ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاق دالاسىندا گۋلاگ-قا قاراستى بىرنەشە ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى بولعانى بەلگىلى. سولاردىڭ قاتارىندا «وتانىن ساتقاندار» دەگەن ايىپپەن اباقتىعا جابىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ايەلدەرى وتىرعان «الجير» لاگەرى دە بار.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, 1937 جىلدان 1953 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن لاگەردە ءار جىلدارى 18 مىڭعا جۋىق ايەل «جازاسىن» وتەپ, اۋىر ەڭبەككە جەگىلگەن. بۇگىندە ولاردىڭ ىشىنەن كوزى ءتىرى ەشكىم قالعان جوق. ەڭ سوڭعى تۇتقىن اننا ەندانوۆا 2014 جىلى رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا قايتىس بولدى. دەگەنمەن «الجير»-ءدىڭ سۋىق باراكتارىن پانالاپ, اقمولانىڭ ىزعارلى جەلىن باستان كەشكەن ءتىرى كۋاگەرلەر بۇل ومىردە ءالى دە بار. ولار لاگەردە تۇتقىن رەتىندە وتىرماسا دا, وسىندا اناسىمەن بىرگە ەرە كەلگەن نەمەسە وسى جەردە ءومىر ەسىگىن اشقان سابيلەر. سولاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە مينسك قالاسىندا تۇراتىن 86 جاستاعى مايا كلياشتورنايا.
ول – «بەلارۋستىڭ ەسەنينى» اتانعان بەلگىلى اقىن تودور كلياشتورنىيدىڭ قىزى. اكەسى اقىندىق ونەرىمەن قاتار, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدار مەن راديولاردا جۇمىس ىستەگەن تانىمال جۋرناليست ەدى. ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداعان كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتارىن قۇرتۋ – كسرو بيلىگىنە كەلگەن بولشەۆيكتەردىڭ ەڭ باستى ماقساتى بولعانى ءمالىم. ولاردىڭ قاندى شەڭگەلىنە بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرگەن تودور دا ءىلىندى. 1937 جىلدىڭ 30 قازانىندا بەلورۋس حالقىنىڭ 50-دەن اسا مادەنيەت جانە عىلىم قايراتكەرىمەن بىرگە ءبىر تۇندە اتىلعاندا, ول بار بولعانى 34 جاستا ەدى.
ونىڭ ارتىندا جۇبايى يانينا گەرمانوۆيچ پەن كامەلەتكە تولماعان ءۇش قىزى قالدى. «جالعان دۇنيە ءبىر اينالدىرسا, شىر اينالدىرادى» دەمەكشى, كوپ وتپەي قانىپەزەر جۇيە اقىننىڭ وتباسىنا دا اۋىز سالادى. ءدال وسى ۋاقىتتا قازاقستاندا «قارلاگتىڭ» ارنايى بولىمشەسى رەتىندە «26-نۇكتە» دەگەن رەسمي اتاۋمەن جاڭا لاگەر اشىلىپ, ول جەرگە «حالىق جاۋلارىنىڭ» ايەلدەرىن ۆاگون-ۆاگونمەن اكەتىپ جاتقان بولاتىن. حالىق اراسىندا «الجير» اتانىپ كەتكەن وسى قاسىرەتتى قاپاسقا يانينا گەرمانوۆيچ تە قولىنداعى 4 ايلىق ءسابيى – مايامەن بىرگە ايدالىپ كەتە باردى. جۇبايى ۇستالعاننان كەيىن ول بالالارىنا زيانى تيەر دەپ ۇلكەن ەكى قىزىنىڭ تەكتەرىن تۋىستارىنىڭ اتىنا اۋىستىرىپ ۇلگەرگەن ەدى. سونىڭ ارقاسىندا توديانا جانە ۆەسنالينا ەسىمدى قىزدارى قۋدالاۋدان امان قالدى.
ماقالامىزدىڭ كەيىپكەرى – مايا كلياشتورنايا وسىلايشا ءومىر ەسىگىن قازاق جەرىندەگى لاگەردە اشتى دەسەك تە بولادى. اناسى بۇرىن كورمەك تۇگىل ەستىمەگەن قازاق دالاسىنا العاش تابان تىرەگەندە, قولىندا شاقالاق قىزى مەن ازىناعان جۇك ۆاگونىندا ونى وراپ اكەلگەن ەسكى جايالىعى عانا بار ەدى. بۇل جايالىقتى بەكەرگە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان جوقپىز, ونىڭ دا كەيىنگى «تاعدىرىن» ماقالامىزدىڭ سوڭىندا ايتامىز.
تىكەنەك سىمنىڭ ار جاعىندا وتكەن كۇندەر مايا اجەيدىڭ ەمىس-ەمىس ەسىندە. لاگەر ورنالاسقان جەردەگى جالاڭاش كولى جاعاسىندا قامىس شاۋىپ, ولاردى بۋىپ-ءتۇيىپ جيناۋمەن اينالىسقان اناسىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ وسكەن ءسابي بۇل قاپاستا 3 جاسقا دەيىن بولدى. ءتارتىپ بويىنشا بالدىرعانداردى 3 جاسقا تولعاننان كەيىن لاگەردە قالدىرۋعا رۇقسات جوق. ودان كەيىن بالالار ۇيىنە جىبەرىلۋى كەرەك. سول كەزدە ءتىلى دە ءالى تولىق شىقپاعان ءسابي بولسا دا, اناسىمەن قوشتاسقان كۇنى ونىڭ ەسىندە جاقسى ساقتالىپ قالىپتى. يانينا گەرمانوۆيچ قاسىنداعى جان دەگەندە جالعىزىنان ايىرىلار كۇنى ءبىر جاپىراق ءسابيىن قۇشاعىنا باسىپ: «مايا, ەسىڭدە ساقتا, سەن جالعىز ەمەسسىڭ. سەنىڭ توديانا جانە ۆەسنالينا اتتى باۋىرلارىڭ بار. ۇمىتپا. وسكەسىن ولاردى ىزدەپ تاپ. سەنىڭ تەگىڭ – كلياشتورنايا. سەن تودور كلياشتورنىي دەگەن اقىننىڭ قىزىسىڭ», دەپ قۇلاعىنا قۇيادى. قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنداعى دولينكادا ورنالاسقان وساكاروۆكا بالالار ۇيىنە كەتكەن قىزىنىڭ قولىنا: «سەنى وسىندا وراپ اكەلگەنىم» دەپ مينسكىدەن الا كەلگەن ەسكى جايالىقتى دا ۇستاتىپ جىبەرەدى.
مايا بالالار ۇيىنە تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قىزدارى ءازيزا جانە ريدامەن بىرگە وتكىزىلەدى. بۇل 1940 جىل بولاتىن. ەل ءىشى اشارشىلىقتىڭ زاردابىنان ءالى تولىق ارىلماعان, ونىڭ ۇستىنە قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭى قىرعيداي ءتيىپ, ەلدى تيتىقتاتقان, سوعىس قارساڭىنداعى قيىن شاقتار ەدى. بالالار ۇيىندە دە بۇلارعا جاسالعان جاعداي سىن كوتەرمەيتىن. ولار ەشقاشان تويىپ تاماق جەپ كورمەدى. ريدا رىسقۇلوۆا مەن مايا كلياشتورنايانىڭ كەرەۋەتتەرى قاتار ورنالاسقان ەدى. ەكەۋى تۇندە ويانعان سايىن ءبىر-ءبىرىن ءتىرى مە, الدە ءولى مە دەپ ۇنەمى تەكسەرىپ جۇرەدى ەكەن.
وساكاروۆ بالالار ۇيىندە مايا كلياشتورنايا 10 جاسقا دەيىن تۇردى. سول ۋاقىتتا بەلارۋستەگى ەكى اپكەسى دە بويجەتىپ, ءار جەرگە حات جازىپ, سىڭلىلەرىن ىزدەي باستاعان ەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بولشەۆيكتەردىڭ ماقساتى – ورىستان باسقا ۇلتتاردى وتكەن تاريحىنان اجىراتۋ, ۇلتتىق سالت-ساناسىنان قول ءۇزدىرۋ بولسا, سونىڭ ءبىر جولى – زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ولاردىڭ بالالارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى دا ءۇزۋ ەدى. سول سەبەپتەن بولسا كەرەك, «حالىق جاۋلارىنىڭ» بالالارىنا تۋىستارىنان كەلگەن حاتتاردى بەرمەيتىن. وساكاروۆ بالالار ۇيىندە دە جوعارىدان تۇسكەن تاپسىرما بۇلجىتپاي ورىندالىپ, ماياعا جازىلعان ەكى اپكەسىنىڭ حاتتارى ونىڭ قولىنا تيمەدى. مەكەمە قىزمەتكەرلەرى بالالارعا كەلگەن حاتتاردى تەرەزەنى جابۋعا پايدالاناتىن.
ءبىر كۇنى مايا ويناپ ءجۇرىپ تەرەزەگە جاپسىرىلعان قاعازدان ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن كورىپ قالادى. جاقىنداپ بارىپ وقىپ قاراسا, اناسى قوشتاسار كەزدە ايتىپ كەتكەن ەكى اپكەسىنىڭ ءوزىن ىزدەپ جازعان حاتى ەكەن. سول كەزدە ول ءوزىنىڭ شىنىمەن جالعىز ەمەستىگىن, ارتىنان جوقتايتىن باۋىرلارى بارىن انىق سەزىنەدى. حاتتا جازىلعان مەكەنجاي بويىنشا ول دا اپكەلەرىنە جاۋاپ جازىپ, اقىرى كوپ جىل كوز جازىپ قالعان باۋىرلار ءبىر-بىرىمەن قاۋىشادى. بەلورۋسسيادان ىزدەپ كەلگەن ەكى اپكەسى مايانى تۋعان جەرىنە الىپ كەتەدى. بۇل 1950 جىل بولاتىن.
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «بىزدەر – جەتىمدەرمىز» دەگەن ولەڭى بار ەدى عوي. سونداعى:
«ۇرىلار دا ەمەسپىز, قارىلار دا!
قارعىس تاڭبا بىزدەردەن ارىلار ما؟!
جىلىنامىز ءبىر اۋىز جاقسى سوزگە,
قارعىس اياز بىزدەردى قارىعاندا» دەگەن جىر جولدارى جالعان جالامەن اتىلعان بوزداقتاردىڭ جازىقسىز جاپا شەككەن ۇرپاقتارىنا قاراتىپ ايتىلعانداي. كىشكەنتايىنان اكە مەن انادان قول ءۇزىپ, ءتىرى جەتىم اتانعانى ازداي, بالالار ۇيىنەن شىققاسىن دا ماياعا «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن قارعىس تاڭبانىڭ جابىسىپ ءجۇرۋى بولەك اڭگىمە.
ميلليونداعان جاننىڭ قانىن موينىنا جۇكتەگەن حح عاسىر تاجالى – ستالين ولگەننەن كەيىن 1953 جىلى «الجير» لاگەرى دە جابىلعانى بەلگىلى. ايەلدەردەن «لاگەردە وتىرعانى جايىندا ەشكىمگە ءتىس جارماۋ» تۋرالى قولحات الىنىپ, ءبارى بوستاندىققا شىققانىمەن, مايانىڭ اناسى يانينا گەرمانوۆيچ قۇجاتىندا «حالىق جاۋى» دەگەن ءمور بولعاندىقتان ءوز ەلىنە قايتا الماي, 1955 جىلعا دەيىن قازاقستاندا جۇرگەن. سول جىلى «الجير» لاگەرى بۇزىلىپ, باراكتارىنىڭ ءبارى جەرمەن-جەكسەن ەتىلگەننەن كەيىن يانينا گەرمانوۆيچ تە تولىقتاي اقتالىپ, تۋعان جەرى – بەلورۋسسياعا تابان تىرەيدى. وسىلايشا, قانشاما ۋاقىت قاسىرەت شەككەن انا 20 جىلدان كەيىن قىزدارىمەن اقىرى قايتا تابىستى.
سول كەزدەن باستاپ بۇل وتباسى مۇشەلەرى ەشقاشان ءبىر-بىرىنەن اجىراعان ەمەس. ومىرلەرىنە وشپەس ءىز قالدىرعان قيىن-قىستاۋ كۇندەر ارتتا قالسا دا, مايا كلياشتورنايا ءبىر نارسەنى ەش ۋاقىتتا ەسىنەن شىعارمادى. ول – لاگەردە جانە بالالار ۇيىندە جەگەن قارا نان. كوبىنە اش جۇرەتىن سول بالا كۇندەرى ءالى ەسىندە, وقتا-تەكتە ءبىر ءتىلىم نان بەرىلسە, ونىڭ ءار قيقىمىن تاستاماي تەرىپ جەيتىن. سودان دا شىعار, ول قارا ناندى ەرەكشە قادىرلەپ, قاستەرلەپ ءوستى. كەيىن توقشىلىق زامان كەلسە دە, قول سومكەسىنە ءبىر ءتىلىم نان سالىپ جۇرەتىن. ءتىپتى ءوزى ءبىر ەستەلىگىندە ايتقانداي, باسى اۋىرسا دا, ءدارىنىڭ ورنىنا ناندى يىسكەپ جازىلىپ كەتەدى ەكەن.
2007 جىلى قازاقستاننىڭ اقمولا وبلىسىندا, بۇرىنعى لاگەر ورنالاسقان جەردە «الجير» مۋزەي-مەموريال كەشەنى اشىلعانىن ەستىگەن مايا كلياشتورنايا باقىتسىز بالالىق كۇندەرى وتكەن ورىنعا ءبىر كەلىپ, جازىقسىز جاپا شەككەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا تاعزىم ەتۋگە بەل بايلاعان. دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرگەنىنە قاراماستان, قىزى تامارامەن بىرگە 2011 جىلى, ياعني 74 جىلدان كەيىن سول قاسىرەت ورنىنا قايتادان تابان تىرەدى. ول وزىنە ەكىنشى ءومىر سىيلاعان قازاق جەرىن, تارشىلىق كەزدە ءتىرى الىپ قالعان قازاقتىڭ قارا نانىن ۇمىتقان ەمەس. بەلارۋس ەلىنەن قازاقستانعا كەلگەندە دە قۇرمەت رەتىندە وزىمەن بىرگە نان جانە كەزىندە اناسى بەرگەن كونە جايالىقتى اكەلىپ, مۋزەيگە سىيعا تارتتى. كلياشتورنىيلار وتباسىندا ۇزاق جىل ساقتالعان بۇل جادىگەر قازىرگى كۇنى «الجير» مۇراجايىندا ەكسپونات رەتىندە تۇر.
ايتپاقشى, مايا كلياشتورنايانىڭ تۋعان كۇنى – 31 مامىر. 2017 جىلى ول نەمەرەسىن ەرتىپ قازاقستانعا ەكىنشى رەت كەلىپ كەتتى. 31 مامىردا «الجير» مۋزەي-مەموريال كەشەنىندە وتكەن ءىس-شاراعا قاتىستى. «قازاقستاندا 31 مامىردا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الادى. مەنىڭ ومىرگە كەلگەن كۇنىمنىڭ وسى اتاۋلى كۇنمەن سايكەس كەلۋىنىڭ استارىندا دا ءبىر سىر بولسا كەرەك», دەيدى ول كەيىنگى ءبىر سۇحباتىندا. سول جىلى ءوزىنىڭ 80 جاسىن قازاقستاندا قارسى العان قارت انا قازىرگى كۇنى مينسك قالاسىندا بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا باقىتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر. بۇرىنعىلار «قۇداي, اقىرىمدى بەرە گور!» دەپ تىلەۋشى ەدى. ءومىرى وكسىكپەن باستالعانىمەن, بۇگىندە قارتتىقتىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان مايا اجەيگە قاراپ, جاراتقان تىلەۋىن بەرگەن ەكەن دەگەن ويعا توقتادىق...