قازىرگى كەزدە قوعامنىڭ ءجىتى نازارىندا تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ. رەسپۋبليكادا لاتىن قارپىنە كوشۋگە بايلانىستى ناقتى شەشىم قابىلدانباعانىمەن, ماڭدايشالار, بيلبوردتار, باسقا دا جارنامالىق ماتىندەردى لاتىن قارپىمەن جازۋ بەلەڭ الىپ وتىر. سالدارىنان ماتىندەردە ورەسكەل قاتەلەر كەتىپ جاتىر.
جاقىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» اكادەمياسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ زەرتتەلۋى, وقىتۋ جəنە قولدانۋداعى عىلىمي-əدىستەمەلىك نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا كەڭەيتىلگەن جيىن وتكىزدى. جيىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ەردەن قاجىبەك عالىمدار الدىندا كەلەلى مىندەتتەردى تالقىلاپ, جوسپارلاپ, زەرتتەۋ ماسەلەسى تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
– ءتىل – ەل ءۇشىن ماڭىزدى قۇرال. ءتىلىمىزدىڭ وقىتىلۋى مەن قولدانىلۋىن جەتىلدىرۋىمىز قاجەت. قازىرگى قازاق گرامماتيكاسى ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىمەن جاسالعان. الداعى ۋاقىتتا لاتىن الىپبيىنە كوشكەن كەزدە ءار ارىپكە جەكە تاڭبا بەرۋ كەرەك. قاعازعا تۇسىرگەندە ءارىپ كورىنىپ جازىلۋى شارت. قوعامدا قازاق ءتىلىنىڭ ءوز تۇعىرىنا قونۋى, كەڭ قولدانىس تابۋى ءتىلدى وقىتۋ, ۇيرەتۋ, جەتىلدىرۋ تەتىكتەرىمەن بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ءالى دە جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋى قاجەت, – دەدى ە.قاجىبەك.
جيىنعا قاتىسقان وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار رەفورماعا قاتىستى ويلارىن ورتا سالدى. عالىمدار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «بۇل مəسەلەگە جان-جاقتى, تەرەڭ تالداۋ جاساپ بارىپ, تۇبەگەيلى شەشىم قابىلداعان ابزال», «كيريلليتسادان لاتىن əلىپبيىنە جاساندى تۇردە, تەك سəيكەس əرىپتەردى وزگەرتۋ ارقىلى كوشۋگە بولمايدى. Əيتپەسە, بۇل ۇلكەن قاتەلىككە اپارىپ سوعادى», «تىلىمىزگە ارنالعان ورفوگرافيالىق قاعيدالاردى قايتا قاراعان ءجون», «قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن ارتتىرا بەرۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى» دەگەن ۇستانىمدارىن باسشىلىققا الدى.
تالقىلانعان ماسەلەلەرگە وراي قارار قابىلدانىپ, وندا ءتورت باعىت قامتىلدى. ءبىرىنشى باعىت بىرنەشە تالاپتان تۇرادى. ناقتىراق ايتساق, ورىس ءتىلىن وقىتۋدى مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار قويماي, تاڭداۋ ءپəنى رەتىندە وقىتىپ, قازاق ءتىلىن وقىتۋ تالاپتارىن كۇشەيتۋ كەرەك. قازاق ءتىلىن عىلىم مەن قازىرگى وزىق تەحنولوگيانىڭ تىلىنە اينالدىرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق ءبولىمىنىڭ ءبىلىم باعدارلامالارىنا باكالاۆرياتتا «كəسىبي قازاق ءتىلى», ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا «اكادەميالىق باعىتتاعى قازاق ءتىلى» ءپəنىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋعا قاتىستى ەڭ وزەكتى مəسەلەلەردى ساراپتاپ, قوعام سۇرانىسىنا ساي جەتىلدىرىلگەن ءبىرتۇتاس جۇيەسىن ۇسىنۋ قاجەت. سونداي-اق وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى باعدارلاما تۇزبەس بۇرىن, الدىمەن ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلىن وقىتۋ باعدارلاماسىنىڭ وزەگى مəتىنگە نەگىزدەلگەنى ءتيىمدى مە, əلدە ءدəستۇرلى گرامماتيكا دەڭگەيلەرىنە نەگىزدەلگەنى ءتيىمدى مە دەگەن مəسەلەنى عالىمدارمەن اقىلداسا وتىرىپ, شەشىپ الۋعا ءتيىس.
ەكىنشى باعىت تا بىرنەشە تالاپتان تۇرادى. عالىمدار ءبىر اۋىزدان الاش قايراتكەرلەرى ۇستانعان ۇلتتىق باعىتتاعى عىلىمدى, تەرمينجاسامدى, وقۋ جۇيەسىن, ءəلىپبي جəنە ەملە ەرەجەلەرىن قايتا جانداندىرۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. قازاق ءتىلىن زەرتتەۋ ەۋرووزەكتىك ۇستانىمدارىنان ۇلتتىق ارنالارعا قاراي بۇرىلۋى كەرەك. عىلىم جəنە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ىرگەلى جəنە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى باعدارلامالىق-نىسانالى جəنە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كەزىندە وسىنداي باعىتتاعى جوبالارعا باسىمدىق بەرۋى قاجەت.
ءۇشىنشى باعىتتا دا ءبىرشاما ماسەلە قامتىلعان. قازاق جازۋىن جەتىلدىرۋ مəسەلەسىن قاراستىراتىن بۇل ۇسىنىستا ءالىپبي ءتۇزۋ بارىسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى ءۇش عۇلاما عالىمنىڭ كلاسسيكالىق ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەن ابزال. ونداي جازۋ تۇركى جۇرتىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن, ورتاق مۇددەسىن انىقتايتىن, ەل مەن ەلدىڭ مəدەني-ەكونوميكالىق الماسىمىن جەڭىلدەتەتىن, الىستان حابار الىپ-بەرىپ, ءوزارا تۇسىنىستىگىن ارتتىراتىن ءتيىمدى قۇرال بولماق. كەڭەس كەزىندەگى قابىلدانعان كيريلل جازۋى مەن ەملە ەرەجەلەرىندەگى قاتەلىكتەر ءتىلدىڭ ۇلتتىق تۇرعىدان دامۋىنا اسا زور زارارىن تيگىزگەن «ساياسي اقتاڭداقتار» قاتارىندا قارالىپ, جات دىبىس پەن ءəرىپ, جات سوزدەردىڭ تىلىمىزدە قولدانىلۋى مəسەلەسىنە بايلانىستى دا تۇپكىلىكتى بايلام مەن شەشىمگە كەلۋ اسا ماڭىزدى. كەشەندى ءəرى جۇيەلى تۇردە جازۋ رەفورماسى ارقىلى ءتىلىمىزدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى سالعان ۇلتتىق ارناعا قايتارىپ, كەڭەس دəۋىرىندە تىنىسىن تارىلتىپ كەلگەن جات تىلدىك ىقپالدان ارىلۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق جازۋىمىزدا: اقاڭ دəيەكشى تەورياسىنا سəيكەس جۋان «ى» دىبىسى دəيەكشەسىز «ı» تۇرىنشە, جىڭىشكە əۋەزدى ء«ى» دىبىسى دəيەكشەلى ء«ى» تۇرىندە جازىلۋ قاجەت. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاق تىلىندە داۋىستى ۇزىن ۋ مەن ي جوق», «ۋ مەن ي داۋىستى دىبىستارىنىڭ قاتارىنا كىرە المايدى», «دىبىس جۇيەسىنشە ۋ مەن ي-دىڭ داۋىسسىز ر-دان ەش باسقالىعى جوق» دەگەن قاعيداتىنا ساي قازاق ۇلتتىق جازۋىندا اتالمىش ەكى ءتول داۋىسسىز دىبىس جەكە əرىپتەرمەن تاڭبالانعانى دۇرىس: y [ي] جəنە w – داۋىسسىز [ۋ]. ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋگە قاتىستى.
ءتورتىنشى باعىت ءۇش مəسەلەنى قامتيدى. وڭىرلەردەگى ءتىل باسقارمالارى مەن عىلىم جəنە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى ءتىل ساياساتى كوميتەتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى شارالاردى جۇرگىزۋدە əلەۋمەتتىك لينگۆيستيكا زەرتتەۋلەرىنىڭ نəتيجەلەرىن باسشىلىققا الۋى كەرەك. تىلگە قاتىستى شارالار ءتىل ساياساتىنا جاۋاپتى ۇيىم باسشىلارىنىڭ نەمەسە سول ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ بىلگەنىمەن ەمەس, عىلىمي-əدىستەمەلىك كوپشىلىكتەن تۇسكەن ۇسىنىستاردى ارنايى قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ ماقۇلداۋىنان كەيىن عانا قارجىلاندىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋعا, زەرتتەۋگە, قولدانۋعا جاۋاپ بەرەتىن ۇيىمداردىڭ بارلىعىنا تەڭ قول جەتكىزۋ قۇقىعىمەن قىسقا جəنە ۇزاق مەرزىمدى ورتاق باعدارلامالارى, تاپسىرىستارى, گرانتتارى, «پيونەرلىك» زەرتتەۋلەر, ەكسپەريمەنتتىك تاپسىرمالار جوسپارلانىپ, اشىق تۇردە ىسكە اسۋى قاجەت.
زيالى قاۋىم جيىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردى جاڭادان تاعايىندالعان ۇكىمەت مۇشەلەرى جəنە مەملەكەتتىك ورگاندار جاۋاپسىز قالدىرمايدى دەگەن سەنىمدە. سونداي-اق ولار مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «قازاقتىڭ جانى» – قازاق ءتىلى ەكەنىن ءىس جۇزىندە جۇيەلى ءəرى كەشەندى تۇردە وركەنيتەتتى ەلدەردەگىدەي جəنە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي تولىققاندى كورسەتەتىن زامان كەلدى» دەگەن پىكىرگە توقتادى.
الماتى