ۇلت تاعدىرىن سۋرەتتەگەن جازۋشى

بەلگىلى قا­لام­گەرلەر قازىلىق جاساعان بايقاۋعا پرو­زا, پۋبليتسيس­تيكا جانە قالامگەردىڭ شى­عار­ما­شى­لىعىنا ارنالعان ءۇش اتالىم بويىن­­شا 107 شىعارما كەلىپ تۇسكەن. عى­لى­مي كونفەرەنتسيادا ستۋدەنتتەر, ما­گيس­ترانتتار مەن جاس عالىمدار ارا­سىندا وتكىزىلگەن وسى بايقاۋدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا ۇزدىك جۇمىس پەن جۇل­دەگەرلەر ەسىمى انىقتالىپ, ولارعا قارجىلاي سەرتيفيكات تابىستالدى.

ماراپاتتاۋ راسىمىنەن سوڭ قا­لام­گەردىڭ ادەبيەتتەگى ور­نى, شىعار­ماشىلىعىنداعى ەرەك­شەلىك تۋرا­لى فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەس­سور قانسەيىت اب­دەز­­ ۇلى «تۋىن­دىلارىن ۋاقىت جەڭە الماعان جازۋشى» اتتى بايان­دا­ما­سىندا ەگجەي-تەگجەيلى اڭگى­مەلەدى.

ادەبيەتتىڭ التىن عاسىرىن­دا ون­دىرە جاز­عان قالامگەرلەر­دىڭ ءبىرى ر.رايىمقۇلوۆ بولدى. ۇلى مۇح­­تار اۋەزوۆتىڭ كوزى ءتىرى بولما­عانىمەن, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابي­دەن مۇستافين, ءسابيت مۇقانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, ديحان ابىلەۆ, حاميت ەرعاليەۆ, تاحاۋي احتانوۆ, ءىلياس ەسەن­بەرلين سىندى ادەبيەتتىڭ كلاسسيك تارلاندارىمەن بىر­گە قالام تەربەگەن راحمەتوللا ەسىمى ەلگە كەڭ جايىلدى. «قازاق ادەبيەتى مەن رۋحانياتىنىڭ تىنىسى تارىلىپ, قالادان, ورتالىقتاردان اۋىلعا قا­راي ىعىستىرىلۋى ۇلى يمپەريالىق ءشو­ۆينيزمنىڭ بولشەۆيكتىك پارتيا­سى ۇستەمدىك قۇرعان توتاليتارلىق جۇ­يەسى قازاق ۇلتى­نا وڭ قاباق تانىت­قان جوق. اسىرەسە تۇركى جۇر­­تىن تۇ­گەل ۋى­سىندا ۇستادى. تاريحي كەزەڭ­دەر مەن تاري­حي وقيعالاردىڭ بار­لىعى راحمە­تول­لا رايىم­قۇلوۆ شىعار­مالارى­نىڭ تا­قىرىپتىق ارقاۋى بولدى» دەدى پروفەسسور قانسەيىت ابدەز ۇلى.

اۆتور ءوز باسىنان وتكەرگەن, ءوزى ءومىر سۇر­گەن وسىناۋ كەزەڭنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سۋ­رەتتەپ, كوركەم كەستەلەپ, قۇنارلى, بەي­نەلى تىلدە ءوز تۋىندى­لارىندا باياندادى. قالامگەردىڭ ءار جىلدارى جارىققا شىققان شى­عار­مالارى ءجۇز مىڭداعان تيراجبەن قا­زاق وقىرمانىنىڭ قولىنا ءتيدى. عالىمنىڭ ايتۋىن­شا, 65 جاسىندا ومىردەن ەرتە وتكەن قارىمدى قالامگەر شىعارمالارى ۇلتپەن بىرگە جاساي بەرەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسى­رۋى­­مەن جيىنعا ارنايى كەلىپ قاتىس­قان پرە­زي­­دەنت كەڭەسشىسى مالىك وتار­باەۆ كونفەرەن­تسيا قاتىسۋ­شى­لارىنا قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قۇت­تىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. رۋحاني مۇرالارى قىمبات قازىناعا اينال­­عان قالامگەر مەرەيتويىنا وراي اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمي­نيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ جولدا­عان لەبىزىن «قازاق گا­زەتتەرى» باس ديرەك­تو­رىنىڭ ورىنباسارى دۋمان اناش جەتكىزدى.

رۋحانيات قايراتكەرلەرىنە تاع­­زىم جاسالاتىن تاعىلىمدى باس­­قوسۋدىڭ كوڭىل تول­قىتار ءساتى – تاريح قوي­ناۋ­ىندا قالىپ بارا جاتقان ەسىمدى ەستە­لىكپەن جاڭ­عىرتۋ. ­قا­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك ەرى دۋلات يسابە­كوۆ قالام­گەر اعا­سى­مەن ارالاس-قۇرالاستىعى تۋرالى اڭگىمەسىن «ۇلكەننىڭ كىشى­گە قامقورلىعى» دەيتىن ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەرەك قاسيەت­پەن بايلانىستى ءوربىتتى. ول كەزدە راح­مەتوللا اعاسى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ پروزا ءبولىمىن باس­قارادى. ادەبيەتتى سۇيەتىن جاس جىگىتتىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى قالىڭ ورمان ىشىندە اسكەري بورىشىن وتەپ ءجۇرىپ جازعان ەڭ العاشقى اڭگىمەسى «گاۋھارتاستىڭ» ءون بويىنا تۇنعان سۇلۋلىقتى تانىپ, ءبىر ك ۇلىپ, ءبىر جىلاپ وقىپ ۇناتىپ, ادەبي باسىلىمدا جاريالانۋى­نا جاردەم بەرگەنىن, قالامگەر قام­قورلىعى­نان باستال­عان سول سىيلاستىقتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى­نا دەيىن  جالعاسقانىن ەسكە الدى. سونداي-اق ر.رايىمقۇلوۆتىڭ «تۇيەلى ادام» شىعارماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا «ماقشار تۇنگى ماحاببات» اتتى پەسا جازعا­نىن, پەسا جەلىسىمەن ساح­نالانعان سپەكتاكلدىڭ م.اۋەزوۆ اتىن­داعى دراما تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنان تۇسپەي, تابىستى قويىلىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.

تىرشىلىكتە ساناۋلى سات­تەر­دە عانا كەز­دەسكەنىن ەسكە ال­عان اقىن نۇرلان ورازالين ر.را­يىم­قۇلوۆتىڭ ءوز جولىن, ءوز سۇرلەۋىن ءوزى سالىپ كەتكەن تۇلعا ەكەنىن تە­بىرەنە جەت­كىزدى. «العاش 1966 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنا ولەڭ الىپ باردىم. جۋرنالدىڭ پوەزيا بولىمىندە مۇقاعالي ماقاتاەۆ بار دەپ ەستىگەنمىن, سول كىسىنى ىزدەدىم. كابي­نەتكە كىرىپ بارسام, توردە اسقار سۇلەي­مەنوۆ تەلەفونمەن سويلەسىپ وتىر, وعان قارسى بەتتە شاپشاڭ قيمىلدايتىن كىشى راحاڭ ءجۇر. ءبىر كەزدە قاليحان اعامىز كىرىپ كەلدى. توردە باسقالارعا قا­راعاندا ەرەسەكتەۋ اقسارى كىسى ۇندەمەي قاراپ وتىردى. «كىم­دى ىزدەدىڭ؟» دەدى. ولەڭ اكەلگەنىمدى ايتىپ ەدىم, «مۇقاعاليدى ىزدەپ كەلگەن شى­عار­سىڭ, ول دالاعا شىعىپ كەتىپ ەدى, قازىر كەلەدى» دەدى. كوزى­نەن قيىندىق كورگەن, ءومىر كور­گەن, تاعدىرىن ادەبيەتكە ارناعان ادام­نىڭ ساۋلەسىن كورگەندەي بولدىم. «پروزا جازبايسىڭ با؟» دەپ سۇرادى. «جوق» دەدىم. «ەندەشە...» دەي بەرگەنىندە, مۇقاڭ كىرىپ كەل­دى. وسىدان كەيىن مەنى كەزدەستىرە قالسا ء«اي, مۇقاعاليدىڭ ءىنىسى» دەپ ­الىستان قولىن كوتەرەتىن» دەيدى اقىن نۇرلان ورازالين.

جيىندا ءسوز العان قالامگەر­لەر ر.رايىم­قۇ­لوۆپەن قىزىق جاعداي­دا تانىسقانىن ءسوز ەتسە, بەلگىلى قا­لام­گەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ­تىڭ تا­نىستىعى «شىجىق» جاع­داي­دا باس­تالعانى تىڭداۋشىسىن بىر­دەن ءۇيى­رىپ الدى. سول جىلدارى «قازاق ادە­­بيەتى» گازەتىنە ر.رايىمقۇ­لوۆ­تىڭ «كوك­سە­رەك» – شىق­پاۋىنا كوپ سە­بەپ» دەگەن سىن ماقا­لاسى جاريالانا­دى. وندا اۆتور كينو مەن شىعارما­نىڭ الشاق كەتكەن تۇستارىن سانامالاپ كورسەتە كە­لىپ, «وسى ءفيلمدى م.اۋەزوۆ كورسە نە دەر ەدى؟ ءسوز جوق, ول كىسى تۇڭى­لەر ەدى» دەگەن اۋىر ءتۇيىن جاسايدى. ۋني­­ۆەر­سيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا ديپلوم جازىپ جۇرگەن  ستۋدەنت س.ابدراحمانوۆ «سوتسياليستىك قازاقستانعا» «قۇرماش, قاس­قىر جانە قايىرىمدىلىق» اتتى ماقالا جازادى. «كوكسەرەك» ءفيلمى جارىققا شىق­قاننان كەيىن جوعارى باعالانىپ, كەڭەس كينو­سىنىڭ اتىنان «وسكار» سىيلىعىنا نومي­ناتسياعا ۇسىنىلىپ جاتقان ۋاقىت. ءفيلم­نىڭ «وسكارعا» ۇسىنىلۋى – ۇلكەن باعا. جاڭا ءفيلمنىڭ ەرەكشەلىگىن جان-جاقتى سارالاعان ماقالاسىندا ستۋدەنت راحمەتوللا اعاسىنىڭ «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالان­عان ماقالاسىمەن كە­لىسپەيتىن تۇسىن اتاپ كورسەتەدى. وسى قىلىعىنا ءوزى دە ىشتەي قى­سىلىپ جۇرگەن جاس جۋرناليست ارادا جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەننەن كەيىن جازۋشىلار وداعى الدىندا قالامگەر اعاسىمەن كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالىپ, قولايسىزدانا امانداسىپ, اتى-ءجونىن ايتىپ تانى­سادى. ول كىسى جايدارى قاباق تانىتىپ, سالەمىن ىقىلاسپەن العاندا يىعىنان اۋىر جۇك سىپىرىلىپ تۇسكەندەي جەڭىلدەپ سالا بە­رەدى. مايدان كورگەن جازۋشى ماقا­لا­داعى كوپ پىكىرگە توقتاعانىن ايتىپ, كوڭىلى تولعان ريزاشىلىق رايى­مەن جاس اۆتوردىڭ قولىن الادى.

وسى تەكتەس اسەرلى ەستەلىكتەر ءتۇ­يىنىن بەل­گىلى قالامگەرلەر سماعۇل ەلۋ­باي مەن اقۇش­تاپ باقتىگەرەە­ۆا دا تار­قاتىپ, جازۋشى شىعار­ما­­لا­رىنىڭ بۇگىنگى بۋىننىڭ يگىلىگىنە اينالۋى ءۇشىن قاجى­رلى ەڭبەكتىڭ ۇل­گىسىن كورسەتىپ جۇر­گەن قىزى, بەل­گىلى كومپوزيتور, قوعام جانە مەم­لەكەت قاي­راتكەرى اق­توتى رايىم­قۇ­لوۆاعا راحمەت-ريزا­شى­لى­عىن ءبىل­دىردى. كونفەرەنتسيا اياسىندا ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ كەڭ زالىندا قا­لام­گەر ءومىرى مەن شىعار­ما­شى­لى­عىنان سىر شەرتەتىن ماز­مۇن­دى كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, «قا­زاق ۋني­ۆەرسيتەتى» باسپاسىنان «عيب­راتتى عۇمىر» سەرياسىمەن جا­رىق كورگەن جازۋشىعا ارنالعان قوس جيناق­تىڭ تۇساۋ­كەسەرى وتكىزىلدى. جازۋشى تۇر­عان دوستىق كوشەسى بويىنداعى ۇيگە ەس­كەرتكىش تاقتا ورناتىلدى.

الماتى