۇرىلىسىن باستاۋعا, تۇرىكمەنستان – قىتاي ءتورتىنشى گاز قۇبىرى جەلىسىن جەدەلدەتىپ سالۋعا ۋاعدالاسقان. قىتاي قىسقا مەرزىمدە ترانسشەكارالىق ساۋدا ارناسىن كەڭەيتۋگە نيەتتى. سول نيەتپەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قايتارىمسىز نەگىزدە 3,7 ملرد دوللار بولمەك.
قىرعىز ساياساتتانۋشىسى مارس ساريەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, سياندا وتكەن سامميت قىتايدىڭ ءبىزدىڭ وڭىردە تەك ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالاتىن ءىرى ەكونوميكالىق سەرىكتەس قانا ەمەس, اسا قۋاتتى تۇراقتاندىرۋشى, بىرىكتىرۋشى كۇش بولا باستاعانىن اڭعارتادى دەيدى.
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى دانيار اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات قۇرۋعا ۇمتىلادى دەيدى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارىن بىرنەشە رەت انىقتادى: رەسەي, اقش, قىتاي, تۇركى الەمى ەلدەرى, ەۋرووداق. قازاقستان سىرتقى ساياساتتا تەپە-تەڭدىك ۇستاپ قانا وتىرعان جوق, سونىمەن بىرگە بارلىق باعىت بويىنشا سەرىكتەستىك اياسىن كەڭەيتۋدە. ويتكەنى قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سالادا – تۋريزمنەن يننوۆاتسياعا دەيىنگى الەۋەتى زور. ەندى وسى الەۋەتتىڭ ءبىر بولىگىن شىندىققا اينالدىراتىن ۋاقىت كەلدى. سامميتتە قول قويىلعان قۇجاتتار استانانىڭ قىتايمەن دوستىق قارىم-قاتىناستان ۇلتتىق ەكونوميكاعا بارىنشا پايدا تۇسىرۋگە نيەتتى ەكەنىن كورسەتەدى», دەيدى ول.
شولپان-اتا جيىنى
شولپان-اتادا وتكەن «ورتالىق ازيا – ەۋروپالىق وداق» فورماتىنداعى كەزدەسۋ دە ايرىقشا مانگە يە. مۇندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاسىمال باعىتتارىنا كەڭىنەن توقتالىپ, بۇل رەتتە ەو قولداۋىنىڭ قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆاسى مول.
«جۋىردا قىتايعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىمنىڭ اياسىندا قىتايلىق سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە سيان قالاسىندا لوگيستيكالىق تەرمينالدىڭ ىرگەتاسىن قالادىق. بۇل پورت ورتالىق ازيا تەرريتورياسى ارقىلى ەۋروپاعا تىكەلەي كونتەينەرلىك پويىزداردى جىبەرۋ ءۇشىن ماڭىزدى حاب بولماق. سونداي-اق ءبىز ترانسكاسپي باعىتىن قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىمەن ۇشتاستىرۋعا ۋاعدالاستىق. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپاعا ەكسپورتتالاتىن قازاقستان مۇنايىنىڭ 80 پايىزى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ورتاق مۇددەنى ەسكەرە وتىرىپ, ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى وسى قۇبىر ارقىلى مۇنايدىڭ ۇزاقمەرزىمدى جانە تۇراقتى جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەۋرووداق ءارى قاراي دا قولداۋ كورسەتە بەرەدى سەنەمىز», دەدى پرەزيدەنت.
قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ سىرتقى ويىنشىلاردىڭ وڭىرىشىلىك ۇدەرىستەرگە ارالاسۋىنا كۇمانمەن قارايمىن دەگەن كوزقاراسىن جەتكىزدى.
«بىرىنشىدەن, مەنتاليتەتتەگى ايىرماشىلىققا بايلانىستى. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ كۇن ءتارتىبىمىز, امبيتسيامىز تەك وڭىرلىك تۇرعىدا عانا. ءبىز الەمدىك ليدەرلىك ءۇشىن كۇرەسكىمىز كەلمەيدى. الەمگە تاڭعىمىز كەلەتىن قانداي دا ءبىر ماقساتىمىز جوق. سوندىقتان ءبىز – قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان, الدىمەن ءوزىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشىپ الۋىمىز كەرەك. مەن «بىرلەسۋ» دەگەن سوزگە كۇدىكپەن قارايمىن. تارتىلا ءتۇسۋ نەعۇرلىم كۇشتى بولعان سايىن, ءبىر-ءبىرىن كەرى يتەرۋ دە سوعۇرلىم كۇشەيەدى», دەيدى ول.
قالاي بولعاندا دا قازىر ورتالىق ازيا ءۇشىن تالاس ءتاۋىر ءجۇرىپ جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. حالىقارالىق سالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ورتالىق ساراپشىسى ۋەسلي ءحيللدىڭ پايىمىنشا, الەم ەلدەرىن وا-نىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرسى قىزىقتىرادى.
«ورتالىق ازيانىڭ رەسۋرستارى ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق ەنەرگيا سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ەو ەلدەرى بىرتىندەپ رەسەي كومىرى مەن مۇنايىنان جانە تابيعي گازىنان باس تارتىپ جاتىر. بۇل رەتتە ولار ءۇشىن وا رەسۋرستارىن تۇتىنۋ قولايلى. ورتا جانە ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قازاقستان – الەۋەتتى مۇناي جانە ۋران ەكسپورتتاۋشى. اسىرەسە جىل ساناپ ۋران ماڭىزدىلىعى ارتىپ كەلەدى. الەم بويىنشا ۇزدىك وندىقتا قازاقستاننىڭ ءتورت ۋران كەنىشى بار جانە ونىڭ جاريالانعان قورى جاھاندىق ۋراننىڭ 15 پايىزىن قۇرايدى. وزبەكستاندا دا از بولسا دا مۇناي جانە تابيعي گاز بار. تۇرىكمەنستان ءوزىنىڭ باي تابيعي گاز قورىمەن ايگىلى. بىراق ەو-عا باعىتتالعان قۇبىر جەلىلەرىنىڭ كوبى رەسەي نەمەسە يران اۋماعىن كەسىپ وتەدى. وسىعان بايلانىستى ازەربايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا ارقىلى لوگيستيكا مەن ترانزيت قۋاتىن ارتتىرۋ وڭتايلى نۇسقا بولماق», دەيدى ول.