بارەكەلدى!
وزگەنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, سويىلىن سوعىپ جۇرگەندە كەتكەن ەسەمىزدى قايتارۋ ءۇشىن قيمىل-قارەكەت جاسايتىن ۋاقىت وسى كەزەڭ. بۇل جولدا قانى بار ءار قازاق ءاليحان بوكەيحانوۆ سياقتى ء“تىرى بولسام, حان بالاسىندا قازاقتىڭ قاقىسى بار ەدى, حالقىما قىزمەت ەتپەي قويمايمىن”, دەگەن بايلاممەن ءىس تىندىرۋى كەرەك. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ ءتىرلىكتىڭ ق ۇلى بولىپ, قۇلقىننىڭ قامىمەن جۇرە بەرسەڭ وندا ەسەڭ قايتپايدى. جىلدار جىلجىپ, عاسىرلار وتە بەرەدى. ەل تاريحى, ۇلتىڭنىڭ ۇلىلارىنان ۇيرەنەر تاعىلىم, بالتالاساڭ دا بۇزا المايتىن تۇعىرىن ماڭگىلىك ەتىپ بەكىتكەن الىپتاردىڭ ۇلگى-ونەگەسى كومەسكى تارتىپ, ارتى جوعالىپ تىنباق.
مىنە, وسىعان جول بەرمەيمىن دەپ كوپتەن بەرى تاۋەلسىز ەلدىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىن تەرەڭنەن قوزعاپ, زەردە-زەيىنىمەن زەرتتەپ ءمولدىر قۇدىققا ورناتقان شەگەندەي شەگەلەپ جۇرگەن بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى, ارىپتەسىمىز جاقسىباي سامرات دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. سونىڭ دالەلى, قالامگەردىڭ تاياۋدا عانا جارىق كورگەن, ءالى بوياۋى كەبە قويماعان “ابىلايدىڭ اق ءۇيى”, اتتى كىتابى دەر ەدىك.
ابىلايدىڭ قۇت مەكەنى جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەس ءۇشىن جانكەشتى ارەكەتتەر جاساپ, ەل باسىن ۇستاعان حانىن قادىر تۇتىپ, اق ءۇيىن قايتا “تىرىلتكەن” جاقسىباي سامراتتىڭ بۇل ءىسىن ەرلىككە پارا-پار دەسە دە بولادى. ءۇش بولىمنەن تۇراتىن ەڭبەكتى قاراپ وتىرعاندا تىڭ تۇجىرىمدار, وزىمدىك بايلامدار بۇكپەسىز ايتىلادى. ءتىپتى كەيبىر تۇستاردا بۇرىنعى كەيبىر پىكىرلەرگە ءوزىنىڭ ءۋاجىن ايتادى. وقىمىستىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ وسى تۇستى ويلاسىپ كورسەك قالاي بولار ەكەن, دەيدى.
ءبىرىنشى بولىمدە ءاز تاۋكەدەن تامىر تارتىپ, ءۇش ءبيدىڭ ۇلاعاتىن الدىڭا جايىپ سالادى. ولاردىڭ “مەن بولامىن دەگەندەر, اقتامادى سەنىمدى”, دەپ تۇڭىلەتىن جەرىن قوجابەرگەن جىراۋدىڭ “حان دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى”, تاۋكەنىڭ ۇلى بولاتتى. نەگە دەسەڭ ول سۇلتان, ءوزبەكشە ءتىلدى قالاپتى” دەپ ەل بيلىگىندە وتىرعانداردىڭ كەرى ىسىنە بىلدىرگەن كەيىسىمەن ۇشتاستىرادى.
ودان كەيىن جوڭعار شابۋىلىنان باستالعان اۋىر كەزەڭدى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ باياندايدى. ابىلاي حاننىڭ ومىرىنە توقتالىپ, زامانىنا شولۋ جاسايدى.
ەكىنشى بولىمدە قىزىلجار شاھارىنىڭ اۋماعىن اتام قازاق ەجەلدەن-اق قونىس ەتكەنىنە, ساق-سكيف جانە سارمات تايپالارىنىڭ ءومىر كەشكەنىنە ناقتى دالەل-دايەكتەر كەلتىرەدى. ءسويتىپ, اتاجۇرت, اتاقونىستىڭ تايعا تاڭبا باسقانداي حالقىمىزدىڭ ەنشىسى, قازىناسى ەكەنىن ساف اۋاداي ساناڭا قۇيادى. پەتروپاۆلدان قۇتىلىپ, قازاق اتاۋىنىڭ جاڭعىراتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن قويىپ, اسىپ بارا جاتقانىن ەستىر قۇلاققا ناز رەتىندە جەتكىزەدى.
ابىلايدىڭ اق ءۇيى قالپىنا كەلتىرىلگەنىن, ونى اشۋ سالتاناتىنا ەلباسىنىڭ قاتىسقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. بۇل ءۇي ۇلتىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, حالقىمىزدىڭ اتباسىن تىرەر التىن دىڭگەگى, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قانا قويماي, كەيىنگى ۇرپاققا سەنىڭ اتا-باباڭنان قالعان مۇرا دەپ ويىنا ورنىقتىراتىن كيەلى ورىن, دەيدى. شىنىندا, ءتاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن بايىتىپ, ەلدىك مارتەبەسىن ارتتىراتىن, جوقتان بار جاساپ وتىرماعان جۇرت ەكەنىمىزدى وسىنداي قۇندىلىقتارىمىز دايەكتەرى انىق. دەرەك كوزدەرىنە باي, تانىمدىق, تاعىلىمدىق جاعى مول, كوڭىل كوزىن اشاتىن كىتاپتى وقىپ قانا قويماي, تاريحي تىڭ تۇجىرىمدار تۋرالى وي ءبولىسىپ, ءسويتىپ, ورتاق ارنادا ەلدىك ءىستى ءتۇيىندەسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
سۇلەيمەن مامەت.