ءبىز سوعىستى كورگەن جوقپىز. بىراق اتالارىمىز ناتسيستىك گەرمانيامەن كۇرەستە جان الىسىپ, جان بەرىستى. ولاردىڭ كوبى جاۋ وعىنان قازا تاپسا, ساناۋلىسى عانا ەلگە ورالدى. مەنىڭ اتام وتار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, قاندى قىرعىندى باستان وتكەردى. ارتىنان «قارا قاعاز» كەلسە دە, سوعىس بىتكەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ ەلگە امان ورالدى.
مەن دۇنيەگە كەلگەندە وتار اتام الدەقاشان باقيعا اتتانعان ەكەن. ول تۋرالى ەستەلىكتەردى اجەم مايكە مەن اكە-شەشەمنەن ەستىپ ءوستىم. اتاما قاتىستى اڭگىمە قوزعالا قالعاندا, ۇيدەگى انام قۇجاتتاردىڭ ىشىنە مۇقيات سالىنعان ءبىر جاپىراق قاعازدى كورسەتەدى. «قارا قاعاز». ونىڭ اتىن ەستىگەندە قارا ءتۇستى دەپ ەلەستەتىپ جۇرگەن ەكەنمىن. جوق, كادىمگى ءبىر جاپىراق قاعاز. «قارا قاعاز» اتانۋى تۇسىنە ەمەس, ونىڭ جەتكىزگەن قارالى حابارىنا بايلانىستى بولسا كەرەك.
اپامنىڭ اتىنا كەلگەن قايعىلى حابارلامادا اتامنىڭ لەنينگراد تۇبىندەگى شايقاستا قازا تاپقانى ايتىلادى. بىراق جەڭىستەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ وتار اتام ارىپ-اشىپ, تۋعان جەرىنە تابان تىرەيدى. سوعىسقا ءۇش بوزداق اتتاندىرىپ, حابار-وشارىن مۇلدەم بىلمەيتىن شاعىن اۋلەت ءۇشىن بۇل – ۇلكەن توي. ءبىر قىزىعى, سوعىس جىلدارى مايكە اجەم اتاما قاتىستى قايعىلى حاباردى مۇلدەم ەستىمەپتى. ويتكەنى سونىڭ الدىندا عانا وتاردىڭ اعاسى يلاننىڭ قازا تاپقانى تۋرالى اقپارات جەتەدى. مۇنى جاقسى بىلەتىن اۋىل باسشىسى «قارا قاعازدى» كورسەتپەي, تىعىپ قويعان ەكەن. اتام ورالعاننان كەيىن ۇيگە ارنايى كەلىپ, قارالى قۇجاتتى تابىستاپتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءبىزدىڭ اۋلەتتەن ءۇش ادام مايدانعا اتتاندى. ولار: قىستاۋبايدىڭ بالالارى وتار مەن يلان, ءاليماننىڭ ۇلى امىربەك. وتار اتامنىڭ جاعدايىن جوعارىدا ايتتىق. يلاننىڭ ارتىنان دا حابار-وشارسىز كەتكەنى تۋرالى «قارا قاعاز» كەلىپتى. باسقا ەش مالىمەت جوق. امىربەك سوعىسقا دەيىن ۇيلەنبەگەندىكتەن, ول تۋرالى مالىمەت مۇلدەم جوق. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە حابارسىز قالعانداردى كىم ىزدەسىن؟ يلان اتامىزدىڭ دا, امىربەك اتامىزدىڭ دا سۇيەگى قايدا قالعانىن سول كۇيى ىزدەۋگە مۇمكىندىك تۋمادى.
كەيىن, كەڭەس وكىمەتى قۇلاپ, زامان تۇزەلگەن تۇستا رەسەي شاڭ باسقان ارحيۆتەردە جاتقان ميلليونداعان قۇجاتتى ينتەرنەتكە سالدى. قازىرگى تاڭدا «وبد مەموريال» (obd-memorial.ru) جانە «پاميات نارودا» (pamyat-naroda.ru) سەكىلدى سايتتار سارعىش تارتقان تاريحي جادىگەرلەرگە تولعان. اتالعان دەرەكقور جىل سايىن مىڭداعان قۇجاتپەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى.
ەس بىلگەن تۇستا اتالارىمدى ىزدەپ تارازداعى ءارحيۆتى اقتارعان ەدىم. ولار تۋرالى مالىمەت تابىلمادى. الايدا ىزدەۋدى جالعاستىرا بەردىم. ساناۋلى جىلدار بۇرىن «وبد مەموريال» سايتىنان وتار اتامنىڭ حابارسىز كەتكەنى جونىندەگى مالىمەتتى كەزدەستىردىم. يلان اتامىز جونىندە مۇلدەم ەشتەڭە جوق ەدى. تاياۋدا «پاميات نارودا» پورتالىندا ول كىسىگە قاتىستى اقپارات تابىلدى. تەگى قاتە كورسەتىلگەن. باسقا مالىمەتتىڭ ءبارى ساي.
ارحيۆ دەرەكتەرىن سويلەتەيىك. وتار دا, يلان دا 1942 جىلى جامبىل وبلىسىنداعى سارىسۋ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنا شاقىرىلىپ, مايدانعا اتتانادى. ەكەۋى دە لەنينگراد مايدانىنداعى 11-اتقىشتار بريگاداسىنا ءتۇسىپتى. ءتىپتى, باتالوندارى دا ءبىر – 4-جەكە اتقىشتار باتالونى. ارحيۆ دەرەكتەرىندە قىستاۋباەۆ يلاننىڭ 1942 جىلعى 26 قىركۇيەكتە, ال قىستاۋباەۆ وتاردىڭ 5 قازاندا حابارسىز كەتكەنى كورسەتىلگەن.
اتالارىم وتان قورعاعان اسكەري توپ 1941 جىلى لەنينگرادتا 2-اتقىشتار بريگاداسى رەتىندە قۇرىلادى. كەيىن سول جىلى 30 قىركۇيەكتە 11-اتقىشتار بريگاداسى اتانادى. باستاپقىدا بريگادا لەنينگرادتىڭ شىعىسىندا, نەۆا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا قورعانىس ۇستاپ تۇرادى. كەيىننەن «نەۆا تۇمسىعى» اتانعان پلاتسدارم تۇسىنا جىبەرىلەدى. 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە سول ماڭدا قورعانىس قۇرعان.
«نەۆا تۇمسىعى» («نەۆسكي پياتاچوك») – نەۆا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى پلاتسدارم اتاۋى. لەنينگراد بلوكاداسى كەزىندە قىزىل اسكەر فاشيستەردىڭ شابۋىلىن تويتارىپ, قارىمتا قايتارۋ ءۇشىن وزەننىڭ قارسى بەتىنە ءوتۋ قاجەت ەدى. سوندىقتان پلاتسدارم سالۋ ءۇشىن نەۆا وزەنىنىڭ ۇزىندىعى 2 شاقىرىم, ەنى 800 مەترگە جەتەتىن ءيىرىمى تاڭداپ الىنعان. اتاۋ وسىدان شىققان.
«نەۆا تۇمسىعى» پلاتسدارمى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى ەڭ قاندى ءارى ەرلىككە تولى وقيعاعا كۋا بولدى. تاريحشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, سوعىس كەزىندە وسى شاعىن الاڭقايعا تاۋلىگىنە 52 مىڭ بومبا مەن سنارياد تۇسكەن كورىنەدى. الاقانداي جەردە 1941-1943 جىلدارى لەنينگراد مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى بلوكادانى جارىپ ءوتۋ ءۇشىن 400 كۇنگە جۋىق جان الىسىپ, جان بەرىستى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەڭەس اسكەرى 1941 جىلعى 20 قىركۇيەكتە نەۆا وزەنى ماڭىنداعى دۋبروۆكا اۋدانىنا كەلىپ بەكىنەدى. الايدا ودان كەيىنگى ۇرىس ناتيجەسىز اياقتالىپ, ۆولحوۆسك مايدانى ساربازدارىنا قوسىلا الماعان. اقىرى 1942 جىلعى 29 اقپاندا قىزىل اسكەرلەر «نەۆا تۇمسىعىن» تاستاپ, كەرى شەگىنەدى.
سول جىلى قىركۇيەكتە لەنينگراد مايدانىنىڭ اسكەري كەڭەسى نەۆا وزەنىنەن جاڭا پلاتسدارم جاۋلاپ الۋعا شەشىم قابىلدايدى. وسىلايشا, نەۆا ماڭىنداعى دۋبروۆكا ەلدى مەكەنىنەن 70 جانە 86-اتقىشتار ديۆيزياسى جانە 11-جەكە اتقىشتار بريگاداسى اكەلىنەدى. بۇل ءىس-قيمىلدار تاريحتا «نەۆا جەدەل توبى» اتىمەن قالدى. توپتىڭ جاڭا جەتەكشىسى گەنەرال-لەيتەنانت د.ن.گۋسەۆتىڭ قولباسشىلىعىمەن «نەۆا جەدەل توبى» 1942 جىلعى 26 قىركۇيەك كۇنى تۇندە شابۋىلعا شىعادى. نەگىزگى كۇش «نەۆا تۇمسىعى» تۇسىنداعى «تەپلوبەتوننايا» پلاتفورماسى ماڭايىنا شوعىرلانادى.
جاۋدىڭ قاق ماڭدايىنان پلاتسدارم الۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان كەڭەس اسكەرى بۇل شابۋىلعا مۇقيات دايىندالدى. مىڭداعان قايىق جەتكىزىلىپ, تانك, ارتيللەريا سەكىلدى اۋىر تەحنيكانى تاسيتىن ارنايى كاتەرلەر دە اكەلىندى. ءتىپتى, فاشيستەردىڭ كوزىنە تۇسپەس ءۇشىن نەۆا وزەنىنە دەيىن تەرەڭ ترانشەيا قازىلىپ, قايىقتاردى سوندا جاسىرعان. مەجەلى مەرزىم جەتكەندە كەڭەس اسكەرى قولدا بار ارتيللەريالىق قارۋدىڭ بارىنەن نەمىستەر ورنالاسقان تۇسقا سناريادتى جاڭبىرشا جاۋدىرادى. ارتيللەريالىق دايىندىقتان كەيىن, تاڭعى 3:30-دا وزەننىڭ ءۇش تۇسىندا العاشقى دەسانتتار تۇسىرىلە باستايدى. سناريادتان ارەڭ ەسىن جيناعان فاشيستەر كوپ ۇزاماي قارسىلىق كورسەتە باستايدى. ولار دەسانتشىلار تۇسكەن تۇستى مينومەتپەن اتقىلاپ, كۇنى بويى پۋلەمەت وعىنىڭ استىندا ۇستايدى. سول قانقۇيلى 26 قىركۇيەكتە نەمىستەردىڭ ۇشاقتارى 300 مارتە اسپانعا كوتەرىلىپ, قىزىل اسكەردىڭ توبەسىنەن ء«ولىم سالەمدەمەسىن» تاستاپتى. قاندى ۇرىس كەشكى 6-عا دەيىن جالعاسقان. پلاتسدارم الۋ مىندەتى نەگىزىنەن 70-اتقىشتار ديۆيزياسىنا جۇكتەلەدى. ال 11-جەكە اتقىشتار بريگاداسى جاۋدىڭ نازارىن اۋدارىپ, قىزىل اسكەر پلاتسدارمعا بەكىنگەنگە دەيىن «تەپلوبەتوننىي» پلاتفورماسىنىڭ ماڭىندا گەس-ءتىڭ قاق الدىنان ءالسىن-ءالسىن شابۋىلعا شىعىپ وتىرعان. اقىرى 70-اتقىشتار ديۆيزياسى نەۆا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان الاقانداي جەردى باسىپ الىپ, بەكىنىس قۇرادى. كەيىننەن 11-جەكە اتقىشتار بريگاداسى مەن 86-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ امان قالعان جاۋىنگەرلەرى ولارعا قوسىلادى.
«نەۆا تۇمسىعىنداعى» قىرعىننىڭ سۇمدىعى مىنا دەرەكتەردەن-اق بايقالادى. ماسەلەن, 1942 جىلعى 26 قىركۇيەكتە 11-اتقىشتار بريگاداسى ساپىنان ءىز-ءتۇسسىز جوعالعاندار سانى 319 ادامعا جەتكەن. ال جالپى وسى «نەۆا تۇمسىعىندا» ماڭىندا جاۋدىڭ قۇرساۋىن بۇزىپ شىعۋ بارىسىندا قىزىل اسكەر 400 مىڭعا جۋىق ساربازىنان ايىرىلعان ەكەن. 60-جىلدارى «پراۆدا» گازەتىندە قازا تاپقاندار سانىن 200 مىڭ دەپ كورسەتىلىپتى. 2001 جىلى لەنينگراد ارداگەرلەر كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وسى شاعىن الاڭقاي ماڭىندا 50 مىڭ سارباز باقيعا اتتانعان. وسى كەزەڭدە فاشيستەر 40 مىڭعا جۋىق جاۋىنگەرىنەن ايىرىلدى.
قازىرگى تاڭدا بۇل ماڭدا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى توقتاۋسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وتان ءۇشىن قان توككەن جۇزدەگەن سارباز بەن سارداردىڭ جەرلەنگەن جەرى انىقتالىپ, ارنايى مەموريالدى ەسكەرتكىش ورناتىلادى. وسى ماڭداعى قاندى قىرعىن كەزىندە XV عاسىردا ىرگەتاسى قالانعان ۆىبورگسكايا دۋبروۆكا دەرەۆنياسى جەر بەتىنەن مۇلدەم جويىلىپ كەتىپتى. قازىر دەرەۆنيا ورنىندا «مىنانى ءبىل ۇرپاق. مۇندا XV عاسىردان بەرى ۆىبورگسكايا دۋبروۆكا دەرەۆنياسى بولعان. 1942 جىلى جويىلدى» دەگەن جازۋى بار ەسكەرتكىش تۇر.
تاعى دا ارحيۆ دەرەكتەرىن سويلەتەيىك. 1942 جىلعى 25 قىركۇيەكتەگى مالىمەت بويىنشا, «نەۆا جەدەل توبى» قۇرامىندا 24491 سارباز بەن ساردار ساپتا تۇرعان. 26 قىركۇيەكتەن باستاپ ءتورت كۇن ىشىندە توپ 1191 جاۋىنگەرىنەن ايىرىلسا, 2613-ءى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ, 3059-ى جاراقاتتانعان. جالپى, 6863 ساربازى, ياعني 30 پايىزى قاتاردان شىققان. مىنە, وسى مىڭداعان بوزداقتىڭ ىشىندە مەنىڭ يلان اتام دا بار. بالكىم, ول كىسى نەۆا وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتتارىنىڭ بىرىندە جاتقان بولار. يلان اتامنىڭ جالعىز ۇلى بايتان كوكەم ولە-ولگەنشە اكەسى تۋرالى حابار ەستۋدى ارمانداپ ءوتتى. ول كەزدە قازىرگىدەي ينتەرنەت دامىعان ەمەس. الدا-جالدا ءتىرى كەزىندە يلان اتامنىڭ قايدا قازا تابۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى مالىمەت شىققاندا, بايتان كوكەم الدەقاشان نەۆا وزەنىن جاياۋ ارالاپ شىعار ەدى...
وتار اتام سوعىس تۋرالى سيرەك ايتقان ەكەن. بىراق از اڭگىمەنىڭ بىرىندە باۋىرىن شابۋىلعا شىعار الدىندا كورىپ, سالەمدەسىپ قانا ۇلگەرگەنىن, ۇرىستان كەيىن تاپپاي قالعانىن ەسكە العان. تاريحي مالىمەتكە سۇيەنسەك, يلان اتامىزدىڭ حابارسىز كەتەتىن تۇسى دا سول كەز بولسا كەرەك. «نەۆا تۇمسىعىنداعى» شاعىن جەڭىس كوپكە ۇزاعان جوق. 30 قىركۇيەكتە اربۋزوۆا ستانساسىن ازات ەتكەن 11-اتقىشتار بريگاداسى بىرنەشە كۇن بويى جاۋدىڭ شابۋىلىن تويتارىپ وتىرادى. الايدا 6 قازاندا بەكىنىسىن تاستاپ, نەۆا وزەنىنەن كەرى وتۋگە ءماجبۇر بولادى. وتار اتام وسى ساتتە نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن. اكەمنىڭ ايتۋىنشا, ول كىسى وزەننەن وتەر كەزدە ۇستالعانىن اڭگىمەلەپ وتىرادى ەكەن. بريگادا باسشىلىعى وتار قىستاۋباەۆ تابىلماعاندىقتان, ونى ولدىگە ساناپ, جۇبايى مايكەگە قارالى حاباردى جەتكىزەتىن حات جولدايدى. حاتتىڭ تاعدىرىن جوعارىدا ايتتىق.
اتام قولعا تۇسكەن سوڭ, باسقا دا تۇتقىندارمەن بىرگە گەرمانياعا كەتەدى. كوپ قيىنشىلىق كورىپ وسكەن وتار اسكەري بيلەتتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, ۇستالا سالا كۇپايكەسىنىڭ قولتىعىن سوگىپ, قۇجاتىن سوندا تىعىپ قويادى. نەمىستەردىڭ ەلىندە تاعى ءبىر تۇتقىنمەن بىرگە الىس ورماندا كومانديردىڭ اتىن باپتاپ, اس-سۋىن ازىرلەۋگە جەگىلەدى. بىرنەشە جىل بويى امالى قۇرىپ, جاۋ قولىندا جۇرگەن ولار جەڭىس تۋرالى جاڭالىقتى كەش ەستىپتى. ناتسيستىك گەرمانيانىڭ تىزە بۇككەنى جونىندەگى جاڭالىق تۇتقىنداردىڭ ەلگە ورالساق دەگەن ارمانىنا قانات بىتىرەدى. ءسويتىپ, كۇندەردىڭ بىرىندە ورماندا تىعىلىپ جۇرگەن فاشيستەردەن قاشۋعا بەل بايلايدى. ادەتتەگىدەي مونشاعا سۋ تولتىرىپ, ىسىتقان سوڭ, كومانديرلەردىڭ كىرۋىن كۇتەدى. سودان كەيىن ەسىكتى سىرتىنان ق ۇلىپتاپ, اينالاسىنا اعاش ءۇيىپ, وعان وت قويادى. ءسويتىپ, شىعىسقا بەت تۇزەپ قاشادى.
اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ كەڭەس وداعىنىڭ شەكاراسىنا جەتكەندە ولاردى قىزىل اسكەر توقتاتىپ, قۇجات كورسەتۋدى تالاپ ەتەدى. قاسىنداعى جولداسى ەش مالىمەت ۇسىنا الماعاندىقتان, ونى بىردەن تۇتقىندايدى. ال اتام كۇپايكەسىنىڭ قولتىعىنا تىققان اسكەري بيلەتىن شىعارادى. وسىلايشا, وتار اتام تۋعان جەرىنە امان-ەسەن ورالعان. اتامنىڭ تۇتقىندا بولعانىنىڭ بەلگىسى ىسپەتتى, ۇيدە ۇستارا, تەمىر قايشى جانە اليۋميني شارا بار. سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 78 جىل وتسە دە, قاندى قىرعىن سالعان جارا جۇرەكتەردە مۇلدەم جازىلار ەمەس.