سالالى شىعارماشىلىعىنىڭ ارنالى ارقاۋىن سوعىس تاقىرىبىمەن بايلانىستىرعان اقىنداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, جىر تۇلپارى, ۇلتتىق پوەزيانىڭ كلاسسيگى سىرباي ماۋلەنوۆ بولدى. سوعىستى كورىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قاينار كوزى مايدان جىلدارىنىڭ ازابى مەن قاسىرەتى بولسا كەرەك. بار بولعانى 18 جاسىندا وتانىن قورعاۋعا اتتانعان سىرباي اقىننىڭ مايدان تاقىرىبىنا جالىندى جىر ارناۋى زاڭدىلىق.
سوعىس تۋدىرعان مايدانگەر-قالامگەرلەر – سوعىستى كوزىمەن كورگەن, قىپ-قىزىل ءورتتىڭ ىشىندە قان كەشكەن, ءومىر ءۇشىن جان بەرگەن جەكەلەگەن باتىر تۇلعالار, ءورىسى ەرەك شىعارماشىلىق بۋىن. مايدان دالاسىنا الدىمەن اتتانىپ, اتىلعان وق, جارىلعان بومبا, مۇڭكىگەن مۇردەلەردى كەشىپ ءجۇرىپ لەنينگراد تۇبىنەن جارالانىپ قايتقان جاۋىنگەر اقىن سوعىس تۋرالى شىندىقتى تولاسسىز جىرلاپ ءوتتى. اقىننىڭ عانا ەمەس, جالپى قازاق پوەزياسىندا سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان جىرلاردى ەسكە العاندا, جادىعا الدىمەن ورالاتىنى س.ماۋلەنوۆتىڭ «سوعىستان قايتقان سولداتتار» ولەڭى.
«جاۋتاڭداپ قاراپ دالا تۇر
كوز جاسىن ءسۇرتىپ جاڭا ءبىر.
حابارسىز ۇلىن سۇراۋعا,
جولىڭدى توسىپ انا ءجۇر.
قانشا ءۇيدىڭ ۇرلاپ ادامىن,
قانشا ۇيدە ءسونىپ قالدى وتتار.
كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ,
سوعىستان قايتقان سولداتتار؟»
ادام قانى سۋ بولىپ اققان سوعىس ومىرىنەن جازىلعان ولەڭ بولسا دا, گۋمانيزم يدەياسىن, قازاقى بولمىستى ساقتاپ جازىلعان ولەڭ. ءۇش شۋماق ولەڭدە بۇكىل سوعىستىڭ تراگەدياسى تۇر. «كوردىڭ بە ۇلىن انانىڭ؟», «كوردىڭ بە جارىن ارۋدىڭ؟», «كوردىڭ بە ونىڭ كوكەسىن؟» دەگەن ريتوريكالىق سۇراق قايتالانىپ كەلىپ وتىرادى. شىن مانىندە, بۇل سۇراققا ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. ويتكەنى ول سۇراق بەلگىسىز سولداتقا ارنالعان. ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتكەن جاۋىنگەر مۇردەسىنىڭ قايدا قالعانى بەلگىسىز. قان مايدانعا اتتاندىرىپ, ارتىندا اڭىراپ قالعان انانىڭ, قارا قاعاز الىپ قاسىرەت شەككەن جار قايعىسىن, اكەسىز ءوسىپ كەلە جاتقان جەتىمەكتىڭ وبالىنا جاۋاپتى كىم بار؟ بويدى شاراسىزدىق بيلەپ, وقىعان سايىن كوزىنىڭ الدى بۋالدىر تارتىپ, قانشا قايراتتىلىق تانىتسا دا, جانارىن دىمداپ, ەر مىنەزىمەن ەگىلىپ وقيتىن اعا بۋىن الىستاپ, ولاردى سوعىس قاسىرەتىن سەزىنبەيتىن جاڭا بۋىن الماستىرعانىمەن, جالپىلاما الىنعان ءبىر وتباسىنىڭ قاسىرەتى جۇرەگىن شىمىرلاتپاي قويمايدى. سەبەبى سىرباي اقىن سوعىس دراماسىن ارتىق پافوسسىز, قازاق تانىمنان تۋعان قاراپايىم وي ورنەگىمەن تارقاتادى. بۇل جەكە ادامنىڭ قايعىسى ەمەس, سوعىس سالعان زارداپ, سوعىستىڭ قايعىسى. جاۋىزدىقتىڭ قۇربانى بولىپ, ءپىل ساۋىرلى قارا جەردىڭ قۇشاعىن تولتىرىپ كوز جۇمعان جازىقسىز ەرلەر مەن جالپى جۇرتتىڭ, ەلدىڭ قۇساسىن كوتەرگەن شىنايى جىر. جىلدار وتسە دە جانعا سالعان جاراقاتى جازىلمايتىن زۇلماتتى جىرلاعان اقىن تۋرالى «سىرباي – كلاسسيك» دەگەن ماقالاسىندا: «سىربايدىڭ كوزىن اشىپ كورگەنى اسكەري ءومىر, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاندى قىرعىنى ەكەنى بەلگىلى. «اسكەري ءومىر مەنىڭ ءومىرىمنىڭ مەكتەبى بولدى» دەپ ونى دا ءوزى دە ايتقان» دەيدى.
س.ماۋلەنوۆتىڭ ءار جولىنا وكسىك تۇنعان وسى ولەڭىن وقىعان سايىن پوەزيانىڭ قۇنارىن بايىتقان قاسيەتىنە ءتانتى بولامىز. اقىن – جاۋىنگەر, اقىن – ازامات جانە اقىن – ليريكتىڭ جىرلاۋىندا سوعىس دەرتىنىڭ ءوزى كوڭىلدى مارجان سەكىلدى اربايدى. وق جاۋعان اسپان استىندا ءجۇرىپ, سان مارتە اجال اۋزىنان امان قالىپ, قالعان ءومىرىن ادەبيەتكە قىزمەت ەتۋگە ارناعان كۇنىنەن باستاپ ءوزى ءۇشىن عانا ەمەس, سوعىستا ءوزى تۋرالى ەشنارسە ايتا الماي شەيىت كەتكەندەردىڭ اتىنان سويلەۋگە سىرباي اقىننىڭ تولىق حاقى بار. وسى شاقتا ءومىر ءسۇرىپ وتىرىپ, وتكەن شاقتىڭ تراگەدياسىن كەلەشەكتىڭ ۇمىتىنە جالعاپ وتىرىپ جىرلاۋ تەرەڭ ازاماتتىق سەزىمنەن عانا تۋادى.
سوعىس ەسكى كەزەڭنىڭ ەلەسى دەسەك تە, بولعانىمەن ەرلىك تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, جايباراقات قاراي المايتىن ادامدار بولادى. سوعىس جىلدارىنىڭ شىندىعى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا الدىمەن رۋح ويانادى. جاس كۇنىندە مايدان دالاسىندا ەتىگىمەن قان كەشكەن اقىن عانا بۇگىنگى كۇننىڭ وقىرمانىنا ناعىز شىندىقتى ءدال وسىنداي دەڭگەيدە جەتكىزە الادى.
الىپ مەملەكەتتەن ەنشى الىپ بولەك شىققان كىشكەنتاي ۇلتتارعا جاراسىن تەرەڭىرەك سالىپ كەتكەن سول زۇلمات سوعىستىڭ ءۇنى ءوشىپ, «جەڭىس كۇنى» دەگەن ورتاق مەرەكەنى اتاپ ءوتىپ كەلە جاتقالى سەكسەن جىلعا جۋىقتادى. جەڭىستىڭ 25 جىلدىعى تويلاناتىن جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى, اۋەسقوي كومپوزيتور تەمىربەك ءابىلحاتين «سوعىستان قايتقان سولداتتار» ولەڭىنە ءان جازىپ, ول 1980 جىلدارى راديو-تەلەديداردان ءجيى ورىندالاتىن ەدى. تەك مەرەكە كۇنى عانا ەمەس, اسكەري-پاتريوتتىق شارالاردىڭ بارىندە, اۋىل-اۋداننىڭ ساحنالارىندا ۇزدىكسىز ورىندالىپ, جاسامىستى كەمسەڭدەتىپ, جاس ادامنىڭ جان-جۇرەگىن شىمىرلاتاتىن ەدى. ءبارى دە شوۋعا اينالعان بۇگىنگى داڭعازا-دۋمان, ماعىناسىز شادىمان-شاتتىقتان ەس جيا الماي وتىرعان رۋحاني داعدارىس كەزەڭىندە سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ ولمەس ولەڭىنە جازىلعان وسى ءاندى ەش سەبەپسىز جوعالتىپ الدىق. مامىردىڭ مامىراجاي وسى كۇنىندە ۇزدىكسىز شىرقالىپ جاتاتىن ءان ەدى, اتتەڭ, نە شارا...