تەاتر مەن كينو ونەرىندە ەسىمى قۇرمەتپەن اتالاتىن اكتەر ءارى رەجيسسەر مۇرات احمانوۆ ونەرگە ەرتە كەلدى. ءتۇر-تۇرپاتىنىڭ ءوزى ساحناعا سۇرانىپ تۇرعان نەمەرەسىن اتاسى جەتەكتەپ اكەلىپ الماتى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى, ايگىلى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ قولىنا تاپسىرعاندا ول ون ەكى جاستا بولاتىن. رەجيسسەر دۇنيەگە كەلگەن الماتى وبلىسى كەگەن اۋىلى ۇزىنبۇلاق اۋىلىنا «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىن تۇسىرۋگە بارعان شاكەن ايمانوۆ تاڭسىق ونەردىڭ ىزىنە تۇسكەن ءبيشى بالانى كورىپ, باتاسىن بەرىپ, قولىنداعى قامشىسىن سىيعا تارتقان. سودان بەرى قىزىعى مەن قيىندىعى قاتار جۇرەتىن ونەر سالاسىنا ءومىرىن ارناعالى دا تۇپ-تۋرا جارتى عاسىر بولىپتى.
ورال, جەزقازعان, تالدىقورعان, اقتوبە تەاترلارىنىڭ وركەن جايۋىنا ۇلەسىن قوسىپ, بۇگىندە ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا ونەردەگى جولىن ءساتتى جالعاپ كەلە جاتقان بەلگىلى ساحنا ساڭلاعى جۋىردا «مۇرات احمانوۆ شىعارماشىلىعى اپتالىعىن» وتكىزىپ, «تويى كوپ ءۇي» اتتى جاڭا پرەمەراسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ, ۇزاق جىلدار بويى انشلاگپەن قويىلىپ كەلە جاتقان التى سپەكتاكلىن كورەرمەنگە ۇسىندى. ونەردە ءجۇرىپ, جان-جاقتى قىرىن جەتىلدىرە تۇسكەن رەجيسسەر دراماتۋرگيامەن دە اينالىسىپ, ەرتەگى, پەسالار جازىپ, شىعارمالاردىڭ ساحنالىق نۇسقالارىن جاسادى. وسى ەڭبەكتىڭ ءبارىن جۇيەلەپ, جيناقتاپ «مۇرات احمانوۆ» اتتى جاڭا كىتاپتى جارىققا شىعارىپ, اپتالىق اياسىندا ونى دا ونەرسۇيەر قاۋىمعا تارتۋ ەتتى.
– مۇرات نويانباي ۇلى, ءوزىڭىز قىزمەت ەتەتىن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا ءسىز ساحنالاعان سپەكتاكلدەردىڭ اپتالىعى تابىسپەن ءجۇردى. دەمەك, بۇل ۇزاق جىلعى شىعارماشىلىعىڭىزعا شولۋ عوي؟
– «شىعارماشىلىققا شولۋ بولا ما» دەگەن ويمەن باستالىپ ەدى. الايدا مەن ءبىرتالاي جىل جۇمىس ىستەپ, قالىپتاسۋى جولىندا قىزمەت ەتكەن ورال قالاسىنداعى ح.بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى, رەپەرتۋارىنا مەنىڭ دە قويىلىمدارىم ەنگىزىلگەن ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى قىزىلوردا وبلىستىق قازاق اكادەميالىق مۋزىكالىق دراما تەاترى بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى اپتالىققا قاتىسا المايتىن بولدى. ال ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان قالالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ بوي كورسەتەتىنى قۋانتتى. سونىمەن قاتار ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنداعى ءتالىم بەرەتىن 2-كۋرس ستۋدەنتتەرىمنىڭ وتىنىشىمەن قويعان «پاي, پاي, جاس جۇبايلار-اي!» سپەكتاكلى ساحنالاندى. وعان قوسا, ارنايى باققوجا مۇقايدىڭ 70 جىلدىعىنا ارناپ قويامىن دەپ نيەتتەنگەن «تويى كوپ ءۇي» سپەكتاكلىن 75 جىلدىعىندا ساحنالاۋدىڭ ءساتى دە بيىل بۇيىردى.
مەن 12-13 جاسىمدا ا.سەلەزنەۆ اتىنداعى الماتى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادىم. ول كەزەڭدە بۇل ۋچيليششەدە تەك قالانىڭ بالالارى جانە وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى عانا ءتالىم الاتىن. ۇلتقا قىزمەت ەتكەندەرمەن قاتار ءجۇرىپ, ۇلتىن ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسىن كورگەن شارا جيەنقۇلوۆا ديرەكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىن ۋچيليششەنىڭ بايىرعى ۇستانىمىن تاس-تالقان ەتىپ, اۋىل-اۋىلدى ءوزى ارالاپ ءجۇرىپ, سىر-سىمباتى تالاپقا سايكەس كەلەتىن جاس تالانتتاردى تاڭداپ الىپ كەلەتىن ەدى. سودان, مىنە, ونەر كەڭىستىگىندە جۇرگەنىمە 50 جىل بولىپتى. ودان كەيىن, ونەر جولىمدى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا ءبيشى بولىپ باستادىم. بارلىق بالەت ءبيشىسى سەكىلدى «دوكتور ايبوليت», «ششەلكۋنچيك», «سپارتاك» دەگەن سپەكتاكلدەردىڭ كوپشىلىك ساحناسىندا ءجۇرىپ, ساحنالىق قويىلىمداردىڭ دايىندالۋ كەزەڭىمەن تانىستىم. كەيىن مەملەكەتتىك ءان-بي انسامبلىندە ءبيشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم, ۋاقىت تاۋىپ اسكەرگە بارعانىمدا دا ونەردەن الىسقا كەتپەدىم. اسكەري انسامبلدە ەكى جىل بيلەدىم. اسكەردەن سوڭ الماتى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, سوندا اسقار توقپانوۆ, ىدىرىس نوعايباەۆ, فاريدا ءشارىپوۆا, ءاسانالى اشىموۆتەردەن ءدارىس الدىم. وقۋدى تامامداعان سوڭ ب.ريموۆا تەاترىندا قىزمەت ەتىپ, ح.بوكەەۆا تەاترىندا شىعارماشىلىعىمدى جالعاستىردىم. تالدىقورعان تەاترىنىڭ العاشقى ۋىعىن قاداعانداردىڭ اراسىندا ءبىز دە بولدىق. الماتىعا تەك 25 جىلدان سوڭ عانا ورالدىم. بۇل جىلداردىڭ ءبىر كۇنى دە تەككە وتكەن جوق, تولاسسىز تاجىريبە جيناقتاعان ناعىز ءومىر مەكتەبى بولدى. بۇگىنگى كۇنى مەنەن ءتالىم العان شاكىرتتەرىمنىڭ ءبىرى – اكتەر, ءبىرى – مۇعالىم, ءبىرى – ديرەكتور, ءبىرى – تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى. ۇستاز ءۇشىن بۇل دا ماقتانىش.
– شولۋ دەمەكشى, وزىڭىزگە ءجيى ەسەپ بەرىپ تۇراسىز با؟
– ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمدەي, ونەردىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ قاي جەر كەرەك ەتسە, سول ورىننان تابىلىپ, بىرقاتار مەكەمە اۋىستىرۋعا تۋرا كەلدى. ءجيى كوشىپ-قونىپ, قالا, مەكەنجاي اۋىستىرۋ وتباسىما دا وڭاي بولمادى. جاڭا ورتاعا ەندى ۇيرەنىسىپ كەلە جاتقاندا, بالالاردىڭ باسقا مەكتەپكە اۋىسقانى ولاردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قايتا بەيىمدەلۋىن قاجەت ەتكەنى سەكىلدى ءتۇرلى وزگەرىستەر وتباسىما قيىن بولعان شىعار, بالكىم. ونەر دەپ جۇرگەندە ونى ويلاۋعا مۇرشا دا بولماپتى. بىراق مۇنىڭ دا قولايلى ءبىر جاعى بار. قازىر وتباسىمىزبەن قاي قالاعا بارساق تا قۇشاق جايا قارسى الار دوستارىمىز دا, تانىستارىمىز دا جەتەرلىك. ال ەندى مەنىڭ شىعارماشىلىعىما كەلسەك, كوشىپ-قونىپ جۇرگەنىمدە ب.ريموۆا تەاترىنداعى كوركەمدىك جەتەكشى ءارى اكتەر بولىپ جۇرگەندەگى كەزەڭ, ورالداعى ح.بوكەەۆا تەاترى اشىلۋى جانە وندا رەجيسسەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن كەزەڭ, س.قوجامقۇلوۆ تەاترىنداعى قايتا قالىپتاستىرۋ كەزەڭى كوپ دۇنيەنى قايتا ساراپتاپ, وزىمشە وي تۇيىندەۋگە جەتەلەيدى. ۋاقىت بيىگىنەن كوز سالسام, ءاردايىم تولعانىسقا ءتۇسىپ, ءبارىن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلگەن جاعداي كوپ بولعان ەكەن. الايدا تەك تەاترمەن شەكتەلۋدى ءجون كورمەگەن سوڭ, اكادەميادا ۇستازدىق ەتىپ, كينو سالاسىنا دا بەت بۇردىم. مىنە, وسى اتالعان ەڭبەك جولىمدا وزىمە ۇنەمى «ول جەردە قانداي پايدالى قىزمەت اتقاردىم؟» «قولىمنان نە كەلدى, نە كەلمەدى؟» «ودان نە تاپتىم, نە جوعالتتىم؟» دەگەن سۇراقتار اينالاسىندا جاۋاپ ىزدەپ, وزىمنەن ۇنەمى ەسەپ الىپ وتىردىم.
– ياعني ءبىر ورىندا قايىرلاپ قالعىڭىز كەلمەي, ءاردايىم جاڭاشىلدىققا بوي ۇرىپ, جاڭا دۇنيە جاساۋ ومىرلىك ۇستانىمىڭىز بولدى ما؟
– اعىمنان جارىلىپ ايتسام, قىزمەت مەكەنىمدى سانالى تۇردە اۋىستىرۋدى ەشقاشان ماقسات ەتكەن ەمەسپىن. تاعدىر قاقپاقىلداپ اكەلىپ ءوز تولقىنىنا سالدى, مەن سول اعىسپەن ءجۇردىم. بارلىق جۇمىس ورنىمدى ارنايى شاقىرتۋمەن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلدى. ينستيتۋتتى ءتامامداپ جاتقانىمدا «قوبىلاندى» رولىندە ويناعان ديپلومدىق جۇمىسىمدى كورگەن بايتەن وماروۆ «م.اۋەزوۆ تەاترىنا بارامىن» دەپ دايىندالىپ جۇرگەن مەنى تالدىقورعانداعى ب.ريموۆا تەاترىنا الىپ كەتتى.
سونىمەن قاتار وسىناۋ ءومىر اعىسىندا جان جارىم حازيما نۇعمانوۆا ۇنەمى مەنىڭ جانىمنان تابىلدى. حازيما دا بۇگىنگى كۇنى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ بەلدى اكتريساسى. گاسترولدىك ساپارلارعا شىقساق تا, سپەكتاكلدە ويناساق تا, بىرگە جۇردىك. بالالارىمنىڭ تاربيەسىمەن دە ءوزى اينالىسىپ, اعايىن-تۋعان, دوس-جاراننىڭ دا كوڭىلىن تاۋىپ, مەنىڭ تەك شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانۋىما قولايلى جاعداي جاساعانى ءۇشىن جارىما ريزامىن.
– جۋىردا كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان باققوجا مۇقايدىڭ «تويى كوپ ءۇي» شىعارماسىن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– بۇل شىعارمانى العاش ح.بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق تەاترىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمدە قولعا الدىم. ايتا كەتەتىن جايت, بۇل تەاترعا بارۋىما سەبەپكەر بولعان بىردەن ءبىر ادام وسى شىعارمانىڭ اۆتورى باققوجا مۇقاي ەدى. كەيىن «دراماتۋرگ اعامنىڭ شىعارماشىلىعىنا نازار اۋدارىپ, نەگە سپەكتاكل قويماسقا؟» دەگەن مازاسىز ويلاردان سوڭ پەسالارىنىڭ بارلىعىن وقىپ شىعۋدى ءجون كوردىم. سايكەسىنشە, «تويى كوپ ءۇي» پەساسى كوڭىلىمدى تەربەپ ءوتتى. پەساداعى باستى كەيىپكەر زاڭعاردىڭ ءپروتوتيپى ءدال باققوجا اعامنىڭ ءوزى سەكىلدى ەلەستەدى. ويتكەنى الماتىنىڭ تورىندە تۇراتىن باققوجا اعامنىڭ شاڭىراعىنان كىسى اياعى ۇزىلمەيتىن. اعايىنى, تۋعانى بولۋى شارت ەمەس, شارۋاسى بولىپ شاھارعا كەلگەن كەز كەلگەن, تانيتىن-تانىمايتىن نارىنقولدىڭ ادامى باققوجا اعامدى ىزدەپ تاباتىن. نەگە دەسەڭىز, كىم كەلسە دە, اعامىزدىڭ ەسىگى ءاردايىم اشىق تۇراتىن. ال ەندى شىعارمانىڭ باستى كەيىپكەرى زاڭعارعا كەلسەك, ول وتە باۋىرمال, سەزىمتال, ادامگەرشىلىك قاسيەتكە باي تۇلعا. كەيبىر ادامدار, بۇل وبرازدى وتىرىك, ەرتەگى, ونداي ءمىنسىز ادام بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ ايتۋى مۇمكىن. بىراق ءومىر قاتالدىققا, جاۋىزدىققا بوي الدىردى دەپ قانشا جەردەن جامانداساق تا, ءومىردى ءومىر ەتىپ ۇستاپ تۇرعان زاڭعار سەكىلدى جاقسى ادامدار. وكىنىشتىسى, سونداي جاندار كوبىنە ەلەنبەي, تاسادا كورىنبەي قالىپ جاتادى. جالپى, سپەكتاكلدە باستى كەيىپكەردىڭ ءوزى كەزدەسكەن جاندارعا جاقسىلىق جاساپ, باقىتىن تابۋعا كومەكتەسەتىنى, سوڭىندا ءوز تاعدىرىمەن ارپالىسىپ, سۇيگەن جارىنان ءسابي سۇيە الماعان قاسىرەتىن باستان كەشكەنى, قايعىسى كوپ بولا تۇرا, كەڭ جۇرەگىنە بۇكىل الەمدى سىيدىرعىسى كەلەتىن قاسيەتى جۇرەگى تۇمشالانعان جاندارعا ۇلگى بولسا دەدىم.
ايتا كەتەتىن جايت, بۇل سپەكتاكلدى العاش رەت قويىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىر جىلدارى ب.ريموۆا تەاترىندا ءدال وسى قويىلىمدى ساحنالاعان ەدىم. شىعارمانىڭ كوڭىلىمنەن شىققانى سونشا, ع.مۇسىرەپوۆ تەاترىندا دا قايتالاپ قويۋدى ءجون كوردىم. ويتكەنى ءومىردى جارىق ەتىپ تۇرعان وسىنداي جاقسى ادامداردىڭ بولاتىنىن ءار ءوڭىردىڭ كورەرمەنى مىندەتتى تۇردە تاماشالاۋى كەرەك دەگەن ويدامىن. شىعارمانى قايتالاپ قويعان سايىن مۇلدە جاڭا قىرىنان اشىلىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقساماي, دارالانا تۇسكەنى ءوزىمدى دە تاڭعالدىرادى. باياعىدا ا.توقپانوۆ اعامىز: «مەن م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىن» جاتقا بىلەمىن. مەن ونى بىرنەشە رەت وقىدىم. ءار كەزەڭىندە ءارتۇرلى ءتۇسىنىپپىن. العاش وقىعانىمدا ابايدىڭ جاس كەزىن قاتتى تۇسىنسەم, ورتا جاسقا كەلگەنىمدە ورتا بۋىن كەزىن ۇعىندىم, ال قازىر ابايدىڭ قارتتىعى جانىما جاقىن» دەيتىن جارىقتىق. سول سەكىلدى «تويى كوپ ءۇيدى» مەن ءۇشىنشى مارتە قويۋعا وقتالىپ وتىرمىن. قازىرگى مىناۋ قيىن دا قاتىگەز زاماندا زاڭعار سەكىلدى جاقسى ادامداردىڭ دا بار ەكەنىن كورسەتۋ قاجەت.
– كوگىلدىر ەكراندا تۇعىرى بيىك تۇلعالاردى سومدادىڭىز. بولاشاقتا جوسپاردا تۇرعان تۇسىرىلىمدەر بار ما؟
– جالپى, ونەر ادامدارىنىڭ ىشىندە كينو اكتەرى تاۋەلدى ماماندىقتىڭ بىرىنەن سانالادى. قالاعان فيلمگە تۇسە سالۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەمەس, بولاشاق فيلمىندەگى كەيىپكەردى قالاي كورگىسى كەلەدى, ول جەكە رەجيسسەردىڭ كوركەمدىك تانىمىنان تۋادى. مەنىڭ پايىمىمدا ول «تاعدىرعا» بايلانىستى, ياعني ول ماعان بۇيىرىلعان ءرول بولسا, وزىمە عانا تيەسىلى بولادى. كينو سالاسىنا جاسىم ەلۋدەن اسقان سوڭ عانا بەت بۇردىم. ب.ريموۆا تەاترىندا جۇمىس جاساپ جۇرگەن كەزىمدە ارىپتەس اكتريسا ءاليحان ىدىرىشوۆا «استانا – ماحابباتىم مەنىڭ» سەريالىنداعى بەكتاسوۆتىڭ ءرولىن ويناۋىما سەبەپكەر بولعان ەدى. ودان كەيىن «مەنىڭ كۇنالى پەرىشتەم», «تروپينكا ك وبلاكام», «پارىز», تاعى باسقا سەريالدارمەن كينو الەمىندەگى جولىم جالعاسىن تاپتى. ەڭ باستى وبرازدارىمنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى, ارينە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جايلى تۇسىرىلگەن «ەلباسى جولى. استانا» سەريالىندا ەلباسى بەينەسىن سومداعانىم. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى الكەي اتامىزدى «الكەي. عۇلاما عۇمىر» جوباسىندا سومداۋدى بۇيىردى.
– ال ەرىك سىزدە بولسا, قاي تۇلعانى سومدار ەدىڭىز؟
– تەاتر ءومىرىنىڭ تىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسىپ تانيتىن اشىربەك سىعاي اعامىزبەن كەزدەسە قالساق, كاسىبىمىزگە بايلانىستى سىن-ماقتاۋى ارالاس كەرەكتى كەڭەس ءسوزدى كۇتەتىن ەجەلگى ادەتىمىز. بىردە اعامىز: «مۇرات, سەن ابايدى قولعا ال. ابايدى سومدا. سەن سول كەزەڭگە جەتتىڭ» دەگەن ەدى. اعانىڭ ءسوزىنىڭ اسەرى بولدى ما, الدە ىشتەي تولىسىپ جەتىلگەنىمە ءوز كوڭىلىم دە سەنە مە, قازاق ۇلتىنىڭ ەڭ بيىك تۇلعاسى ابايدى سومداعىم كەلەتىنىن جاسىرمايمىن. ابايدىڭ دانالىعى, ءومىرى, تراگەدياسى, ارپالىسى, كۇرەسى, جولى, پوەزياسى, ماحابباتى – بۇلاردىڭ قايسىسىن الساڭ دا وتە تەرەڭ ءارى ءمانى زور.
اباي – قاي كەزەڭدە قولعا الساڭ دا ومىرشەڭدىگىن جوعالتپايتىن اكتۋالدى تۇلعا. ءوزىمنىڭ دە شىعارماشىلىق جوسپارىمدا تەاتردا «ابايدى» ساحنالاۋ ويىمدا بار. رەاليستىك باعىتتا جازىلعان م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماسىن قايىرا ءبىر ءسۇزىپ شىعىپ, ءوز كوڭىل كەڭىستىگىمدە سىزىپ العان جوباممەن تولىقتىرا وتىرىپ, وزىمشە قويعىم كەلەدى. اباي – جۇمباق الەم. نە قۇدىرەت ەكەنىن تۇسىنبەيمىن, سىرىن اشۋعا تالپىنعان سايىن جۇمباعىن جاسىرا تۇسەدى. ابايدى باسقا ەمەس, نەگە ءوز اعايىنى قامشىنىڭ استىنا الىپ سابادى, قانىن ىشىنە تارتىپ نەگە وعان كەكتەندى؟ «اباي قايتتى» دەگەندى ەستىگەندە, شىن جىلاعان دا وسى ورازباي ەمەس پە؟ ەندەشە, اعايىننىڭ اراسىنداعى بۇل قايشىلىقتا ءبىر شىندىقتىڭ بارى راس قوي. «قارا سوزدەرىن» وقىعانداردىڭ كەيبىرى اباي قازاقتى جەك كوردى دەپ ويلايدى. شوق سەكىلدى تيگەن جەرىن قارىپ تۇسەر شىندىقتى قابىلداۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءداتى كوتەرمەيدى. وزگەگە قاتىستى شىندىقتى كورگىسى كەلەتىن ادام وزىنە كەلگەندە ەستىگىسى كەلمەيدى. وتىرىك ماقتاعانعا ءماز بولىپ جۇرە بەرەدى. اباي سياقتى شىندىقتى شىجعىرىپ ايتقان ادام جوق. اباي ايتقان سول شىندىق شىمبايىمىزعا باتقاننان كەيىن بالكىم, ءارتۇرلى اڭگىمەنى بىقسىتىپ جۇرگەنىمىز. وسى سەبەپتى, اباي قازىناسىن اقتارىپ وتىرىپ, ىشىنەن قازاققا پايداسى تيەتىن شىندىقتى شىرقىراتىپ ايتاتىن دۇنيە قويعىم كەلەدى.
– شىعارماشىلىققا قىزمەت ەتەتىن ءار ادام ايعايلاپ ايتپاسا دا, ىشەي ءوز دەڭگەيىن, ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن وتە جاقسى باعامدايدى. جالپى, رەجيسسەر رەتىندە ءوز ەرەكشەلىگىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– ۇلتجاندىلىعىم بولار. شىعارماشىلىقتاعى باستى باعىتىم دا وسى – ۇلتجاندىلىق. وعان دالەل, «ماحامبەت», «قۇرمانعازى», «انت», «ابىلقايىر حان», «كەتبۇعا», ء«جالاڭتوس ءباھادۇر», «رايىمبەك, رايىمبەك», «سىرىم باتىر», «ماڭگىلىك ەلدىڭ التىن ادامى» قويىلىمدارى. وسى ارقىلى مەن ءوزىمنىڭ, ەلىمنىڭ الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىمدى اتقارۋعا تالپىنىس جاسادىم. ال سپەكتاكلدەگى پلاستيكالىق شەشىمدەردى قۇرۋدا ماعان حورەوگرافيالىق ۋچيليششەدە العان ءتالىمىم كوپ كومەكتەستى.
– قازىرگى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ باعىتى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازىرگى كەزدە تەاتر ساحناسىندا ەكسپەريمەنتالدى قويىلىمدار مولشەردەن ارتىق بەلەڭ الىپ بارادى. ال ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا تولى سپەكتاكلدەردى جاڭا فورمادا قويۋ ىزدەنىسى شابانداۋ. نەگە ءبىز شەكسپيردى, چەحوۆتى, وستروۆسكيدى جاڭا فورمادا قويا بەرەمىز؟ نەگە ءبىز اۋەزوۆتى جاڭا فورمادا, جاڭا شەشىممەن كوركەيتە المايمىز؟ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى جوعالتپاي, كەرىسىنشە تەرەڭدەتىپ, الەمدىك تەاترلار ارەناسىنا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بوياۋ-بەدەرىمىزبەن نەگە شىقپايمىز؟ نەگە ءبىز ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, جات جۇرتتىڭ توپىراعىندا جارالعان تامىرى, تەگى بوتەن ونەرگە قاراپ وڭەش سوزىپ تۇرامىز؟ وزگەنى ونەرى قانشا وزىق بولسا دا, وسى ماسەلەنى قاپەردە ۇستاعان دۇرىس. شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتار نەمەسە ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىز ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى, ونەرىمىزدى, ءسوز ساپتاۋىمىزدى, تاريحىمىزدى ءبىلۋى كەرەك. ارينە, بىزگە شەكسپير دە, چەحوۆ تا كەرەك, الايدا قازاقتىڭ ۇلى تۋىندىلارىن دا ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ءبارىبىر ءبىز باسقا ۇلت بولا المايمىز!
وعان قوسا, تەاتر سانىنىڭ الپىستان اسقانى كەي اكىمگە ۇناماي وتىرعان سياقتى, «تەاترلاردى قىسقارتۋ كەرەك» دەگەن اڭگىمەسىن ەستىپ, شوشىنىپ قالدىم. توقسانىنشى جىلداردىڭ توپالاڭىنان قاناتى كۇيىپ ارەڭ شىققان تەاتردى قىسقارتقاننان كىمنىڭ باقشاسى كەڭىگەلى تۇرعانىن دا تۇسىنبەدىم.
– ونەر سالاسىندا رەجيسسەر رەتىندە جيناعان تاجىريبەڭىز مول. كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعاتىن كوپتەگەن قويىلىمداردى ساحنالادىڭىز. كاسىبي مامان رەتىندە جاس رەجيسسەرلەردەن كىمدەردى ەرەكشە اتاپ وتەسىز؟
– بىلتىر اتىراۋدا وتكەن راقىمجان وتارباەۆتىڭ حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىنە ارنايى شاقىرتۋمەن قوناق بولدىم. سول فەستيۆالدە شاكىرتىم مۇقان تومانوۆ ر.وتارباەۆتىڭ «جالعىزدىق» دەگەن شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن سپەكتاكل ۇسىندى. قالاي ۇناعانىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. قازىرگى باعىتتاعى, بۇگىنگى كۇندەگى ەكسپەريمەنتالدى قويىلىمداردىڭ بارلىق بەلگىسى بار, ۇلكەن تەاتر تىلىمەن قويىلعان سپەكتاكل كوردىم. تەك تەاتر عانا سولاي سويلەي الادى. ءتىپتى مەن ءوزىمنىڭ تەاترعا دەگەن كوزقاراسىمنان وزگەرىس سەزدىم.
سونىمەن قاتار بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل قازاقستان بويىنشا سۇرانىستا جۇرگەن, جان-جاققا بارىپ قويىلىمدارىن قويىپ جانە سول سپەكتاكلدەرى بيىك دارەجەدە باعالانىپ جاتقان رەجيسسەر بار. ول ءبىزدىڭ تەاترىمىزدىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى – فارحاد مولداعالي. ونىڭ قويىلىمدارى قاي جەرگە بارسا دا, جوعارى باعاسىن الادى. فارحادتىڭ «قاراگوزىنەن» باستاپ كەشەگى «قۇلاگەرى», ب.ريموۆا تەاترىندا قويعان «قورعانسىزدىڭ كۇنى», ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنداعى «التايدان اۋعان ەل» سىندى سپەكتاكلدەرى تىڭ جاڭالىققا تولى. كورەرمەندەر اراسىندا ۇلكەن رۋحاني سۇرانىس تۋدىرعان «جۋسان ءيىسى», «ماحاببات حاتتارى» سەكىلدى كەرەمەت قويىلىمداردىڭ رەجيسسەرى جۇلدىزبەك جۇمانباي دا ىزدەنىستە كەلە جاتقان جاس دارىن. جۇلدىزبەكتىڭ باسقا تەاترلاردا قويىلىپ جاتقان «جامبىلى», «مۇحيتى» ۇلتتىق تۇرعىدان قاراعاندا, جانىما ەرەكشە جاقىن تەرەڭ تۋىندىلار. مىنە, وسى ءۇش جاس رەجيسسەردىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاعىم كەلەدى.
– كەيدە تەاتر ورتا بۋىننان جوعارى ەستيار, ەستى كورەرمەننىڭ, ال كينو جاستاردىڭ ءسۇيىپ تاماشالايتىن ونەرى دەپ, شەكارا بەلگىلەيتىندەر بار. ال ءسىز ايتىپ وتىرعان تەاتر مەن ءسىز ءتۇسىپ جۇرگەن كينونىڭ جولى قاي جەردە ءتۇيىسىپ, قاي تۇستان ايىرىلادى؟
– تەاتردىڭ ءتىلى مۇلدەم بولەك. تەاتر فورماسىندا جاسالعان ونەردى كينودان كورسەتە المايسىڭ. ال كينودان كورسەتكەندى تەاتردا دالمە-ءدال قايتالاۋ مۇمكىن ەمەس. ەكى ونەر تەك ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرادى. ماعان ەكەۋى دە جاقىن, سيقىر سەكىلدى وزىنە ىنتىق ەتكەنىن قويماي كەلەدى. دراماتۋرگيا مەن رەجيسسۋرانىڭ ەڭ ءساتتى تاڭدالعان تۋىندىلارىن كورەرمەنگە تانىستىرىپ, جان دۇنيەسىنىڭ جارقىراپ, ميىندا «جانارتاۋ اتقىلاتىپ», جۇرەگىن ىزگىلىككە باۋلي تۇسەتىن كينو مەن تەاتر ونەرىنە قاتار قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىما قۋانامىن. كينو ادامدى تانىمال ەتەدى, ال تەاتر اكتەردى جەتىلدىرەدى, بايىتادى.
– «ەكى سالادا جۇرگەنىمە قۋانىشتىمىن» دەدىڭىز. ءسىز تەك ەكى سالادا عانا ەڭبەكتەنبەي, شاكىرت تە تاربيەلەپ ءجۇرسىز. پەداگوگ بولعاننىڭ دا ءوز قيىندىقتارى بار شىعار؟
– ۇستازدىق تاجىريبەمدە ونەرگە اداسىپ كەلگەن بالالاردى دا از كەزدەستىرمەدىم. ولارمەن دۇرىس جۇمىس ىستەپ, ناعىز تالانتتاردى تاڭداپ, تاربيەلەپ, قاناتتاندىرىپ ۇشىرىپ جىبەرۋ قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى قابىلەتىن شىڭداپ, ناعىز مامان ەتىپ وقىتپاساڭ, كەلەشەكتە تالاي جوبالارعا بارعانىندا رەجيسسەردىڭ سورى بولادى. ادامعا پايدالى قىزمەت قىلعاننان ارتىق ۇلى ءىستىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. وسىنداي جارقىن ءسات ءۇشىن شىعارماشىلىقتى شيراتا ءتۇسۋ كەرەك. ومىردەن تۇيگەنىم – وسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, شىعارماشىلىعىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى