«ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان» ەر ولجابايدىڭ ەرلىگى ءماشھۇر ءجۇسىپ جازبالارى مەن جاياۋ مۇسانىڭ «ولجاباي باتىر» داستانى ارقىلى حالىققا جەتسە, باتىردىڭ قايراتكەرلىك قىرىنا تاريحي تۇرعىدان باعا بەرگەن عالىم الكەي مارعۇلان ەدى. باتىر باباسى جايىندا عۇمىر بويى جيعان دەرەكتەرىن عۇلاما ومىردەن وتەر شاعىندا ۇرپاعىنا اماناتتاپ اتتاندى. قاتپارلى تاريح قازىناسى جۋىقتا «ولجاباي باتىر» اتتى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ جيناعان «ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان ولجاباي باتىر» دەپ اتالعان اڭىزدار مەن اڭگىمەلەردە باتىر تۋرالى مالىمەتتەر از ەمەس. ولجاباي تولىباي ۇلى باياناۋىل جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ, قازاق-جوڭعار سوعىسىندا ابىلايدىڭ تۋ ۇستاۋشى باتىرلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە 1735 جىلى تۇركىستان مەن تاشكەنتتى جوڭعارلاردان ازات ەتۋ جورىعىنا, 1736 جىلى باياناۋىلدى قالدان سەرەننەن بوساتقان شايقاستارعا, 1756 جىلى قازاق جەرىنە تۇتقيىلدان باسىپ كىرگەن قىتاي اسكەرىن تالقانداۋعا قاتىسقان. ەرلىگىنىڭ ەرەكشە كوزگە تۇسكەن جەرى – باياناۋىلدى جوڭعارلاردان ازات ەتۋ شايقاستارى. ابىلاي حان باتىردى «ەر ولجاباي», «قۋ جارعاق» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. «قۋ جارعاق» دەگەنى جاۋدىڭ اتقان وعى ولجابايعا تيمەيدى ەكەن. ال ولجابايدىڭ باتىرلىعى جايىندا ابىلاي: «ولجاباي ەسەن بولسا, ەل امان» دەپ باعا بەرگەن. دەرەكتەردە ايتىلاتىنداي, ابىلمامبەت حاننىڭ دا باتىرعا دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولعان. سول قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى رەتىندە وعان التىن ساپتى قىلىش سىيلاعان.
ولجابايدىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان قارا كىتابى بولعان دەسەدى. وندا جورىقتارى جايىندا جازىلىپتى. باتىردىڭ قولىنان تاستاماعان تۋى 1937 جىلعا دەيىن ساقتالىپ كەلگەن دەگەن دەرەك بار. الكەي مارعۇلان ولجابايدىڭ شوپشەگى بولسا, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ جەتىنشى ۇرپاعى سانالادى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاقتىڭ حاندارى مەن باتىرلارى جايىندا ەڭبەك جازۋ وتە كۇردەلى ماسەلە بولعانى ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە ولجاباي باتىر الكەي حاقان ۇلىنىڭ تىكەلەي باباسى بولعاندىقتان وعان ارناپ عىلىمي كىتاپتار شىعارۋ سول زامانداعى يدەولوگيا ءۇشىن قيسىنسىز دۇنيە ەدى. اكادەميك ءومىر بويىنا جيناعان تاريحي دەرەكتەرى مەن قولجازبالارى اراسىندا باباسىنىڭ جادىگەرلەرىنە ايرىقشا ءمان بەردى. ءارى بۇل دەرەكتەردىڭ بارلىعىن عالىم قاعازعا ەسكى اراب جازۋىمەن تۇسىرگەن. مۇنى قىزى دانەل مارعۇلان ايتتى. كەيىن اكەسىنىڭ اماناتىن جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتىپ, تاريحشى عالىمدار گۇلنار وماروۆا مەن باعدات دۇيسەنوۆكە قولقا سالادى. ءسويتىپ, قوس وقىمىستى بارلىق قولجازبانى اسىقپاي زەردەلەپ, الكەي مارعۇلاننىڭ «ولجاباي باتىر» اتتى كىتابىن دۇنيەگە اكەلدى.
وبلىس ورتالىعىندا وتكەن كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە مارعۇلان اتىنداعى حالىقارالىق قوردىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دانەل مارعۇلان, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى التىنبەك نۋح ۇلى, پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايزادا قۇرمانوۆا, كىتاپتىڭ شىعارۋشىلارى مەن جەرگىلىكتى عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
دانەل الكەيقىزى تەبىرەنە سويلەدى.
– مەن ءوزىمدى ۇلىلاردىڭ تۇياعى رەتىندە باقىتتى جانمىن دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى اكەم الكەي مارعۇلان بولسا, قانىش ساتباەۆ – ناعاشى اتام, ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ نەمەرەسى مەنىڭ ۇلكەن كۇيەۋ بالام. بۇل كىتاپتى شىعارعان عالىمدارعا ريزاشىلىعىم شەكسىز. قانشاما ۋاقىت ەڭبەكتەنىپ, اراب قارپىندەگى دەرەكتەردى كيريلليتساعا كوشىردى. اكادەميالىق شىعارمالار جيناعى رەتىندە باسىلىپ قالار دەپ ۇمىتتەنىپ جۇرگەنمىن, مەنىڭ كۇتكەندەگىمنەن دە اسىپ ءتۇستى, – دەپ اقجارما العىسىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا: «عىلىم اكادەمياسى قازاقستاندى تۇراقتى ءارى جان-جاقتى دامىتۋعا مول ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن. ەلىمىزدى عىلىمي-تەحنولوگيالىق جاعىنان دامىتۋعا قاتىستى مەنىڭ نەگىزگى پايىمدارىم – وسى... بۇل ءبىزدىڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق باعدارىمىزعا تولىق ساي كەلەدى. ەلىمىزدە قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان سياقتى عۇلامالاردىڭ جولىن قۋعان عالىمداردىڭ جاڭا بۋىنى شىعاتىنىنا نىق سەنىمدىمىن» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى التىنبەك نۋح ۇلى بۇل قاتارعا اكادەميك شاپىق شوكيندى دە قوسۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. كەزىندە قانىش اعا اكادەميك عالىمدار الكەي مارعۇلان, ابىكەن بەكتۇروۆ, شاپىق شوكيندى «مەنىڭ تۇلپارلارىم!» دەپ ماقتانىش تۇتىپ وتىرادى ەكەن. كەلەر جىلى قانىش ساتباەۆتىڭ – 125, ال الكەي مارعۇلاننىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويلارى. وسى مەرەيلى داتالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتىلۋىنە پاۆلودار وبلىسىنىڭ بيلىگى مەن وقۋ ورىندارى مۇددەلى بولسا يگى. بۇگىندە الكەيدىڭ ۇرپاعى ەدىگە مارعۇلان كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, مادەنيەتتانۋشى عالىم مۇرات اۋەزوۆتىڭ يدەياسى بويىنشا قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ جانە الكەي مارعۇلاننىڭ دوستىقتارى جايىندا دەرەكتى فيلم تۇسىرۋدە. كەزىندە باياناۋىل اۋدانى ورتالىعىندا ولجاباي مەن جاسىباي باتىرلارعا ەسكەرتكىش كەشەنى سالىنۋى كەرەك دەگەن باستاما كوتەرىلىپ, ەلدەگى باس كوتەرەر ازاماتتار بۇل ماسەلەگە كەلگەندە پىكىر قايشىلىعىنا جول بەرىپ, سوڭىنان ول جابۋلى كۇيىندە قالىپ قويدى. شاپقىنشىلىق داۋىرىندە سوناۋ تۇركىستان جەرىنە اۋىپ كەتكەن اعايىننىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, اتامەكەنى – باياناۋىل ءوڭىرىن قالماقتاردان ازات ەتكەن ولجاباي مەن جاسىباي باتىرلاردىڭ قايراتكەرلىگىن تاريحي تۇرعىدان ءادىل باعالاۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەنىن اتاي كەلە, التىنبەك نۋح ۇلى ەسكەرتكىش كەشەنىن تۇرعىزۋعا وبلىس باسشىلىعى مۇرىندىق بولسا ەكەن دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. بۇگىندە ولجابايدىڭ ەسكەرتكىشى قۇيىلىپ دايىن تۇر. ەندىگى قازىنادان قاجەت قاراجات ءبولىنىپ, جوبا تولىق جۇزەگە اسسا عانيبەت.
جيىندا عالىم باعدات دۇيسەنوۆ باتىردىڭ ءومىرى مەن ونىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە پايدالانعان سوعىس قۇرالدارى جايىندا اڭگىمەلەدى. ال فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور امانتاي قۇداباەۆ 2 تومدىق «الكەي مارعۇلان» ەنتسيكلوپەدياسىن كەلەر جىلى جارىققا شىعاتىنىن جەتكىزدى.
پاۆلودار