كونە تاريحتىڭ شىراقشىسى بولۋ وڭاي شارۋا ەمەس. جەرگىلىكتى جەردىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانياتىن قولايى كەلگەن جەردە پاش ەتىپ, كوپشىلىككە تاريح قويناۋىنداعى جاقۇتتارىمىزدان تام-تۇمداپ بولسا دا پايدالى اقپارات جەتكىزە بىلسە, مۋزەي قىزمەتكەرى ءۇشىن سول – باقىت. كەز كەلگەن مۋزەيدە كورمەگە جارقىراتىپ قويعان جادىگەرلەردەن بولەك, قورداعى زاتتاردى, ەسكى قولجازبالار مەن بۇيىمداردى ساقتاۋدىڭ ماشاقاتى مول ەكەنىن بىلايعى جۇرت قايدان ءبىلسىن.
ىقىلىم زاماننان مۋزەيلەر پايدا بولعالى بۇل مادەني مەكەمەلەردە قور ساقتاۋشى دەگەن جاۋاپتى ماماندىق بار. كوبى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن, قور ساقتاۋشىنىڭ ەڭبەگى ۇلكەن ەسەپتەردەن, مىڭداعان ادامداردىڭ ەسىم-سويلارى مەن ولارعا قاتىستى جادىگەرلەردىڭ اتاۋلارىنان تۇرادى. وسىنىڭ بارلىعىن جىلىكتەپ ەسەپكە ەنگىزۋ, ءتيىستى قور ورىندارىنا جايعاستىرىپ, دۇرىس ساقتالۋىن ويلاستىرۋ, كورمەگە قويىلار كەزدە الىپ شىعىپ, دايىنداۋ سياقتى ءبىر بىتپەيتىن ۇساق-تۇيەگى كوپ شارۋا.
ءاليا ساماتوۆا قور ساقتاۋشى ماماندىعىن تاڭداعان ادامنىڭ ەڭ اۋەلى ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مىقتى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى مىڭداعان جادىگەردى ءبىر مەزەتتە جادىندا ءتۇيىپ, وزگە ارىپتەستەرى سۇراعان مەزەتتە تاۋىپ بەرە قويۋ ماڭىزدى. ءاليا ساماتوۆانىڭ پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىندە قور ساقتاۋشى لاۋازىمىندا تاپجىلماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىنا 16 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەن.
«نەگىزگى ماماندىعىم – ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. ۇزاق جىل مەكتەپتە شاكىرت تاربيەلەپ, جوعارى بىلىكتى ۇستاز اتاندىم. الايدا دەنساۋلىعىما بايلانىستى مەكتەپتەن كەتۋگە تۋرا كەلدى. 2007 جىلى وسى مۋزەيگە قىزمەتكە شاقىرعاندا بۇل جۇمىس مەن ءۇشىن اسا تاڭسىق بولىپ كورىنگەنى راس. بۇرىن سىرتتاي قاراعاندا, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسى جەڭىل كورىنەتىن. سويتسەم, قور ساقتاۋشىنىڭ جۇمىسى ەسەپ پەن ەستە ساقتاۋدان تۇرادى ەكەن. سىناقتان مۇدىرمەدىم. ەڭبەك ەتە كەلە بۇل ماماندىقتىڭ اسقان جاۋاپتى ءارى قىزىقتى ەكەنىنە كوزىم جەتە باستادى. مۋزەي قىزمەتكەرى بولۋ – ەڭ اۋەلى ءوزىن يەلىك ەتكەن تاريحتىڭ ءبىر بولشەگىنە ادال ءارى ادىلەتتى قاراۋ. سەبەبى كەز كەلگەن تاريحتى قاز-قالپىندا جەتكىزۋ, ناسيحاتتاۋدا دالدىك قاجەت. بەلگىلى ءبىر وقيعالاردى بايانداۋ بارىسىندا اسىرەلەۋ, جانىڭنان ءسوز قوسۋ دەگەن دۇنيەلەردەن اۋلاق بولۋ كەرەك», دەيدى ءاليا جيكەنقىزى.
قور ساقتاۋشىنىڭ ەڭبەگى كەز كەلگەن جاڭا جادىگەردى مۋزەيگە قابىلداپ الاردا ايرىقشا بايقالادى. ەڭ اۋەلى ارتەفاكتىنى قابىلداعانى تۋرالى اكتى تولتىرىلادى. سوڭىنان ول تۇگەندەۋ كىتابىنا ەنگىزىلىپ, ەسەپتىك ءنومىر بەرىلەدى. سودان سوڭ عانا جادىگەردى ناسيحاتتاۋعا, ءتۇرلى كىتاپتارعا ەنگىزۋگە رۇقسات. اكتى جازۋ, ەسەپكە تىركەۋ كەزىندە سالعىرتتىق جاساساڭ, ونىڭ سوڭى جاقسى بولمايدى. مۇنداي شالاعايلىقتىڭ سالدارىنان كەيبىر قۇندىلىعى ەرەكشە جادىگەرلەر ارالاسىپ نەمەسە ەلەۋسىز كۇيدە سورەلەردە شاڭ باسىپ جاتىپ قالۋى مۇمكىن.
نەگىزى بۇقار جىراۋ اتىنداعى مۋزەي 1992 جىلى اشىلعان. مۇندا ۇزاق جىلدار ەلەۋسىز جاتىپ قالعان اسا قۇندى ءھام بىرەگەي جادىگەردىڭ ءبىرى – جانبيكە شانينانىڭ پورترەتى. قازاق ونەرىندە وزىندىك ءىز قالدىرعان جانبيكە شانينا – قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى جۇمات ءشانيننىڭ جۇبايى. الگى سۋرەت مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» پەساسىندا قاراگوز ءرولىن سومداعان كيىمىندە سالىنعان. اۆتورى بەلگىسىز سۋرەتتى مۋزەيگە ج.شانينانىڭ ءسىڭلىسى ماعزيا تولەۋبەكوۆا 1992 جىلى تاپسىرعان ەكەن. سۋرەت ارادا 19 جىل وتكەندە, 2021 جىلى عانا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
سوڭعى ۋاقىتتا XIX-XX عاسىرلارداعى قازاق زيالىلارىنىڭ ءتۇرلى قولجازبالارى مەن كونە كىتاپتارىن تاۋىپ, كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدىرىپ جۇرگەن بۇل مۋزەيدىڭ قورىندا بۇگىندە 56 مىڭنان استام جادىگەر بار. مۋزەي العاش اشىلعاندا وبلىستىق پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى 4 مىڭداي جادىگەر تاپسىرعان ەكەن. ولاردىڭ سانى بۇگىندە ەسەلەپ ارتىپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا جۇرتشىلىققا كەڭىنەن پاش ەتىلىپ كەلەدى.
«مۋزەيدە امىرە قاشاۋباەۆتىڭ داۋىسى جازىلعان پلاستينكا, «مولدالاردىڭ مولداسى» اتانعان ءدىن قايراتكەرى ءابۋشاحمان نۇرسەيىت ۇلىنىڭ (شاحمان مولدا) 49 كىتابى, جيۋل ۆەرننىڭ 1906 جىلى شىققان «ۆ سترانە مەحوۆ» كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسى, 1885 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا جارىق كورگەن «يستوريا يسكۋسستۆ» كىتاپتارى ساقتاۋلى. شاحمان مولدانىڭ كىتاپتارى مەن قولجازبالارى اراب قارپىندە بولعان سوڭ بارلىعى قۇران دەپ ويلاعانبىز. سويتسەك, ولاردىڭ ءبىرى 1897 جىلى ىستانبۇلدا شىققان جالپى جاعراپيا, تاعى ءبىرى 1902 جىلعى «كوركەم شىعارمالاردى قىسقاشا ءتۇسىندىرۋ كىتابى» مەن تۇسىندىرمە سوزدىك ەكەن.
مۋزەي جۇىمىسىنا سوڭعى جىلدارى عالىم ادىلبەك امىرەنوۆتىڭ ارالاسا باستاۋى ءبىزدىڭ ۇجىمعا اراب قارپىندەگى كونە قولجازبالاردى, كىتاپتاردى وقۋدىڭ مۇمكىندىگىن تۋدىردى. جوعارىداعى كىتاپتاردان بولەك, سوڭعى ءبىر جىل دەرەگىندە اراب گرافيكاسىنداعى ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوس كىتابى, قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» كىتابى, بىرنەشە كونە جۋرنالدار تابىلدى. بۇلاردىڭ قۇندىلىعىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز», دەيدى قور ساقتاۋشى.
مۋزەي قورىنىڭ ءۇستى-ۇستىنە تولىعا ءتۇسۋى مەكەمەدەگى قور ساقتاۋ بولىمىندە ۇلكەن ماسەلە تۋدىرىپ وتىر. ەڭ اۋەلى, مۇندا جادىگەرلەردى ساقتايتىن ارنايى ورىندار جوق. مۋزەيدىڭ اكىمشىلىك عيماراتىنىڭ ءوزى كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, مۇنداي جەردە تەمپەراتۋرالىق رەجىم دەگەن مۇلدە ساقتالمايدى.
ءاليا جيكەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, كونە كىتاپتار مەن قولجازبالاردىڭ قالىپتى ساقتالۋى ءۇشىن بولمە ىشىندەگى تەمپەراتۋرا +17, +18 گرادۋس بولۋى كەرەك. الايدا مۇنداعى تەمپەراتۋرا ءجيى اۋىتقيدى ءارى ول كوبىنە شامامەن 20-26 گرادۋس اراسىندا ساقتالادى. زاتتاردى ساقتايتىن ۇلكەن كەدەرگى. قور ساقتاۋشى وسى ماسەلەنى وبلىستىڭ, مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىلىعى ەسكەرىپ, شەشىپ بەرسە دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
پاۆلودار وبلىسى